კონტენტზე გადასვლა

პანთეონის გუმბათი: როგორ ჩამოასხა რომმა ბეტონის ცა, რომელიც 1900 წელია არ ჩამონგრეულა

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 8 წთ

ხედი ქვემოდან პანთეონის კასეტებიან ბეტონის გუმბათზე: ჩაღრმავებული კვადრატული პანელების ხუთი კონცენტრული რგოლი ცისკენ გახსნილი მრგვალი ოკულუსისკენ ვიწროვდება.

მოწმენდილ ნაშუადღევს დადექით პირდაპირ პანთეონის ოკულუსის ქვეშ და ზემოთ აიხედეთ. თეთრი მზის სხივი პირდაპირ თქვენზე ეცემა, მკვეთრი კიდეებით, იმდენად კაშკაშა, რომ ფეხსაცმელზე ჩრდილს აჩენს. სხივის გარშემო კასეტების ხუთი კონცენტრული რგოლი ზემოთ, ხვრელისკენ მიიწევს. ხვრელის ზემოთ ცაა.

პანთეონის გუმბათი დედამიწაზე უძველესი ბეტონის ნაგებობაა, რომელსაც არასოდეს დასჭირვებია დიდი შეკეთება, და ის დღემდე უდიდესი არაარმირებული ბეტონის გუმბათია, რაც კი ოდესმე აშენებულა. თანამედროვე სამყაროში სტადიონის ყოველ გუმბათს სადღაც მის წიაღში ფოლადის არმატურა იჭერს. ამას არა. მას გეომეტრიის წესები და მშვიდი საინჟინრო ხრიკების ნაკრები იჭერს, რომლებიც რომაელებმა გამოიგონეს და შემდეგ, მიზეზებით, რომლებიც ბოლომდე არავის ესმის, უმეტესწილად დაივიწყეს.

მისი დიამეტრი ორმოცდასამი მთელი სამი მეტრია. მისი სიმაღლე იატაკიდან ოკულუსამდე ორმოცდასამი მთელი სამი მეტრია. როტონდის შიგნით იდეალური სფერო რომ ჩაგეშვათ, ის ზუსტად მოთავსდებოდა. ეს დამთხვევა არ არის. დარბაზის დიამეტრი იმ სფეროს დიამეტრია, რომელიც მის გეომეტრიას განსაზღვრავს. რომაელები ასეთ რამეებში ძალიან, ძალიან მკაფიოები იყვნენ.

აი, როგორ აღმართეს მათ გუმბათი, როგორ დგას ის დღემდე და რას შეხედოთ, როცა მას უყურებთ.

რისგან არის გაკეთებული გუმბათი

პირველი, რაც უნდა გაიგოთ, ისაა, რომ პანთეონის გუმბათი ქვისგან არ არის. აგურისგანაც არ არის. ის რომაული ბეტონისგანაა, რომელსაც opus caementicium ერქვა: კირის დუღაბისა და შემავსებლის — სხვადასხვა სიმკვრივის ნამსხვრევების — ნარევი, რომელიც ადგილზე, ხის ყალიბში ასხამდნენ და გასამყარებლად ტოვებდნენ.

ეს თანამედროვედ ჟღერს. ასე არ იყო. რომაული ბეტონი და თანამედროვე პორტლანდცემენტი ქიმიურად განსხვავდება. რომაელები ჩამქრალ კირს ვულკანურ ფერფლთან — პუცოლანასთან, რომელსაც ძირითადად ნეაპოლის ყურის გარშემო ბორცვებზე მოიპოვებდნენ — და ქვის ან კრამიტის შემავსებელთან ურევდნენ. შედეგად მიღებული მასა, სწორად გაკეთების შემთხვევაში, თანამედროვე ცემენტზე მტკიცეცაა, რადგან საუკუნეების განმავლობაში პუცოლანური კირი ზღვის წყალთან და მინერალებით მდიდარ გრუნტის წყლებთან რეაქციას აგრძელებს და მატრიცის შიგნით ახალ კრისტალებს ზრდის. ჟურნალ American Mineralogist-ში 2017 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ რომაული საზღვაო ბეტონი ამ პროცესით ორი ათასი წლის განმავლობაში საკუთარ მიკრობზარებს თავად იმთელებდა. პანთეონი ხმელეთზეა, ამიტომ იქ ქიმია ოდნავ განსხვავებულია, მაგრამ ძირითადი პრინციპი ძალაში რჩება. გუმბათი სულ უფრო მაგრდებოდა.

ადრიანეს ინჟინრების გენიალურობა არა მხოლოდ მასალაში იყო, არამედ იმაშიც, როგორ ცვლიდნენ მას. გუმბათის ძირში, სადაც დატვირთვა ყველაზე დიდია, შემავსებელი ტრავერტინია — მკვრივი, მძიმე იტალიური კირქვა. რამდენიმე მეტრით ზემოთ შემავსებელი ტუფი ხდება, უფრო რბილი ვულკანური ქანი. კიდევ უფრო ზემოთ ტერაკოტის ნამსხვრევებია, ალბათ დამტვრეული სახურავის კრამიტი. თავში, ოკულუსის ქვემოთ, შემავსებელი პემზაა, ქაფისებრი ვულკანური ქვა, იმდენად მსუბუქი, რომ წყალზე ტივტივებს. ეს გრადიენტი დეკორატიული არ არის. ის კონსტრუქციულია. გუმბათი სიმაღლესთან ერთად თანდათან მსუბუქდება, რაც ამცირებს გვერდით ბიძგს, რომელსაც ის ქვემოთ მდებარე კედლებზე ახდენს. რომაელებმა ცდისა და შეცდომის გზით იცოდნენ, რომ ფართო გუმბათის ნამდვილი მტერი ქვემოთ მიმართული წონა კი არა, გვერდითი ბიძგია ქუსლის წერტილში. მათ ააშენეს გუმბათი, რომელიც იქ ნაკლებს იწონის, სადაც ეს ყველაზე მნიშვნელოვანია.

გუმბათის საყრდენი კედლებიც უფრო სქელია, ვიდრე მათ ნებისმიერი თანამედროვე ინჟინერი გააკეთებდა. ძირში როტონდის კედელი ექვსი მეტრის სისქისაა, ნიშებისა და სიცარიელეების ფარული სისტემით ამოკვეთილი, რომელიც მის საკუთარ დატვირთვას სიმტკიცის დაკარგვის გარეშე ამსუბუქებს. ავტორობის მრავალშრიანი ჯაჭვი იმისა, თუ ვინ დააპროექტა ეს რთულია, მაგრამ ყველაზე სავარაუდო კანდიდატი აპოლოდორე დამასკელია, ტრაიანეს სირიელი ინჟინერი, რომელმაც იგივე ტექნიკა ათი წლით ადრე ტრაიანეს ბაზრებში დანერგა.

კასეტები

პანთეონის ინტერიერის პანორამული ხედი: კასეტების ხუთი კონცენტრული რგოლი, როტონდის კედლების მარმარილოს მოპირკეთება და ქვემოთ საკურთხევლის ნიშები.

ახედეთ გუმბათს და პირველი, რაც თვალში მოგხვდებათ, ჩაღრმავებული კვადრატული პანელების ბადეა, რომელიც მის შიდა ზედაპირს ფარავს. ეს კასეტებია. ისინი 140-ია — 28 კასეტა თითო რგოლში, ხუთი რგოლი — და ისინი მხოლოდ ორნამენტი არ არის.

თითოეული კასეტა მასის დაზოგვაა. გუმბათის შიგნიდან ბეტონის კვადრატის ამოღება გუმბათის საერთო წონას ამცირებს მისი დასუსტების გარეშე, რადგან ნახევარსფერულ გარსში კუმშვის ხაზები ზედაპირს გასდევს და არა მის სისქეს. ამოაღრმავეთ კასეტის შუა ნაწილი და კონსტრუქციას დატვირთვა გამოაკელით, დატვირთვის გზა კი ხელუხლებელი დატოვეთ. გააკეთეთ ეს 140-ჯერ და ძალიან დიდი რაოდენობის ბეტონი მოაშორეთ.

კასეტები ზემოთ ასვლისას პატარავდება კიდეც. ქვედა რგოლი ყველაზე ღრმა და ფართოა. ყოველი მომდევნო რგოლი ოდნავ პატარაა. ეს ისეთი ოპტიკური შესწორებაა, როგორსაც ბერძენი ტაძრების მშენებლები საუკუნეების განმავლობაში აკეთებდნენ. რადგან ზემოთ მდებარე კასეტები მნახველისგან უფრო შორსაა, მათი აბსოლუტური ზომით დაპატარავება იატაკიდან მათ ერთნაირი ზომის აჩენს. ფეხზე მდგომი მნახველისთვის გუმბათი თანაბარბადიან ნახევარსფეროდ აღიქმება. ფართოკუთხიანი ობიექტივით გადაღებულ ფოტოზე კი იგივე გუმბათი ისე გამოიყურება, თითქოს კასეტები სრულიად განსხვავებული ზომისაა. თქვენი თვალი არქიტექტორმა შეასწორა.

თითოეული კასეტა თავდაპირველად მოოქროვილი ბრინჯაოთი იყო დაფარული ან ცენტრში ბრინჯაოს როზეტი ჰქონდა. ბეტონში პატარა ხვრელები, სადაც ბრინჯაო იყო დამაგრებული, დღემდე ჩანს. ბრინჯაო ეტაპობრივად მოხსნეს შუა საუკუნეებში და ადრეულ ახალ დროში. რასაც ახლა ხედავთ, თავდაპირველი ჩამოსხმული ბეტონის შიშველი, ოდნავ უხეში ზედაპირია.

ოკულუსი

თავში, ზუსტად შუაში, ოკულუსია. ეს ცხრამეტრიანი დიამეტრის მრგვალი ღიობია, მინის გარეშე, ცისკენ გახსნილი. ღიობს ბრინჯაოს რგოლი შემოუყვება — თავდაპირველი რგოლი, ისევ თავის ადგილზე. როცა წვიმს, წყალი როტონდაში ჩამოდის. ძლიერი წვიმისას წყლის სვეტი, რომელსაც იატაკიდან ხედავთ, ოცდაათი მეტრის სიმაღლისაა და უწყვეტი. იატაკს განზრახ აქვს დახრილობა, რომ წყალი მარმარილოში გაკეთებული ოცდაორი პატარა ხვრელით, რომლებიც ძირითადად ნახატში იმალება, საძირკვლის გავლით გაედინოს.

ოკულუსი პანთეონის შიგნით ბუნებრივი სინათლის ერთადერთი წყაროა. შენობას ფანჯრები არ აქვს. დღის განმავლობაში მზის ერთი სხივი ინტერიერში გადაადგილდება, წლის განმავლობაში კი ეს სხივი კედლებზე და გუმბათზე რვიანის ფორმის გზას ხაზავს. ბოლოდროინდელი კვლევები, მათ შორის არქიტექტურის ისტორიკოსის რობერტ ჰანასი, ამტკიცებს, რომ ოკულუსი მზის მერიდიანად იყო ჩაფიქრებული და სხივი იმპერიის კონკრეტულ იუბილეებზე კონკრეტულ წერტილებს ეცემოდა: მაგალითად, შესასვლელი კარის ზემოთ მდებარე გისოსს 21 აპრილს შუადღისას, რომის დაარსების ტრადიციულ თარიღზე. სხვა სიტყვებით, შენობა შესაძლოა ერთოთახიან კალენდარს წარმოადგენდა, რომლის მოძრავი სინათლე რომის სახელმწიფოს რიტუალურ თარიღებს აღნიშნავდა.

ღიობი კონსტრუქციულიცაა. კუმშვის ქვეშ მყოფი გუმბათი თავში ერთ წერტილში უნდა შეიკრას. ოკულუსი, მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, ამას კუმშვის რგოლის შექმნით აღწევს — ბეტონის მარყუჟით, რომელიც ღიობის გარშემო იჭიმება და ქვემოთ მიმართულ ძალებს ვიწრო ზოლზე აკონცენტრირებს. ეს იგივე პრინციპია, რომელსაც თანამედროვე დაკიდებული ხიდი თავისი ბაგირების ანკერებთან იყენებს. მოაშორეთ ოკულუსი და გუმბათის თავზე გაცილებით მძიმე შემკვრელი ხუფის ჩამოსხმა მოგიწევთ, რაც დატვირთვას დაამატებს, სიმტკიცეს კი არა. ხვრელის დატოვება ინჟინერიაა.

43,3-მეტრიანი სფერო

როტონდის გეომეტრია ერთ ელეგანტურ ფაქტს მალავს. გუმბათის შიდა დიამეტრი 43,3 მეტრია. სიმაღლე იატაკიდან ოკულუსის თავამდე ასევე 43,3 მეტრია. 43,3-მეტრიანი იდეალური სფერო რომ დახატოთ და შენობაში ჩაუშვათ, ის იატაკს ცენტრში ერთ წერტილში შეეხებოდა, კედლებს გუმბათის ქუსლთან შეეხებოდა, თავში კი ოკულუსს მიეკრობოდა. სფერო ეტევა. ეს ის სფეროა, რომელიც არქიტექტორმა პირველად დახატა.

ეს ერთგვარი ვიზუალური ფილოსოფიაა. პანთეონი გეგმაში უფრო დიდ კვადრატში ჩახაზული წრეა. ჭრილში ის ცილინდრით გარშემოსაზღვრული სფეროა. შენობის გეომეტრია იმ აქსიომის დემონსტრაციაა, რომ სრულყოფილი ფორმა სამყაროს მიკროკოსმოსში შეიცავს. პანთეონის არქიტექტორი პროპორციით კოსმოლოგიაზე ამტკიცებდა საკუთარ აზრს.

არსებობს რენესანსის ცნობილი, ბევრჯერ გამრავლებული ნახაზი, სადაც 43,3-მეტრიანი სფერო როტონდის ჭრილშია ჩახაზული, თავში ღია ოკულუსით და ქვემოთ მდგარი პატარა ადამიანის ფიგურით. Chiaro ამ სქემას ყურში გიყვებათ, როცა იატაკის ცენტრში დგახართ, და სფეროს რკალს თქვენი ფეხებიდან კედელზე, გუმბათზე და ოკულუსამდე მიჰყვება, რომ გეომეტრია ზომებზე ადრე აღიქვათ.

რატომ არ ჩამოინგრა

პანთეონის გუმბათი ცხრამეტი საუკუნეა ფუნქციონირებს. მსოფლიოში არც ერთ სხვა გუმბათს არაფერი მსგავსი არ გაუკეთებია. აია-სოფიის გუმბათი, ოთხი საუკუნით გვიან აშენებული, ორჯერ ნაწილობრივ ჩამოინგრა. ბრუნელესკის ფლორენციის ტაძრის გუმბათი უფრო დიდია, მაგრამ ის 1436 წელს აშენდა და მუდმივ მონიტორინგსა და ბზარების შეკეთებას მოითხოვს. წმინდა პეტრეს ტაძრის გუმბათი მიქელანჯელოს ნამუშევარია, 1590 წელს დასრულებული, და მასაც არაერთხელ დასჭირდა ჩარევა. თანამედროვე სტადიონების გუმბათები, როგორც წესი, ასწლიანი სიცოცხლისთვის პროექტდება.

პანთეონი 1900-ე წელს ითვლის და ჯერ არ ჩერდება. რატომ?

სამი მიზეზი, დაახლოებით მნიშვნელობის მიხედვით. პირველი: დახარისხებული შემავსებელი. გუმბათის ზედა ნაწილის ქვედაზე მსუბუქად გაკეთება ხრიკია, რომლის ხელახალ შესწავლასაც თანამედროვე ინჟინრები ბეტონის გარსულ კონსტრუქციებში მხოლოდ ახლახან შეუდგნენ. რომაელები ამას თვალით აკეთებდნენ, მაგრამ თანმიმდევრულად, გუმბათის მთელ სიმაღლეზე. მეორე: საყრდენი კედლების სისქე. ექვსი მეტრი პუცოლანური ბეტონი ნებისმიერი თანამედროვე სტანდარტით ზედმეტია, მაგრამ ზედმეტი სიმტკიცე იაფი დაზღვევაა, როცა არმატურა არ გაქვს. მესამე: ოკულუსი. კუმშვით დატვირთული ღია გუმბათი კუმშვაში რჩება. ასეთი სიგანის შენობაზე დახურულ გუმბათს კი, როცა მისი გეომეტრია ჯდება, გაჭიმვის ბზარები უჩნდება. მხოლოდ კუმშვაზე მომუშავე კონსტრუქციაში ბზარები კატასტროფულია; გაჭიმვაზე არმირებულში ჩვეულებრივი. რომაელებს არმირება არ შეეძლოთ. მათ ეშმაკობით აჯობეს: გუმბათს გაჭიმვაში შესვლის საშუალება საერთოდ არ მისცეს.

გუმბათს ბზარები აქვს. ისინი პირველად 1930-იან წლებში აღნუსხეს. ყველა მერიდიანულია — ქუსლიდან ზემოთ, ოკულუსისკენ მიემართება, როგორც გლობუსზე მერიდიანები — და ისინი კონსტრუქციულია. ქვის ან ბეტონის გუმბათში მერიდიანული ბზარები სინამდვილეში მოსალოდნელი ქცევაა. ისინი გუმბათს საშუალებას აძლევს, საკუთარ გეომეტრიაში ჩაჯდეს ისე, რომ საყრდენი კედლები არ დაშალოს. თანამედროვე კონსტრუქციულმა ანალიზმა აჩვენა, რომ პანთეონი თავისი არსებობის უმეტეს ნაწილში, ფაქტობრივად, დამოუკიდებელი რადიალური თაღების სისტემა იყო, რომელთა თავებს ოკულუსის რგოლი ერთად იჭერს. ეს მარცხი არ არის. ასე მუშაობს სინამდვილეში პროექტი, როცა გუმბათი სრულად გამაგრდება და ჩაჯდება.

რას მიაქციოთ ყურადღება

პანთეონის გუმბათი რომის სახურავებს მიღმა, ჯანიკოლოს ბორცვიდან: მისი დაბალი ნახევარსფერო ქალაქის ცის ხაზზე კონტრფორსების გარეშე აღმართულა.

ოთხი რამ, რაც უნდა შენიშნოთ, როცა მის ქვეშ დგახართ.

პირველი: გაიარეთ პირდაპირ ოკულუსის ცენტრის ქვეშ და ზემოთ აიხედეთ. მზერა სულ მცირე ათი წამით გააჩერეთ. სიღრმის შეგრძნება იცვლება. გუმბათი თქვენგან შორდება. ილუზია ყველაზე ძლიერია, როცა მზე პირდაპირ თავზეა.

მეორე: უყურეთ სხივს და არა ხვრელს. ოკულუსიდან შემოსული სინათლის სვეტი სადმე კედელზე ან იატაკზე ეცემა და დედამიწის ბრუნვასთან ერთად ზედაპირზე შესამჩნევად — მოსალოდნელზე სწრაფად — გადაადგილდება. ნახევარ საათში სხივი თითქმის მთელ კასეტას გადაკვეთს.

მესამე: შენიშნეთ იატაკის მსუბუქი ჩაღრმავება. მარმარილოში ოცდაორი სადრენაჟო ხვრელი ნახატშია ჩაწერილი, მაგრამ მხოლოდ ახლოდან ჩანს. ერთ-ერთზე დადექით და ღარი იგრძენით.

მეოთხე: გარედან, ნაშუადღევს, იანიკულუმის ბორცვზე ადით და სახურავებს მიღმა უკან გაიხედეთ. გუმბათი ქალაქზე ყოველგვარი ხილული კონტრფორსის, მფრინავი თაღების, გარეგანი დრამატიზმის გარეშე ამოდის. იმ კუთხიდან ის ცის ხაზში ჩაჭერილ დაბალ ბუშტს ჰგავს. ასე გამოიყურება შენობა, როცა მისი ინჟინერია მთელ სამუშაოს შიგნით აკეთებს.

პანთეონის გუმბათი დასავლურ არქიტექტურაში ყველაზე გავლენიანი გუმბათია. ყოველი შემდგომი დიდი გუმბათი — აია-სოფია, ფლორენცია, წმინდა პეტრეს ტაძარი, კაპიტოლიუმი ვაშინგტონში — მასზე აშკარა პასუხად აშენდა. ფოლადის გარეშე მის მალს ვერც ერთმა აჯობა. როგორ გადაურჩა ეს კონკრეტული შენობა ანტიკური სამყაროს დაცემას უფრო გრძელი ამბავია. მაგრამ როცა მის ქვეშ, სინათლის იმ ერთ სხივში დგახართ, საინჟინრო არგუმენტის შიგნით დგახართ, რომელიც ჩვენი წელთაღრიცხვის 126 წლიდან მოვლა-პატრონობის გარეშე იმარჯვებს.

ის ისევ ეკლესიაა. ის ისევ კალენდარია. ის ისევ ბეტონის ნახევარსფეროა, რომელშიც სფერო გასაღებივით შედის. ცხრამეტი საუკუნე. არმატურის გარეშე. ჩამონგრევის გარეშე. მხოლოდ ხვრელი თავში, ცისთვის.