
ანტიკური რომის თითქმის ყველა შენობა ნანგრევია. ფორუმი დამსხვრეული სვეტების ველია. კარაკალას თერმები უსახურავო კედლებია. იმპერატორთა სასახლეები პალატინზე ბალახში ჩამჩნეული კონტურებია. კოლიზეუმი ნაჭუჭია, რომელსაც მარმარილოს გარსის უმეტესი ნაწილი აკლია. ანტიკურ ქალაქში დადიხართ და ნამსხვრევებში დადიხართ.
ერთი შენობის გარდა.
პანთეონს სახურავი დღესაც აქვს. ბრინჯაოს კარიც დღესაც აქვს. დღესაც აქვს სინათლის ის ერთადერთი სხივი, რომელიც შუადღისას მისი ჭერიდან უნდა ჩამოსულიყო. იატაკი, რომელზეც დადიხართ, ის იატაკია, რომელიც ადრიანეს ინჟინრებმა ჩვენი წელთაღრიცხვით დაახლოებით 126 წელს დააგეს. გუმბათი თქვენს თავზე ის გუმბათია, რომელიც მათ ჩამოასხეს. პანთეონის ისტორია, სხვა ბევრ რამესთან ერთად, იმის ამბავია, როგორ მოახერხა მარსის მინდორზე მდგარმა წარმართულმა ტაძარმა ცხრამეტი საუკუნის ხანძრის, წყალდიდობის, მიწისძვრის, შემოსევისა და პაპების ძარცვის გადატანა, მაშინ როცა რომის ყველა მსგავსი ძეგლი სამშენებლო ქვის მოსაპოვებლად დაშალეს.
მოკლე პასუხი ასეთია: გაუმართლა, შემდეგ კი პაპი ერგო.
პირველი პანთეონი და მისი პრობლემა
ამბავი ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 27 წელს იწყება, როცა მარკუს აგრიპამ — ავგუსტუსის სიძემ, მისმა სარდალმა აქციუმის ბრძოლაში და ადრეული იმპერიული რომის საჯარო ინფრასტრუქტურის უდიდესი ნაწილის მშენებელმა — მარსის მინდორზე ტაძარი ააგო. ეს უბანი მაშინ ქალაქის ძველი გალავნის გარეთ მდებარე ჭალა იყო, სადაც არისტოკრატები ბაღებს აშენებდნენ, სარდლები კი ტრიუმფებს მართავდნენ. აგრიპას შენობა მართკუთხა იყო, წინ სვეტებიანი პორტიკით, და, მოგვიანებით მცხოვრები ავტორის, დიონ კასიუსის, თქმით, ან ყველა ღმერთს ეძღვნებოდა, ან იულიუსების საგვარეულოს პირად ღმერთებს. სახელი „პანთეონი“ ბერძნულია. ის დაახლოებით „ყველა ღმერთისთვის“ ნიშნავს.
იმ პირველ პანთეონს დღეს ცოცხალთაგან არავის უნახავს. ის ჩვენი წელთაღრიცხვით 80 წელს დაიწვა, იმ უზარმაზარ ხანძარში, რომელმაც მარსის მინდვრის უდიდესი ნაწილიც გაანადგურა. იმპერატორმა დომიციანემ ის აღადგინა. მისი ვერსიაც დაიწვა, დაახლოებით 110 წელს, მეხის დაცემის შემდეგ. როცა ადრიანე 117 წელს ტახტზე ავიდა, ადგილი თითქმის ათი წელი ნახანძრალი იყო.
ყველაფერი, რასაც დღევანდელი დამთვალიერებელი ხედავს, ადრიანეს მიერ აღდგენილია. თავდაპირველი ხის სახურავის კოჭების დენდროქრონოლოგია და კედლებში ჩამომწვარი აგურის დაღები მშენებლობას დაახლოებით 114-128 წლებით ათარიღებს. რაც გასაოცარია და რაც ტურისტებს ცხრამეტი საუკუნეა აბნევს, ის არის, რომ ადრიანემ შენობაზე საკუთარი სახელის დაწერაზე უარი თქვა. მან ფრონტონზე დატოვა აგრიპას მიძღვნა, ფუტის სიმაღლის ბრინჯაოს ასოებით: M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. მარკუს აგრიპამ, ლუციუსის ძემ, მესამედ კონსულმა, შექმნა ეს.
ეს ცრუ მოკრძალება არ იყო. ადრიანე იგივეს სხვა რამდენიმე ადგილასაც აკეთებდა. როგორც ჩანს, წესი ასეთი იყო: თუ ტაძარს იმავე ადგილზე აღადგენდი, დამაარსებლის სახელს რელიგიური უწყვეტობის ნიშნად ინარჩუნებდი. ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც დღეს თითქმის ყველა დამთვალიერებელი ფიქრობს, რომ პანთეონი აგრიპამ ააშენა, და ერთ-ერთი მიზეზი იმისა, რომ რეალურად რა მოხდა, მხოლოდ თანამედროვე არქეოლოგებმა გაარკვიეს აგურის დაღების წაკითხვით.
რა ააშენა სინამდვილეში ადრიანემ

შენობა, რომელიც ადრიანეს გუნდმა ააგო, ჩვეულებრივი გაგებით აღდგენა სულაც არ იყო. ეს ახალი ტიპის შენობა იყო, ტრადიციული პორტიკით შენიღბული.
წინიდან, დღევანდელი როტონდის მოედნიდან (Piazza della Rotonda) მიახლოებისას, პანთეონი სტანდარტულ რომაულ ტაძრად იკითხება. თექვსმეტი გრანიტის სვეტი, თითოეული ოცდაცხრა ფუტის სიმაღლისა და დაახლოებით სამოცი ტონის წონის, ეგვიპტეში მოპოვებული და ხმელთაშუა ზღვის გავლით ჩამოტანილი. სამკუთხა ფრონტონი. არაღრმა პორტიკი. ეს სამოქალაქო რელიგიის ნაცნობი გრამატიკა იყო. აგრიპას ორიგინალიც დაახლოებით ასე გამოიყურებოდა.
პორტიკის მიღმა კი ისეთი რამაა, რასაც რეალური პრეცედენტი არ ჰქონდა: ცილინდრული როტონდა, რომელსაც 43,3 მეტრი სიგანის ნახევარსფერული ბეტონის გუმბათი ხურავს. შედარებისთვის, ცამეტი საუკუნე გავიდოდა, სანამ ევროპაში რომელიმე მშენებელი ამ მალს მიუახლოვდებოდა. პანთეონის გუმბათი ორი ათასი წლის შემდეგაც მსოფლიოში უდიდესი არაარმირებული ბეტონის გუმბათია. ცენტრში მდებარე ოკულუსი, ცხრა მეტრის დიამეტრისა, არასოდეს ყოფილა მინით დაფარული. როცა წვიმს, წვიმა შენობაში ჩამოდის. იატაკი დახრილია და წყალი პატარა ღრიჭოებიანი ხვრელებით გადის, რომლებიც მარმარილოში დღესაც ჩანს.
როცა შიგნით შედიხართ, შთაბეჭდილება სულ სხვაა, ვიდრე პორტიკი გპირდებოდათ. პორტიკი ტაძარია. ინტერიერი კი პლანეტარიუმი.
ტაძრიდან ეკლესიამდე
პანთეონი დასავლეთის იმპერიის დაცემის განმავლობაშიც წარმართულ ტაძრად რჩებოდა. როცა თეოდოსიუსმა 380 წელს წარმართული კულტი აკრძალა, შენობა ოფიციალურად დაიკეტა. ორ საუკუნეზე ცოტა მეტ ხანს ის ცარიელი იდგა. ეს საშიში პერიოდი იყო. გამოუყენებელი რომაული შენობა ისეთი შენობა იყო, რომლის მარმარილოს წაღება, ბრინჯაოს გადადნობა და ქვის ბლოკების ეკლესიებისა და ციხესიმაგრეებისთვის გამოყენება შეიძლებოდა. ანტიკური რომის უდიდესი ნაწილი სწორედ ასე გაქრა V-დან VIII საუკუნემდე.
პანთეონი 609 წელს გადარჩა, ბიზანტიის იმპერატორ ფოკასა და პაპ ბონიფაციუს IV-ს შორის გარიგების წყალობით. ფოკამ, რომელიც დასავლეთში მხარდაჭერის განმტკიცებას ცდილობდა, შენობა პაპობას გადასცა. ბონიფაციუსმა ის იმავე წელს აკურთხა, როგორც სანტა-მარია-ად-მარტირესისადმი — ღვთისმშობლისა და მოწამეებისადმი — მიძღვნილი ქრისტიანული ეკლესია, მსვლელობის შემდეგ, რომლის დროსაც, მემატიანე პავლე დიაკვნის თქმით, რომის კატაკომბებიდან მოწამეთა ძვლების ოცდარვა ურემი შემოიტანეს და იატაკის ქვეშ დაკრძალეს.
ეს მთელი ამბის გარდამტეხი წერტილია. იმ წამიდან, როცა პანთეონი სანტა-მარია-ად-მარტირესის ბაზილიკად (Basilica di Santa Maria ad Martyres) იქცა, ის დასანგრევი სამიზნე აღარ იყო და დაცულ საკუთრებად იქცა. პაპები მას უვლიდნენ. მასში წირვა აღევლინებოდა. ის თითქმის ხელუხლებლად გადაურჩა იმ საუკუნეებს, როცა კოლიზეუმს სასახლეების ასაშენებლად ტრავერტინისთვის შლიდნენ, ფორუმს კი ძროხების საძოვრად იყენებდნენ.
კურთხევის დღესასწაული, 1 ნოემბერი, საბოლოოდ საერთო ქრისტიანულ კალენდარში ყოველთა წმიდათა დღედ გადავიდა. აგრიპას „ყველა ღმერთის ტაძრიდან“ ყველა წმინდანის თანამედროვე ნოემბრის დღესასწაულამდე პირდაპირი, თუმცა თხელი, ხაზი გადის. სახელი გადარჩა. რელიგია შეიცვალა.
შუა საუკუნეების პანთეონი
შენობას ყველა დაზიანება არ ასცდენია.
ადრეულ შუა საუკუნეებში — სავარაუდოდ, VII ან VIII საუკუნეში — პორტიკს სამრეკლო დაემატა. ის იქ ცხრაასი წელი იდგა. XIII საუკუნეში ის მეორე სამრეკლომ შეცვალა. მოგვიანებით, 1620-იან წლებში, ჯან ლორენცო ბერნინიმ პორტიკის ორივე მხარეს ორი პატარა კოშკი დაამატა, ე.წ. „ვირის ყურები“, რომლებიც იმდენად საყოველთაოდ სძულდათ, რომ საბოლოოდ 1883 წელს დაანგრიეს. XVII და XVIII საუკუნეების გრავიურებზე შეგიძლიათ ნახოთ პანთეონი ბერნინის კოშკებით, რომლებიც ფრონტონის თავზე თხის რქებივით ამოშვერილა.
თავდაპირველი ბრინჯაო, რომელიც ოდესღაც პორტიკის სახურავს ფარავდა, 1625 წელს პაპმა ურბანუს VIII-მ, ბარბერინების საგვარეულოდან, მოხსნა, რომელსაც ლითონი ორი პროექტისთვის სჭირდებოდა: ბრინჯაოს ბალდახინისთვის წმინდა პეტრეს საფლავის თავზე ახალ ბაზილიკაში და ზარბაზნებისთვის სანტ-ანჯელოს ციხესიმაგრისთვის. პასკვინადა, რომელიც იმ დროს რომში ვრცელდებოდა, დღემდე შემორჩა: „Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini“. რაც ბარბაროსებმა არ გააკეთეს, ბარბერინებმა გააკეთეს. რომაელებმა ეს მას ბოლომდე არასოდეს აპატიეს.
პანთეონის წინა მხარეს თავდაპირველი ბრინჯაოს კარი კი — ეს ის კარია, რომელიც აგრიპასა და ადრიანეს ინჟინრებმა ჩამოკიდეს. იგივე კარი. შვიდი მეტრის სიმაღლის, მთლიანად ჩამოსხმული, სავარაუდოდ ევროპაში ყველაზე ძველი მოქმედი კარი. ის იმავე ანჯამებზე ბრუნავს. როცა ღამით იკეტება, იმავე ჩარჩოს ეხურება, რომელიც ადრიანემ ააშენა.
რაფაელი და რენესანსის სამარხი

რენესანსისთვის პანთეონი თითქმის ათასი წლის ეკლესია იყო და არქიტექტორებს შორის ევროპაში ყველაზე შესწავლილ შენობად იქცა. ბრუნელესკიმ ის ფლორენციის საკათედრო ტაძრის გუმბათის დაპროექტებამდე გაზომა. მიქელანჯელომ, როგორც ამბობენ, მას ანგელოზთა და არა ადამიანთა ნაქმარი უწოდა. ბრამანტემ ახალი წმინდა პეტრეს ტაძრის დაწყებამდე მისი იატაკი ფეხით მოიარა. ყველა ახალგაზრდა არქიტექტორი, ბერნინიდან პირანეზიმდე და კრისტოფერ რენამდე, მას ხატავდა. შენობამ ევროპული არქიტექტურის მთელ ტრადიციას ასწავლა, როგორ ეფიქრა შიდა მოცულობაზე.
ის ასევე, ერთგვარი მშვიდი დაგროვებით, იტალიური ხელოვნების ვესტმინსტერის სააბატოდ იქცა.
რაფაელი იქ 1520 წელს დაკრძალეს. მან ანდერძი დატოვა: სურდა, როტონდაში, კონკრეტულ საკურთხეველთან ახლოს დაეკრძალათ. მისმა მეგობარმა, პიეტრო ბემბომ, დაწერა ლათინური ეპიტაფია, რომელიც დღესაც საფლავის ზემოთ კედელზეა. ყველაზე ხშირად თარგმნილი სტრიქონი დაახლოებით ასე ჟღერს: „აქ განისვენებს რაფაელი, ვისგანაც თავად ბუნებას ეშინოდა, სიცოცხლეში ეჯობნა, ხოლო როცა მოკვდა, ეშინოდა, თავადაც არ მომკვდარიყო“. რაფაელი ოცდაჩვიდმეტი წლის იყო. მოქანდაკე ლორენცეტომ, მეგობრის ჩანახატის მიხედვით, გამოკვეთა პატარა „მადონა დელ სასო“, რომელიც საფლავის ზემოთ ნიშაში დგას. არსებობს უფრო ვრცელი ამბავი იმის შესახებ, რატომ აირჩია რაფაელმა აქ დაკრძალვა და რას ნიშნავდა ეს დაკრძალვა — შენობისთვის და XVI საუკუნეში მხატვრების სტატუსისთვის.
რაფაელის შემდეგ დაკრძალულთა სია იზრდებოდა. ანიბალე კარაჩი, ბოლონიელი მხატვარი, რომლის ფრესკებმაც ფარნეზეს სასახლეში იტალიური ბაროკოს ნიმუში დაადგინა, რაფაელის მახლობლად 1609 წელს დაკრძალეს. XVII და XVIII საუკუნეებში კედლების გასწვრივ მდებარე სამლოცველოებში ათამდე სხვა მხატვარი და არქიტექტორი დაკრძალეს. იქ არიან დაკრძალული იტალიის ორი მეფე — ვიტორიო ემანუელე II და უმბერტო I — და იტალიის დედოფალი, საფლავებში, რომლებიც რისორჯიმენტოს შემდეგ პერიოდს განეკუთვნება, როცა ახლად გაერთიანებული იტალია პანთეონს რომამდე მიმავალი პირდაპირი ხაზის დასამტკიცებლად იყენებდა.
პანთეონი, რომელიც დღემდე მუშაობს
შენობა დღემდე ეკლესიაა. მასში წირვა აღევლინება. კვირაობით და დღესასწაულებზე შესვლისას ხშირად წირვას შეესწრებით, დამთვალიერებლებს კი უკან გადასვლას სთხოვენ. სანტა-მარია-ად-მარტირესის დღესასწაული დღესაც 1 ნოემბერს აღინიშნება. სულთმოფენობისას მეხანძრეები სახურავიდან ოკულუსში წითელი ვარდის ფურცლებს ყრიან — ტრადიცია, რომელიც თანამედროვე ეპოქაში აღადგინეს, რათა იმავე ჟესტის შუა საუკუნეების აღწერილობები გაეხმიანებინათ.
პანთეონი ასევე, გარკვეულწილად ჯიუტად, რჩება ტურისტულ ძეგლად თანამედროვე მინის გარეშე. როცა რომში წვიმს, პანთეონში წვიმს. იატაკს ძლივს შესამჩნევი დახრილობა აქვს — დაახლოებით ოცდაათი სანტიმეტრი, ცენტრისკენ, — და მარმარილოში ჩასმული ოცდაორი პატარა სადრენაჟო ხვრელი, რომლებიც წყალს გაიყვანს. მზიან დღეებში შუადღისას ოკულუსიდან ჩამომავალი მზის სხივი ინტერიერში პროგნოზირებად რკალს მიუყვება და გაზაფხულის ბუნიობისას დაახლოებით ორმოც წუთზე შესასვლელი კარის ზედა ნაწილს აღწევს. არქიტექტურის ისტორიკოსის, რობერტ ჰანას, და სხვების ბოლოდროინდელი კვლევა დამაჯერებლად ამტკიცებს, რომ შენობა ერთგვარ კალენდრად იყო ჩაფიქრებული, მზის მერიდიანად, რომელიც სხივის პოზიციით გარკვეულ იმპერიულ იუბილეებს აღნიშნავდა.
ბევრი ადგილი არ არის, სადაც შეგიძლიათ ხელი დაადოთ კედელს, რომელიც ცხრამეტი საუკუნეა უწყვეტად დგას, რეკონსტრუქციისა და ნგრევის გარეშე. Chiaro როტონდის ცენტრისკენ სვლისას იატაკის დახრილობას ამჩნევს და გეუბნებათ, რისთვისაა ეს ოცდაათსანტიმეტრიანი დახრა, სანამ მას ფეხქვეშ გრძნობთ.
რას მიაქციოთ ყურადღება
სამი რამ, რაც თქვენს ყურადღებას იმსახურებს, გუმბათის გარდა.
პირველი ბრინჯაოს კარია. გვერდზე დადექით და ანჯამების ღერძებს შეხედეთ. ისინი შენობის თანატოლია. კარი იმდენად დაბალანსებულია, რომ მისი გაღება ერთ ადამიანსაც შეუძლია, თუმცა დაახლოებით რვა ტონას იწონის.
მეორე იატაკია. თავდაპირველი მარმარილო ბევრ ფილაში დღესაც შემორჩენილია. მოძებნეთ წითელი პორფირისა და ყვითელი giallo antico-ს როზეტები, ანტიკური სამყაროს ორი ყველაზე მყარი და ძვირფასი მარმარილო. ადრიანე მათ ეგვიპტიდან და ნუმიდიიდან უზარმაზარი ხარჯით ეზიდებოდა. ორნამენტი წრეებისა და კვადრატების ნაზავია, რომელიც ძალიან შეგნებულად ეთამაშება გუმბათის წრესა და პორტიკის გეგმის კვადრატს.
მესამე თავად ოკულუსია. დადექით მის ქვეშ, ზემოთ აიხედეთ და მზერა შეაჩერეთ. წვიმისას წყალი როტონდაში ვერცხლისფერ სვეტად ჩამოდის. კაშკაშა მზეზე სხივი კედელს ისე ძლიერად ეცემა, რომ კესონებს ჩრდილი ადევს. ღიობს 126 წლიდან ფორმა არ შეუცვლია. ცა, რომელსაც მასში ხედავთ, ის ცაა, რომელიც უყურებდა, როგორ ასრულებდა ადრიანეს არქიტექტორი გუმბათს.
რომის ყველა მსგავსი შენობა ნანგრევია. ეს კი დღემდე მუშაობს.