
Op de middag van 7 juni 1926 werd een oudere man in een versleten zwart pak aangereden door een tram op de Gran Via de les Corts Catalanes, midden in Barcelona. Hij had geen identiteitspapieren bij zich. De taxichauffeurs weigerden hem naar een ziekenhuis te brengen, omdat ze dachten dat hij een zwerver was. Uiteindelijk werd hij op een brancard naar het Hospital de la Santa Creu gebracht, waar de kapelaan die hem de laatste sacramenten kwam toedienen hem herkende van een recente krantenfoto. De man was Antoni Gaudí, de beroemdste architect van Spanje, op weg naar de avondbiecht. Hij stierf drie dagen later. Hij was drieënzeventig jaar oud. De basiliek waaraan hij drieënveertig jaar had gewerkt, was ongeveer voor een kwart gebouwd.
Bijna honderd jaar later, in 2026, gaat de Sagrada Família eindelijk haar laatste bouwdecennium in. De centrale toren van Jezus Christus, de hoogste van de achttien geplande torens, wordt voltooid op honderdtweeënzeventig meter: met opzet precies één meter lager dan de heuvel Montjuïc, omdat Gaudí vond dat geen mensenwerk hoger mocht reiken dan het werk van God. De laatste gevel, de Gloriegevel, loopt door na het oorspronkelijke streefjaar 2026, het jubileumjaar. Er wordt nu honderdvierenveertig jaar aan het gebouw gewerkt. Het is waarschijnlijk rond 2034 klaar, al durft niemand zich vast te leggen.
Wat er vandaag staat, is het langstlopende afzonderlijke bouwproject uit de moderne Europese geschiedenis, en de enige grote kathedraal op het continent die volledig na de industriële revolutie is gebouwd en toch geen industriële constructieve metafoor gebruikt. Gaudí ontwierp haar vanuit het principe dat de natuur, en niet de klassieke geometrie, het juiste voorbeeld was voor sacrale architectuur. De zuilen binnen hellen en vertakken zich als bomen. De gewelven gaan open als bladeren. De torens hebben de vorm van termietenheuvels en bijenkorven. De Sagrada Família is de grootste constructie in natuurlijke vormen die ooit op deze schaal is geprobeerd, en de techniek die ze vraagt, liep honderd jaar vertraging op, niet omdat Gaudí onpraktisch was, maar omdat de constructieberekeningen die hij met de hand en met fysieke modellen van hangende kettingen maakte, pas op ware grootte konden worden gecontroleerd toen er computers bestonden.
Waarvoor ze bedoeld was
De Sagrada Família was oorspronkelijk niet Gaudí’s project. Ze werd in 1882 in opdracht gegeven door een katholieke boekhandelaar, Josep Maria Bocabella, die een kerk wilde die gewijd was aan de Heilige Familie en die volledig met aalmoezen zou worden betaald. Bocabella nam de architect Francisco de Paula del Villar in de arm, die op 19 maart 1882 de eerste spade in de grond stak. Na een jaar bouwen nam Villar ontslag na een meningsverschil over het materiaal van de zuilen. Gaudí, toen eenendertig en nog niet beroemd, nam het in 1883 over.
Het oorspronkelijke plan van Villar was een conventionele neogotische basiliek naar het voorbeeld van kathedralen als die van Keulen. Gaudí hield de kruisvormige plattegrond aan, maar ontwierp alles boven de grond opnieuw. Hij werkte de volgende drieënveertig jaar aan het project, waarvan de laatste twaalf uitsluitend aan de basiliek, nadat hij was gestopt met het aannemen van andere opdrachten. In zijn laatste jaren woonde hij in een klein atelier naast de crypte van de basiliek, waar hij op een veldbed sliep en geschonken brood at. Aan het eind was hij een asceet geworden.
De basiliek wordt volledig gefinancierd uit aalmoezen en kaartverkoop. Er is geen overheidsgeld, geen budget van het bisdom, geen subsidie van het Vaticaan. Elke toren, elke gevel, elke zuil is betaald door de langzame opeenstapeling van kleine giften en toegangsgelden. Daarom duurde de bouw zo lang. Met moderne bouwmethoden had ze in twintig jaar klaar kunnen zijn. De gelofte om alleen met aalmoezen te bouwen, heeft de tijdlijn uitgerekt tot anderhalve eeuw. Bocabella’s oorspronkelijke principe is gerespecteerd.
De Geboortegevel

De oostgevel van de basiliek is de enige die Gaudí tijdens zijn leven grotendeels voltooid zag. Hij werkte eraan van 1894 tot 1926. De Geboortegevel is het rijkst versierde oppervlak van het gebouw, en het meest direct voorstellende. Drie portalen, Hoop, Geloof en Liefde, omlijsten taferelen uit de geboorte en de kindertijd van Christus. Het centrale timpaan toont de kribbe, met de heilige familie geflankeerd door de os, de ezel, de herders en de drie koningen. Daarboven bespeelt een engelenkoor van muzikanten een stenen orkest van fagotten, harpen en trompetten, iets groter dan levensgroot uitgehouwen.
Wat ongewoon is aan het beeldhouwwerk, is dat bijna elke figuur naar een levend model is gemaakt. Gaudí gebruikte kinderen uit de buurt voor de herdersjongens, havenarbeiders voor de wijzen en een groenteverkoopster van de plaatselijke markt voor de Maagd Maria. Hij liet gipsafgietsels maken van soldaten, ezels en kippen en bracht die naar het atelier, zodat de beeldhouwers ze konden kopiëren. De kippen op de Geboortegevel zijn herkenbaar als een bepaald Catalaans ras. De ezel was een echte ezel die op een boerderij in de buurt werkte en voor het beeldhouwwerk de steigers op werd gedragen.
De gevel werd twee keer bijna verwoest. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog in 1936 drongen antiklerikale militanten de bouwplaats binnen, sloegen Gaudí’s gipsmodellen kapot en verbrandden zijn archief met werktekeningen. De Geboortegevel zelf overleefde, omdat ze al in steen stond en niet makkelijk te vernielen was. De gipsmodellen zijn echter grotendeels verdwenen, en de rest van de basiliek moest worden gereconstrueerd op basis van foto’s, gipsfragmenten en de constructieve logica die Gaudí had ingebouwd in wat er al stond. Elke gevel en toren die sinds 1936 is gebouwd, is meer een daad van forensische reconstructie dan van directe uitvoering.
De Lijdensgevel

De westgevel is de Lijdensgevel, die het lijden en de dood van Christus uitbeeldt. De bouw begon in 1954, en het belangrijkste beeldhouwwerk werd in 2018 voltooid door de Catalaanse beeldhouwer Josep Maria Subirachs, die drieëndertig jaar aan de gevel werkte. Subirachs brak bewust met Gaudí’s voorstellende stijl. Waar de Geboortegevel vol naturalistische details zit, is de Lijdensgevel streng, hoekig en bijna expressionistisch. De figuren van Christus, de leerlingen en de Romeinse soldaten zijn blokkig en gestileerd, met diep ingesneden trekken die eerder als kubistische beeldhouwkunst lezen dan als Catalaans modernisme.
De keuze was omstreden. Sommige critici vonden dat Subirachs Gaudí’s visie verraadde; anderen vonden dat het contrast tussen geboorte en dood om een contrast in stijl vroeg, en dat Gaudí zelf de Lijdensgevel soberder had geschetst dan de Geboortegevel. Gaudí had in zijn notitieboeken geschreven dat de Lijdensgevel ‘de toeschouwer angst moest aanjagen’, en Subirachs nam die opdracht letterlijk.
Het opvallendste element is het magische vierkant op de muur bij de geseling: een raster van vier bij vier getallen, in de steen uitgehouwen, waarin elke rij, elke kolom, elke diagonaal en nog een aantal andere combinaties optellen tot drieëndertig, de leeftijd van Christus bij zijn dood. Het vierkant is wiskundig ongewoon, omdat het geen echt magisch vierkant in klassieke zin is: niet alle getallen van een tot en met zestien worden gebruikt en sommige komen dubbel voor. Dat maakt het een bewust gebroken puzzel, een stuk religieuze rekenkunde dat niet sluit.
Het bos binnen

Het interieur van de basiliek werd in 2010 voltooid en in november van dat jaar door paus Benedictus XVI ingewijd. Loop naar binnen door de Geboortegevel en kijk omhoog. Het plafond hangt zesentwintig meter boven de vloer van de zijbeuken, vijfenveertig meter boven de vloer van het middenschip en zestig meter boven de centrale viering onder de toren van Jezus Christus. De constructieve metafoor van de hele ruimte is een bos. De zuilen hellen onder zorgvuldig berekende hoeken naar buiten en vertakken zich bovenaan in secundaire steunen die het gewelf op meerdere punten raken. Het licht valt binnen door glas-in-lood dat zo is ingedeeld dat de oostkant, de ochtendkant, koel blauw en groen is, en de westkant, de avondkant, warm rood en amber. Het licht om twaalf uur ’s middags is wit. Het licht bij zonsondergang is rood. Het interieur verandert de hele dag van kleur.
De constructieberekeningen voor dit bos maakte Gaudí met omgekeerde modellen van hangende kettingen. Hij hing kleine gewichten aan kettingen in de vorm van zijn voorgestelde zuilen en gewelven, fotografeerde de kettinglijnen die zo ontstonden, draaide de foto ondersteboven en gebruikte de omgekeerde vorm als de constructieve vorm van het gebouw. Een kettinglijn, de kromme die een ketting onder haar eigen gewicht aanneemt, is de geometrisch optimale vorm voor een dragende boog, omdat de hele belasting als zuivere druk door de kromme loopt, zonder buigspanning. Door omgekeerde kettinglijnen als basis voor zijn gewelven te gebruiken, bouwde Gaudí een kathedraal die geen luchtbogen nodig heeft. De zijwaartse druk die middeleeuwse gotische kathedralen via steunberen aan de buitenkant afvoeren, wordt in de Sagrada Família volledig opgevangen door de helling van de zuilen. Het interieur voelt open en gewichtloos, omdat er inderdaad geen horizontale kracht tegen de muren duwt. Het bos houdt zichzelf overeind. Chiaro neemt je mee langs een van die vertakkende zuilen, van voet tot kapiteel, terwijl je eronder staat, en benoemt de geometrie van de kettinglijn en hoe de belasting via de helling naar beneden loopt, zodat je de techniek van het gebouw in hetzelfde blikveld leest als het oppervlak.
Wat er nog wordt gebouwd
Acht van de achttien geplande torens zijn nu klaar. De vier torens van de Geboortegevel en de vier van de Lijdensgevel staan er al tientallen jaren. De vier torens van de Gloriegevel, de zuidelijke hoofdgevel die de officiële ingang wordt zodra de bouw klaar is, worden nog gebouwd. De vier centrale torens rond de toren van Jezus Christus, die de vier evangelisten Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes voorstellen, zijn gedeeltelijk klaar. De centrale toren zelf, de toren van Jezus Christus, wordt in 2026 voltooid met een reusachtig kruis op de top, waarmee hij het hoogste religieuze gebouw ter wereld wordt.
De bouw gaat zeven dagen per week door, in twee ploegen. Er zijn op elk moment zo’n tweehonderdveertig arbeiders aan het werk. Het project kost ruwweg vijfentwintig miljoen euro per jaar, vrijwel helemaal betaald uit de kaartverkoop. De Sagrada Família is nu het meest bezochte monument van Spanje, met zo’n vierenhalf miljoen bezoekers per jaar. De opbrengst van die kaartjes is de enige bron van bouwgeld. De mensenmassa waarin je in de basiliek staat, betaalt voor de basiliek om je heen.
Waar je op let
Vijf dingen om te doen tijdens je bezoek. Loop eerst, voordat je naar binnen gaat, helemaal om de buitenkant heen om de twee voltooide gevels te vergelijken. De Geboortegevel aan de oostkant is dicht, verfijnd en voorstellend. De Lijdensgevel aan de westkant is sober, geometrisch en hard. Hetzelfde gebouw laat twee totaal verschillende opvattingen over beeldhouwkunst zien. Vanaf de hoek van het gebouw zie je de omslag in één blikveld.
Ga daarna in het middenschip recht onder de centrale viering staan, de plek onder de toren van Jezus Christus. Kijk recht omhoog. Het gewelf is hier het hoogste punt van het gebouw, zestig meter boven je hoofd. Het licht dat op deze hoogte binnenvalt, is met Gaudí’s kettingmodellen zo afgesteld dat het om twaalf uur ’s middags onder een bepaalde hoek op de vloer valt. Om twaalf uur ’s middags midden in de zomer wordt het kruis in het midden van de vloer verlicht door één enkel raam erboven.
Zoek als derde het magische vierkant op de Lijdensgevel. Het zit op de muur net links van het middenportaal, bij het tafereel van de geseling. Tel een willekeurige rij, kolom of diagonaal op. Je komt uit op drieëndertig.
Kijk als vierde naar het dak van de school die Gaudí vlak achter de basiliek bouwde, een piepklein gebouw van één verdieping dat tijdens de bouw dienstdeed als school voor de kinderen van de arbeiders. Het is een dunne betonnen schaal die in een sinusvormige golf kromt en daardoor zijn eigen stijfheid krijgt, zonder zuilen binnen. Le Corbusier zei bij zijn bezoek aan Barcelona in 1928 dat het dak van de school het allerbelangrijkste stuk moderne architectuur was dat hij ooit had gezien.
Neem als vijfde de lift naar boven in de toren van de Lijdensgevel. Vanaf de top kijk je uit over de baai van Barcelona, en het geluid dat je daarboven bereikt, is de wind die door de stenen buizen van de omringende torens blaast. Elke toren is hol en bevat gestemde bronzen buisklokken die Gaudí ontwierp om bij het aanslaan een bepaalde toon te geven. In de meeste torens zijn de klokken nog niet geplaatst. Zodra dat gebeurt, gaat het gebouw klinken als de wind erdoorheen waait.
De Sagrada Família is de enige grote kathedraal in Europa waaraan nog actief wordt gebouwd. Het is ook de enige die van de grond af door één architect is ontworpen, in één samenhangend constructief en esthetisch systeem, zonder grote ontwerpcommissie of stijlbreuk. Gaudí stierf negenennegentig jaar voordat ze klaar zal zijn, en het gebouw wordt voltooid door mensen die hem nooit hebben ontmoet, op basis van zijn tekeningen, zijn kettingmodellen, zijn schetsen en de delen van de basiliek die hij al had gebouwd. Het bos groeit nog. Loop naar binnen, kijk omhoog en luister.
Beeldverantwoording
- Sagrada Familia, Barcelona (P1170694).jpg — Bernard Gagnon. Bron, CC BY-SA.
- Barcelona - La Sagrada Família - Nativity Façade IV.jpg — Massimo Catarinella. Bron, CC BY-SA.
- Passion Facade of the Sagrada Familia sculpted by Josep Subirachs.jpg — Canaan. Bron, CC BY-SA.
- Ceiling of the nave - Interior of Sagrada Família - Barcelona 2014.JPG — Cataleirxs. Bron, CC BY-SA.