Przejdź do treści

Sagrada Família: jak odczytać katedrę, która wciąż powstaje

Opublikowano: • 11 min czytania

Bazylika Sagrada Família w Barcelonie z zewnątrz: po lewej wznoszą się cztery iglice fasady Męki, po prawej widać starszy kamień fasady Narodzenia, a budowaną wieżę centralną otaczają rusztowania.

Po południu 7 czerwca 1926 roku starszego mężczyznę w znoszonym czarnym garniturze potrącił tramwaj na Gran Via de les Corts Catalanes w centrum Barcelony. Nie miał przy sobie żadnych dokumentów. Taksówkarze odmówili zawiezienia go do szpitala, biorąc go za włóczęgę. W końcu na noszach trafił do Hospital de la Santa Creu, gdzie kapelan, który przyszedł udzielić mu ostatniego namaszczenia, rozpoznał go z niedawnego zdjęcia w gazecie. Tym mężczyzną był Antoni Gaudí, najsłynniejszy architekt Hiszpanii, w drodze na wieczorną spowiedź. Zmarł trzy dni później. Miał siedemdziesiąt trzy lata. Bazylika, nad którą pracował przez czterdzieści trzy lata, była zbudowana mniej więcej w jednej czwartej.

Prawie sto lat później, w 2026 roku, Sagrada Família wchodzi wreszcie w ostatnią dekadę budowy. Centralna wieża Jezusa Chrystusa, najwyższa z osiemnastu zaplanowanych iglic, osiąga właśnie swoją pełną wysokość stu siedemdziesięciu dwóch metrów – celowo dokładnie o metr niższą niż wzgórze Montjuïc, bo Gaudí mówił, że żadne dzieło człowieka nie powinno wznosić się wyżej niż dzieło Boga. Prace nad ostatnią fasadą, fasadą Chwały, potrwają dłużej niż pierwotny jubileuszowy termin ukończenia w 2026 roku. Budynek powstaje już od stu czterdziestu czterech lat. Najpewniej zostanie ukończony około 2034 roku, choć nikt się do tego nie zobowiązuje.

To, co stoi dziś, to najdłuższy pojedynczy projekt architektoniczny we współczesnej historii Europy i jedyna duża katedra na kontynencie zbudowana w całości po rewolucji przemysłowej, która nie używa żadnej przemysłowej metafory konstrukcyjnej. Gaudí zaprojektował ją według zasady, że właściwym wzorem dla architektury sakralnej jest natura, a nie klasyczna geometria. Kolumny w środku pochylają się i rozgałęziają jak drzewa. Sklepienia otwierają się jak liście. Wieże mają kształt termitier i uli. Sagrada Família to największa konstrukcja o naturalnych formach, jaką kiedykolwiek próbowano zbudować w tej skali, a wymagana przez nią inżynieria opóźniała się przez sto lat nie dlatego, że Gaudí był niepraktyczny, ale dlatego, że obliczenia konstrukcyjne, które robił ręcznie i na fizycznych modelach z wiszących łańcuchów, dało się zweryfikować w pełnej skali dopiero, gdy pojawiły się komputery.

Czemu miała służyć

Sagrada Família nie była pierwotnie projektem Gaudíego. Zamówił ją w 1882 roku katolicki księgarz Josep Maria Bocabella, który chciał kościoła poświęconego Świętej Rodzinie, finansowanego wyłącznie z jałmużny. Bocabella zatrudnił architekta Francisca de Paula del Villara, który rozpoczął budowę 19 marca 1882 roku. Po roku prac Villar zrezygnował z powodu sporu o materiał kolumn. W 1883 roku przejął ją Gaudí, wtedy trzydziestojednoletni i jeszcze niesławny.

Pierwotny plan Villara zakładał konwencjonalną neogotycką bazylikę wzorowaną na katedrach takich jak kolońska. Gaudí zachował plan krzyża, ale przeprojektował wszystko powyżej poziomu gruntu. Kolejne czterdzieści trzy lata poświęcił temu projektowi, z czego przez ostatnie dwanaście pracował wyłącznie nad bazyliką, bo przestał przyjmować jakiekolwiek inne zlecenia. W ostatnich latach mieszkał w małej pracowni przylegającej do krypty bazyliki, spał na pryczy i jadł chleb od darczyńców. Pod koniec stał się ascetą.

Bazylika jest finansowana wyłącznie z jałmużny i sprzedaży biletów. Nie ma pieniędzy rządowych, budżetu diecezji ani subwencji Watykanu. Za każdą iglicę, każdą fasadę, każdą kolumnę zapłaciło powolne gromadzenie drobnych datków i opłat za wstęp. Dlatego budowa trwała tak długo. Współczesne metody budowlane pozwoliłyby ją skończyć w dwadzieścia lat. Ślub finansowania z jałmużny rozciągnął ją do półtora wieku. Pierwotna zasada Bocabelli została dochowana.

Fasada Narodzenia

Fasada Narodzenia Sagrady Família z bliska, gęsto pokryta kamiennymi postaciami, zwierzętami, roślinami i aniołami wyrzeźbionymi w reliefie wokół centralnego tympanonu przedstawiającego narodziny Chrystusa.

Wschodnia fasada bazyliki to jedyna, którą Gaudí za życia widział w dużej mierze ukończoną. Pracował nad nią od 1894 do 1926 roku. Fasada Narodzenia to najbogaciej zdobiona powierzchnia w budynku i najbardziej bezpośrednio przedstawiająca. Trzy portale – Nadziei, Wiary i Miłości – obramowują sceny z narodzin i dzieciństwa Chrystusa. Centralny tympanon przedstawia żłóbek ze Świętą Rodziną, a po bokach wołu, osła, pasterzy i trzech króli. Nad nimi anielski chór muzyków gra na kamiennej orkiestrze fagotów, harf i trąb, wyrzeźbionych w skali nieco większej niż naturalna.

Niezwykłe w tych rzeźbach jest to, że niemal każda postać ma prawdziwy pierwowzór. Gaudí wykorzystał dzieci z okolicy jako pastuszków, robotników portowych jako mędrców, a sprzedawczynię warzyw z miejscowego targu jako Maryję Pannę. Kazał robić gipsowe odlewy z żywych żołnierzy, osłów i kur i przynosił je do pracowni, żeby rzeźbiarze mogli je kopiować. Kury na fasadzie Narodzenia dają się rozpoznać jako konkretna katalońska rasa. Osioł był prawdziwym osłem, który pracował w pobliskim gospodarstwie i którego na potrzeby rzeźby wniesiono na rusztowanie.

Fasada dwa razy omal nie została zniszczona. Podczas hiszpańskiej wojny domowej w 1936 roku antyklerykalni bojówkarze włamali się na plac budowy, rozbili gipsowe modele Gaudíego i spalili jego archiwum rysunków roboczych. Sama fasada Narodzenia przetrwała, bo była już z kamienia i nie dało się jej łatwo zniszczyć. Gipsowe modele jednak w większości przepadły – a resztę bazyliki trzeba było rekonstruować na podstawie fotografii, fragmentów gipsu i logiki konstrukcyjnej, którą Gaudí wbudował w to, co już stało. Każda fasada i wieża zbudowana po 1936 roku jest bardziej aktem rekonstrukcji detektywistycznej niż bezpośrednim wykonaniem.

Fasada Męki

Fasada Męki Sagrady Família autorstwa Josepa Marii Subirachsa: surowe, kanciaste kamienne postacie przedstawiające cierpienie Chrystusa na portyku z pochyłych kolumn, w stylu wyraźnie odmiennym od fasady Narodzenia.

Zachodnia fasada to fasada Męki, przedstawiająca cierpienie i śmierć Chrystusa. Budowa zaczęła się w 1954 roku, a główną część rzeźb ukończył w 2018 roku kataloński rzeźbiarz Josep Maria Subirachs, który pracował nad fasadą przez trzydzieści trzy lata. Subirachs celowo zerwał z przedstawiającym stylem Gaudíego. Tam, gdzie fasada Narodzenia jest gęsta od naturalistycznych szczegółów, fasada Męki jest surowa, kanciasta i niemal ekspresjonistyczna. Postacie Chrystusa, uczniów i rzymskich żołnierzy są bryłowate i stylizowane, z głęboko wyciętymi rysami, które przypominają bardziej rzeźbę kubistyczną niż kataloński modernizm.

Ten wybór budził kontrowersje. Niektórzy krytycy twierdzili, że Subirachs zdradza wizję Gaudíego; inni przekonywali, że kontrast między narodzinami a śmiercią wymaga kontrastu stylu i że sam Gaudí naszkicował fasadę Męki jako bardziej surową niż fasadę Narodzenia. Gaudí zapisał w notatnikach, że fasada Męki powinna „przerażać widza”, a Subirachs potraktował to polecenie dosłownie.

Najbardziej uderzającym elementem jest magiczny kwadrat na ścianie przy scenie biczowania – siatka cztery na cztery wyrytych w kamieniu liczb, w której każdy wiersz, każda kolumna, każda przekątna i kilka innych kombinacji sumują się do trzydziestu trzech, wieku Chrystusa w chwili śmierci. Kwadrat jest matematycznie nietypowy, bo nie jest prawdziwym kwadratem magicznym w klasycznym sensie – nie wszystkie liczby od jednego do szesnastu zostały użyte, a niektóre się powtarzają – co czyni go celowo zepsutą łamigłówką, kawałkiem religijnej arytmetyki, który się nie bilansuje.

Las w środku

Wnętrze Sagrady Família z widokiem w górę na sklepienie nawy głównej: kamienne kolumny rozgałęziają się jak drzewa w sklepiony baldachim z gwiaździstymi otworami zalanymi naturalnym światłem.

Wnętrze bazyliki ukończono w 2010 roku, a w listopadzie tego roku konsekrował je papież Benedykt XVI. Wejdź przez fasadę Narodzenia i spójrz w górę. Sklepienie jest dwadzieścia sześć metrów nad posadzką naw bocznych, czterdzieści pięć metrów nad posadzką nawy głównej i sześćdziesiąt metrów na skrzyżowaniu naw pod wieżą Jezusa Chrystusa. Metaforą konstrukcyjną całej przestrzeni jest las. Kolumny pochylają się na zewnątrz pod starannie obliczonymi kątami i rozgałęziają się u góry na podpory drugorzędne, które spotykają się ze sklepieniem w wielu punktach. Światło wpada przez witraże ułożone tak, że strona wschodnia – poranna – jest w chłodnych błękitach i zieleniach, a strona zachodnia – wieczorna – w ciepłych czerwieniach i bursztynach. W południe światło jest białe. O zachodzie słońca jest czerwone. Wnętrze zmienia kolor w ciągu dnia.

Obliczenia konstrukcyjne tego lasu Gaudí wykonał za pomocą odwróconych modeli z wiszących łańcuchów. Zawieszał małe ciężarki na łańcuchach ułożonych w kształt projektowanych kolumn i sklepień, fotografował powstałe w ten sposób krzywe łańcuchowe, odwracał zdjęcie do góry nogami i używał odwróconego kształtu jako formy konstrukcyjnej budynku. Krzywa łańcuchowa – kształt, jaki przybiera łańcuch pod własnym ciężarem – to geometrycznie optymalna forma łuku nośnego, bo całe obciążenie przechodzi przez krzywą w czystym ściskaniu, bez naprężeń zginających. Opierając swoje sklepienia na odwróconych krzywych łańcuchowych, Gaudí zbudował katedrę, która nie potrzebuje łuków przyporowych. Siła rozporu, której średniowieczne katedry gotyckie pozbywają się przez zewnętrzne przypory, w Sagradzie Família jest w całości przejmowana przez pochylenie kolumn. Wnętrze budynku wydaje się otwarte i nieważkie, bo w rzeczywistości żadna pozioma siła nie napiera na ściany. Las sam się podtrzymuje. Chiaro prowadzi cię wzdłuż jednej z tych rozgałęzionych kolumn od podstawy do kapitelu, gdy pod nią stoisz, nazywając geometrię krzywej łańcuchowej i to, jak obciążenie spływa w dół przez pochylenie, więc inżynierię budynku odczytujesz w tym samym polu widzenia co jego powierzchnię.

Co jeszcze powstaje

Osiem z osiemnastu zaplanowanych iglic jest już ukończonych. Cztery wieże fasady Narodzenia i cztery fasady Męki stoją od dziesięcioleci. Cztery wieże fasady Chwały – południowej, głównej fasady, która po zakończeniu budowy stanie się oficjalnym wejściem – wciąż powstają. Cztery wieże centralne wokół wieży Jezusa Chrystusa – symbolizujące czterech ewangelistów, Mateusza, Marka, Łukasza i Jana – są częściowo ukończone. Sama wieża centralna, iglica Jezusa Chrystusa, osiąga w 2026 roku pełną wysokość z ogromnym krzyżem na szczycie i staje się najwyższą budowlą sakralną na świecie.

Budowa trwa siedem dni w tygodniu, na dwie zmiany. Na placu budowy pracuje jednocześnie około dwustu czterdziestu osób. Projekt kosztuje mniej więcej dwadzieścia pięć milionów euro rocznie, finansowanych niemal w całości ze sprzedaży biletów. Sagrada Família jest dziś najczęściej odwiedzanym zabytkiem Hiszpanii i przyciąga około czterech i pół miliona zwiedzających rocznie. Dochód z tych biletów to jedyne źródło finansowania budowy. Tłumy, w których stoisz w bazylice, płacą za bazylikę wokół siebie.

Na co zwrócić uwagę

Pięć rzeczy do zrobienia podczas wizyty. Po pierwsze, zanim wejdziesz, obejdź cały budynek z zewnątrz, żeby porównać dwie ukończone fasady. Fasada Narodzenia od wschodu jest gęsta, misterna i przedstawiająca. Fasada Męki od zachodu jest surowa, geometryczna i ostra. Ten sam budynek pokazuje dwie zupełnie różne filozofie rzeźbiarskie. Z narożnika budynku widać tę zmianę w jednym polu widzenia.

Po drugie, w nawie głównej stań dokładnie pod skrzyżowaniem naw – w miejscu, nad którym wznosi się wieża Jezusa Chrystusa. Spójrz prosto w górę. Sklepienie jest tu najwyższym punktem budynku, sześćdziesiąt metrów nad twoją głową. Światło wpadające na tej wysokości zostało skalibrowane na modelach łańcuchowych Gaudíego tak, by w południe padało na posadzkę pod konkretnym kątem. W południe w środku lata krzyż pośrodku posadzki jest oświetlony przez jedno okno w górze.

Po trzecie, znajdź magiczny kwadrat na fasadzie Męki. Jest na ścianie tuż na lewo od głównego portalu, przy scenie biczowania. Dodaj liczby w dowolnym wierszu, kolumnie albo przekątnej. Wyjdzie ci trzydzieści trzy.

Po czwarte, w szkole zbudowanej przez Gaudíego tuż za bazyliką – maleńkim parterowym budynku, który w czasie budowy służył jako szkoła dla dzieci robotników – spójrz na dach. To cienka betonowa łupina wygięta w sinusoidę, która zapewnia sobie sztywność konstrukcyjną bez wewnętrznych kolumn. Le Corbusier, odwiedzając Barcelonę w 1928 roku, powiedział, że dach tej szkoły to najważniejsze dzieło nowoczesnej architektury, jakie kiedykolwiek widział.

Po piąte, wjedź windą na wieżę fasady Męki. Ze szczytu widać zatokę Barcelony, a dźwięk, który do ciebie tam dociera, to wiatr wiejący przez kamienne rury okolicznych wież. Każda wieża jest pusta w środku i mieści strojone brązowe dzwony rurowe zaprojektowane przez Gaudíego tak, by po uderzeniu wydawały określony ton. W większości wież dzwonów jeszcze nie zainstalowano. Kiedy to nastąpi, budynek będzie dzwonił, gdy przechodzi przez niego wiatr.

Sagrada Família to jedyna duża katedra w Europie, która wciąż jest w budowie. To także jedyna zaprojektowana od fundamentów przez jednego architekta, w jednym spójnym systemie konstrukcyjnym i estetycznym, bez wielkiej komisji projektowej i bez zerwania stylistycznego. Gaudí zmarł dziewięćdziesiąt dziewięć lat przed jej ukończeniem, a budynek kończą ludzie, którzy nigdy go nie poznali, pracując na podstawie jego rysunków, modeli łańcuchowych, szkiców i tych części bazyliki, które już zbudował. Las wciąż rośnie. Wejdź, spójrz w górę i posłuchaj.

Źródła ilustracji