
Op 2 januari 1492 liep de laatste Moorse sultan van Granada, Mohammed XII, in de geschiedenis bekend als Boabdil, het Alhambra af en overhandigde zijn sleutels aan Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië. De overdracht was uitonderhandeld, niet bestormd. Boabdil tekende een verdrag dat zijn onderdanen het recht garandeerde hun godsdienst, hun taal en hun bezittingen te houden. Binnen tien jaar zou het verdrag worden geschonden. Maar op de dag van de overgave reden de Katholieke Koningen met hun banieren het Alhambra binnen en troffen ze het paleis onverbrand aan, de fonteinen nog stromend, het tegelwerk intact. Ze trokken erin.
Daarom bestaat het Alhambra nog. Elk ander groot islamitisch paleis op het Iberisch Schiereiland – de Aljafería in Zaragoza, de alcázars van Sevilla en Córdoba, de paleizen van Toledo – werd ofwel verwoest ofwel zo ingrijpend verbouwd dat het origineel nauwelijks nog te lezen is. Het Alhambra bleef behouden omdat Ferdinand en Isabella, en na hen Karel V, het wilden gebruiken. Ze hielden van de tuinen. Ze hielden van de koele binnenhoven in de hitte van augustus. Ze hielden van de boodschap dat ze de islam in Spanje niet alleen versloegen, maar ook erfden.
Wat er vandaag op de heuvel La Sabika staat, is een 740 meter lange citadel, gebouwd tussen 1238 en 1492, met één renaissancepaleis dat er in de jaren 1520 aan de zijkant op werd geschroefd, en een apart zomerverblijf, het Generalife, op de volgende heuvelrug. De bezoekersroute loopt door alle drie. Hieronder lees je wat elk deel is, en waar je naar kijkt als je er bent.
Waar de plek voor diende
Het Alhambra is een stad, geen paleis. Op zijn hoogtepunt onder sultan Yusuf I en sultan Mohammed V, halverwege de veertiende eeuw, woonden er binnen de muren ergens tussen de twee- en drieduizend mensen: de koninklijke hofhouding, het garnizoen, een moskee, een munt, vier badhuizen, een looierij, twee begraafplaatsen, en de werkplaatsen die de zijde en het keramiek maakten die het koninkrijk Granada naar de rest van Europa exporteerde. De muren omsluiten zo’n dertien hectare. De vestingwerken – de torens en weermuren van rode baksteen die je vanuit de wijk Albaicín aan de overkant van het dal ziet – gaven het complex zijn naam. Al-Hamra betekent in het Arabisch ‘de rode’. De muren zijn gemaakt van plaatselijke stampaarde en ijzerhoudende klei die in de late zon roestkleurig wordt.
Het koninkrijk Granada was de laatste islamitische staat in Spanje. Aan het begin van de dertiende eeuw was de rest van al-Andalus heroverd door de christelijke kronen van Castilië en Aragon. De Nasridische emirs die het koninkrijk in 1238 stichtten – de dynastie die bijna het hele Alhambra bouwde – aanvaardden de status van vazal van Castilië in ruil voor met rust gelaten worden, en ze gebruikten de tweehonderdvijftig jaar die volgden, met betaalde schatting en zorgvuldige diplomatie, om de verfijndste islamitische architectuur te bouwen die ten westen van Damascus nog bestaat.
De Nasridische paleizen

De Nasridische paleizen zijn het hart van het bezoek. Ze liggen midden in de citadel en je komt er binnen met een toegangsbewijs met tijdslot – het enige deel van het Alhambra met een kaartje met tijdstempel, omdat te veel mensen tegelijk in de zalen condens veroorzaken die het stucwerk beschadigt. Neem je kaartje mee. Wees op tijd.
Er zijn drie paleizen, na elkaar gebouwd door drie sultans in zo’n vijftig jaar rond het midden van de veertiende eeuw. De Mexuar, de oudste, was de openbare raadszaal waar de sultan recht sprak. Het Comarespaleis, gebouwd onder Yusuf I in de jaren 1340, was de officiële zetel van de troon. Het Leeuwenpaleis, rond 1370 gebouwd onder Yusufs zoon Mohammed V, was de privéresidentie van de sultan.
Het Comarespaleis draait om een lange spiegelvijver, het Mirtehof. Aan het ene eind bevat een 45 meter hoge toren, de Comarestoren, de Zaal van de Ambassadeurs, de grootste afzonderlijke ruimte van het paleis en de plek waar de sultan buitenlandse gezantschappen officieel ontving. De zaal meet ongeveer elf meter in het vierkant, met een koepelvormig houten plafond van ingelegd cederhout en populierenhout dat bestaat uit meer dan achtduizend afzonderlijke gesneden panelen, verdeeld over zeven concentrische niveaus die de zeven hemelen uit de islamitische kosmologie voorstellen. De zaal was bewust zo afgesteld, via de geometrie van de koepel en de plaats van de troon, dat een ambassadeur die binnenkwam de sultan als silhouet zag tegen een raam vol berglicht, met het plafond als een hemel boven zich. De architectuur was een stuk diplomatiek theater.
Het Leeuwenpaleis is de rijker versierde helft. Het binnenhof meet ongeveer achtentwintig bij zestien meter, met in het midden een fontein die rust op de ruggen van twaalf gebeeldhouwde marmeren leeuwen. De fontein heeft een werkend hydraulisch systeem dat teruggaat tot de jaren 1370. Water komt binnen vanuit de vier paleisfonteinen op de hoofdassen en stroomt in een afgestemde cyclus uit de bekken van de leeuwen, waarbij elke leeuw op een ander uur van de dag water geeft. Het patroon was gekoppeld aan een uurwerkmechanisme dat christelijke ingenieurs in de jaren 1490 naar verluidt uit elkaar haalden om het te begrijpen, en dat ze daarna niet meer in elkaar kregen. Het hydraulische systeem van vandaag is een moderne reconstructie die continu draait.
De geometrie van de versiering

De wanden van de Nasridische paleizen zijn bijna zonder uitzondering bedekt met drie lagen versiering. Op ooghoogte en daaronder zit tegelwerk – vooral vierkante stukjes in geometrische patronen van in elkaar grijpende sterren, met acht en zestien punten en af en toe vierentwintig. Boven het tegelwerk zit bewerkt stucwerk, oorspronkelijk beschilderd met rode, blauwe, gouden en groene pigmenten die grotendeels zijn verbleekt. Daarboven, vlak onder het plafond, zit nog meer stucwerk, gevormd tot honingraatachtige gewelven die muqarnas heten, die het licht in schuine facetten vangen en elk gevoel opheffen dat het plafond één massief vlak is.
De patronen zijn niet willekeurig. De geometrie van het tegelwerk put uit de zeventien wiskundig mogelijke tweedimensionale symmetriegroepen – de zeventien behangpatroongroepen, in de taal van de moderne wiskunde. De Zwitserse wiskundige Edith Müller vond er in 1944 elf van in het Alhambra; Spaanse onderzoekers betoogden in de jaren 1980 dat ze er alle zeventien zijn, een bewering waarover wiskundigen nog altijd twisten. Islamitische geometrie was geen decoratie in de westerse zin. Het was een wiskundig bewijs, uitgevoerd in geglazuurde klei en bewerkt stucwerk, zichtbaar gemaakt op de muren van een kamer waar de sultan sliep.
De kalligrafie boven het tegelwerk bestaat vooral uit koranverzen en korte Arabische gedichten, met één zin die zo vaak in het gebouw terugkomt dat bezoekers hem gaan herkennen: ‘wa la ghaliba illa Allah’ – ‘er is geen overwinnaar dan God’. Het was het motto van de Nasridische dynastie, aangenomen door de stichter, en de familie hakte het in elke muur. De Katholieke Koningen lieten het staan toen ze het gebouw overnamen. Chiaro legt de geometrische patronen van de muqarnas naast de zeventien symmetriegroepen terwijl je in de Zaal van de Twee Zusters staat, en benoemt de betegeling naar wiskundig type in plaats van naar esthetische categorie, en dat is de enige manier waarop de zalen lezen zoals de Nasridische wiskundigen ze bedoelden.
Het Generalife

Het Generalife ligt op de volgende heuvel ten oosten van de hoofdcitadel, gescheiden door een smal ravijn en verbonden door één enkele brug. Het was het zomerverblijf van de Nasridische sultans, een plek om je terug te trekken in de heetste maanden, als de hoofdpaleizen ongemakkelijk werden. De naam komt van het Arabische Jannat al-‘Arif, ‘tuin van de architect’ of ‘tuin van de meester’.
Waar je vandaag doorheen loopt, is qua plattegrond grotendeels veertiende-eeuws, maar flink opnieuw beplant. Het belangrijkste binnenhof, de Patio de la Acequia, is een lange rechthoekige vijver met aan weerszijden rijen waterstralen die in boogjes over het oppervlak spuiten, als een dunne zuilengang van nevel. De middeleeuwse tuinen zagen er waarschijnlijk niet zo uit – de boogstralen zijn een zestiende-eeuwse toevoeging – maar het onderliggende irrigatiesysteem, dat water uit de Sierra Nevada aanvoert via een veertien kilometer lang aquaduct, de Acequia Real, is origineel. Het Generalife werkt omdat water onder hoge druk de berg af stroomt langs een verval dat al zevenhonderd jaar zorgvuldig wordt onderhouden. Elke fontein, vijver en goot in het hele complex van het Alhambra wordt via de zwaartekracht gevoed door deze ene bergstroom. Er zijn geen pompen. Snijd het aquaduct bij de bron door en binnen een dag staat elke fontein in het Alhambra droog.
Het paleis dat er niet thuishoort

In 1526 bracht Karel V – de kleinzoon van Ferdinand en Isabella, en keizer van het Heilige Roomse Rijk – zijn huwelijksreis door in het Alhambra en besloot hij dat hij daar een eigen paleis nodig had. Hij nam Pedro Machuca in dienst, een Spaanse schilder die in Italië in de werkplaats van Michelangelo was opgeleid, om iets te ontwerpen in de stijl van de Italiaanse renaissance. Het resultaat is een vierkant gebouw van behouwen steen, achtenvijftig meter aan elke zijde, met binnenin een volmaakt ronde binnenplaats. Het contrast met de Moorse architectuur eromheen is totaal. Het paleis van Karel V is zwaar waar de Nasridische gebouwen licht zijn. Het is symmetrisch waar zij asymmetrisch zijn. Het gebruikt behouwen steen waar zij bewerkt stucwerk gebruiken. Het drukt een renaissancistisch betoog midden in een Moorse citadel.
De bouw begon in 1533 en stopte, onvoltooid, in 1637. Het gebouw heeft nooit een dak gehad. De ronde binnenplaats ligt open naar de hemel, met twee verdiepingen Dorische en Ionische zuilen eromheen. Als het regent, loopt de binnenplaats onder. Als de zon schijnt, vangt de binnenring die perfect op. Ondanks het architectonische twistgesprek dat het met het Alhambra voert, is het een van de zuiverste staaltjes Spaans renaissanceontwerp op het hele schiereiland. Karel heeft er nooit gewoond. De meeste latere Spaanse koningen negeerden het. Tegenwoordig is het een openbare concertlocatie en de thuisbasis van het Museo de la Alhambra.
Waar je op let
Vijf dingen om te doen op de rots. Eén: plan je kaartje voor de Nasridische paleizen in de late middag. Het bewerkte stucwerk was ontworpen om te worden belicht door schuin zonlicht dat door de kleine, hoge ramen valt. Midden op de dag ziet het stucwerk er vlak uit. Om vier of vijf uur ’s middags komen de muqarnasgewelven tot leven, als hun facetten elkaar beschaduwen.
Twee: kijk in de Comareszaal omhoog naar de achtduizend panelen van het cederhouten plafond. De timmerlieden die het in elkaar zetten, lieten montagetekens achter op de achterkant van de panelen. Bij restauraties in de jaren 1960 werden die tekens gecatalogiseerd. Het plafond is het grootste middeleeuwse islamitische houtwerk dat waar ook ter wereld bewaard is gebleven.
Drie: tel in het Leeuwenhof de leeuwen. Het zijn er twaalf. De twaalfde leeuw, aan de zuidkant, heeft iets anders gebeeldhouwde manen dan de andere elf. Restauratoren denken dat hij in de vijftiende eeuw werd vervangen, mogelijk na de overgave van Boabdil, toen een van de originelen beschadigd raakte.
Vier: loop naar de Mirador de Lindaraja, het kleine balkon naast de Zaal van de Twee Zusters. Kijk uit over het tuintje beneden. Dit is het uitzicht dat een Nasridische prinses vanuit haar vertrekken zou hebben gehad. De plaats van het raam is zo gekozen dat de stad eromheen niet in beeld komt. Je kijkt alleen naar groen en hemel, door een bewuste architectonische keuze.
Vijf: loop naar beneden, naar de Torres Bermejas aan de westkant van het complex. Kijk van daaruit terug naar het Alhambra en over het dal naar de Albaicín, de oude Moorse wijk op de heuvel aan de overkant. Dit is de hoek van waaruit de stichter van de dynastie de rots voor het eerst gezien moet hebben waarop hij zijn paleis zou gaan bouwen. De rots is in de late zon nog altijd rood. De naam past nog altijd.
Het Alhambra bleef behouden omdat Ferdinand en Isabella besloten er te gaan wonen. Karel V bouwde zijn eigen renaissancepaleis aan de zijkant ertegenaan. De katholieke monarchie maakte van de moskee in de citadel een kerk. Maar de zalen, het tegelwerk, de muqarnas, de leeuwen, de tuinen en het aquaduct dat het water aanvoert – ze werken allemaal nog zoals de Nasridische emirs ze ontwierpen. Vijfhonderddrieëndertig jaar nadat Boabdil naar buiten liep, doet de rots nog altijd zijn werk.
Beeldverantwoording
- Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1.jpg: Jebulon. Bron, CC0.
- Fountain patio de los Leones Alhambra Granada Spain.jpg: Adam Jones. Bron, CC BY-SA.
- Alhambra Comares Hall (R Prazeres) DSCF8420.jpg: Richard Mortel. Bron, CC BY.
- Generalife Garden Alhambra 2014.jpg: Diego Delso. Bron, CC BY-SA.
- Granada - Alhambra - Palacio de Carlos V.jpg: Jebulon. Bron, CC0.