
Op 6 mei 1682 verhuisde Lodewijk XIV zijn hele hof van Parijs naar Versailles. Het complex was nog niet af. De Spiegelzaal zou pas drie jaar later klaar zijn. Aan de twee enorme vleugels aan weerszijden van het centrale paleis werd volop gebouwd. De kapel die de koning bedoeld had als geestelijk hoogtepunt van het hele ensemble, zou pas achtentwintig jaar later worden ingewijd. Maar de koning was drieënveertig en ongeduldig. Hij trok het half gebouwde paleis in met zijn koningin, zijn officiële maîtresse, zijn drie gewettigde bastaarden, de dauphin en zo’n drieduizend hovelingen. De hoofdstad van Frankrijk verhuisde met hem mee. De volgende honderdzeven jaar, tot oktober 1789, toen een revolutionaire menigte vanuit Parijs optrok en Lodewijk XVI dwong terug te keren naar de stad, was Versailles de zetel van de Franse regering.
De reden voor de verhuizing was geen weelde. Lodewijk XIV had als kind de Fronde meegemaakt, de burgeroorlog van 1648 tot 1653, waarin de hoge adel van Frankrijk in opstand kwam tegen het koninklijk gezag, de koningin-moeder in het Louvre belegerde en de koninklijke familie twee keer dwong ’s nachts uit Parijs te vluchten. De koning vergat het nooit. De verhuizing naar Versailles was geen terugtrekking naar het platteland. Het was een politiek programma. Door de adel te dwingen bij hem te wonen, in het gebouw te slapen, en zijn opstaan, zijn aankleden, zijn maaltijden, zijn baden en zijn naar bed gaan bij te wonen, maakte de koning van de Franse aristocratie een gevangen publiek dat elk uur van elke dag kon worden bekeken, gerangschikt en bestuurd. Het hofleven in Versailles was een voortdurend toneelstuk met de koning in de hoofdrol, en de choreografie was de politiek van aanwezigheid.
Waar je vandaag doorheen loopt, is het gedeeltelijk gerestaureerde overblijfsel van dat programma. De Revolutie verkocht in 1793 en 1794 het grootste deel van het meubilair op veilingen. Napoleon gebruikte het paleis als decor. Koning Lodewijk Filips maakte er in 1837 een museum van de Franse geschiedenis van. Het Verdrag van Versailles werd in 1919 in de Spiegelzaal ondertekend. De Duitse bezetter liet het met rust. Hieronder volgen het gebouw, de tuinen en wat je erin kunt lezen.
Waarvoor het diende
Lodewijk XIII, de vader van de Zonnekoning, had in 1623 in Versailles een klein jachtslot van baksteen en natuursteen gebouwd. Het was een bescheiden gebouw van twee verdiepingen op drassige grond, geschikt voor een paar dagen terugtrekking als de koning in de omliggende bossen op herten wilde jagen. De plek was niet gekozen om haar schoonheid. Ze was gekozen omdat de grond goedkoop was en de vader van de koning een privéplek ver van Parijs wilde.
Lodewijk XIV erfde het jachtslot in 1643, op vierjarige leeftijd. Hij bezocht het voor het eerst in 1651. Hij werd verliefd op de plek, maar wilde het bescheiden gebouw van zijn vader niet slopen, en koos er daarom voor er een veel groter paleis omheen te bouwen. De bouw begon in 1661 onder de architect Louis Le Vau, terwijl de tuinarchitect André Le Nôtre het terrein aanlegde en de schilder Charles Le Brun de binnendecoratie leidde. De drie mannen werkten twintig jaar samen aan de eerste fase. Na de dood van Le Vau in 1670 nam Jules Hardouin-Mansart het over als hoofdarchitect en voegde de twee lange vleugels, de kapel, de Orangerie en de Spiegelzaal toe. Toen de koning er in 1682 definitief introk, was Versailles al het grootste koninklijke paleis van Europa en had het ongeveer een half jaar aan Franse staatsinkomsten gekost.
De kosten zijn de sleutel. Versailles bracht de Franse monarchie in de loop van de achttiende eeuw langzaam aan de rand van het bankroet, en dat bankroet droeg rechtstreeks bij aan de Revolutie. Toen de Staten-Generaal in 1789 bijeen werden geroepen, gebeurde dat in Versailles, en de eerste daden van revolutionair verzet vonden plaats op het terrein van het paleis. Het gebouw was zowel het symbool van het regime dat viel als de plek die het brak.
De Spiegelzaal

De Galerie des Glaces, de Spiegelzaal, is de beroemdste ruimte van het paleis en de enige die bijna elke bezoeker bij binnenkomst herkent. Ze is drieënzeventig meter lang, tienenhalve meter breed en twaalfenhalve meter hoog. Aan de ene lange zijde kijken zeventien hoge ramen uit op de tuinen. Aan de andere lange zijde spiegelen zeventien boogvormige panelen de ramen in glas. De zaal werd ontworpen door Mansart en gedecoreerd door Le Brun, in 1684 voltooid, en was uitdrukkelijk bedoeld als het politieke toneel van het paleis.
De spiegels waren de technische prestatie. In de jaren 1680 was de productie van grote, vlakke spiegelglazen een Venetiaans monopolie. Venetië verbood zijn glasmakers op straffe van de dood om in het buitenland te werken. Colbert, de minister van Financiën van Lodewijk XIV, wierf in het geheim Venetiaanse glasmakers, smokkelde ze Venetië uit en zette ze aan het werk in een staatsfabriek in Parijs. Venetië stuurde huurmoordenaars. Een deel van de gesmokkelde glasmakers werd vergiftigd. Anderen werden teruggekocht. Maar de fabriek overleefde, en in 1684 had ze de driehonderdzevenenvijftig spiegelpanelen van de Galerie des Glaces geproduceerd, elk afzonderlijk bekroond, met een glastechniek die geen ander land in Europa kon evenaren. De zaal was industriële spionage, omgezet in architectuur.
De politieke functie van de zaal was om rijkdom uit te stralen op de schaal van het gebouw. Liep je in 1685 door de Galerie des Glaces, dan liep je langs een luxeproduct dat geen enkele andere monarchie in Europa zich kon veroorloven of kon namaken. De spiegel was de iPhone van de zeventiende eeuw. Lodewijk XIV had er driehonderdzevenenvijftig, in één ruimte, verlicht door honderden kaarsen waarvan het licht via de spiegels en door de ramen terugkaatste in de tuinen. Het hele effect moest één ding overbrengen: een Frans industrieel en decoratief monopolie onder koninklijke leiding.
Het plafond erboven is een doorlopend beschilderd tongewelf van Charles Le Brun, met dertig episoden uit de persoonlijke geschiedenis van Lodewijk XIV tussen 1661 en 1678. De koning is de hoofdpersoon van elk tafereel: hij steekt de Rijn over, ontvangt de overgave van Maastricht, wordt gekroond door Victoria, verslaat de Triple Alliantie. Le Brun deed het ontwerp. De uitvoering lag vijf jaar lang in handen van een team van zo’n veertig schilders en vergulders onder zijn leiding.
De tuinen

Loop de Spiegelzaal uit door een van de zeventien ramen, in werkelijkheid door de middelste deuren die naar het terras leiden, en je staat aan het begin van een van de grootste formele tuinen die ooit zijn aangelegd. André Le Nôtre begon in 1661 aan het ontwerp en werkte er de rest van zijn leven aan. Het plan strekt zich vanaf het paleis zo’n drie kilometer naar het westen uit en eindigt bij het Grand Canal, dat anderhalve kilometer lang en honderdtwintig meter breed is. Het hele terrein was oorspronkelijk moeras. De eerste taak van Le Nôtre was het droog te leggen, in terrassen aan te leggen en uit de omgeving genoeg teelaarde aan te voeren om het onderliggende grondwerk op te bouwen. Tienduizenden arbeiders en soldaten werkten decennialang aan de tuinen. Het aantal slachtoffers van malaria in de moerasfase was zo hoog dat de bouwplaats van Versailles in de Franse geschiedschrijving soms het tweede front van de lange oorlogen van Lodewijk XIV wordt genoemd.
De tuinen zijn geordend langs een strakke oost-westas, in lijn met de centrale salons van het paleis. De hoofdas wordt op gezette afstanden onderbroken door fonteinen, de Latonafontein vlak onder het terras en de Apollofontein aan het begin van het Grand Canal, en doorsneden door dwarslanen die naar kleinere tuinkamers leiden, de bosquets. De bosquets zijn kleinere, omsloten ruimtes, elk met een eigen thema: de Bosquet de la Salle de Bal heeft een verzonken amfitheater, de Bosquet des Trois Fontaines heeft trapsgewijs vallend water, de Bains d’Apollon hebben een grot. Le Nôtre ontwierp de tuinen als een stelsel van kamers, niet als één open landschap. Je loopt erdoorheen zoals je door een gebouw loopt, waarbij elke ruimte uitkomt op de volgende.
De fonteinen werken op een watersysteem met zwaartekracht dat Lodewijk XIV tegen buitengewone kosten voor de tuinen liet bouwen. Het water komt uit de rivier de Eure, zestig kilometer verderop, en werd naar Versailles gebracht via een deels voltooid aquaduct, de Machine de Marly en een vernuftige reeks pompen die het water tweehonderd meter omhoog tilden tot de hoogte van het paleis. Het hele systeem gebruikte meer pompvermogen dan welke industriële installatie ook in het zeventiende-eeuwse Europa. Toch was er nooit genoeg water om alle fonteinen tegelijk te laten spuiten. De tuinlieden bedachten een estafettesysteem: een fontainier liep voor de koning uit als die door de tuinen wandelde, zette elke fontein aan vlak voordat hij de hoek om kwam en zette haar achter hem weer uit. Een bezoeker in de achttiende eeuw zag een parade van fonteinen die spoten op elke plek waar de koning stond. De andere fonteinen stonden droog als de koning er niet was. Chiaro legt het estafetteschema van de fontainiers naast de route die de koning liep, zodat je ziet hoe het water de vorst door de bosquets volgde terwijl je bij dezelfde balustrade staat als hij.
Lodewijk XIV zelf

Het officiële staatsportret van Lodewijk XIV werd in 1701 geschilderd door Hyacinthe Rigaud, toen de koning drieënzestig was. Het hangt nu in het Louvre, maar in Versailles hangt een kopie uit die tijd en het origineel werd geschilderd om in het paleis te worden getoond. Het is het beeld waarmee de koning nu overal wordt herinnerd: een volledige hermelijnen mantel, het zwaard van Karel de Grote op zijn heup, witzijden kousen, schoenen met rode hakken, een enorme pruik van zwarte krullen tot aan zijn middel, en de kuiten van de koning prominent getoond in een danserspose.
De pruik en de schoenen zijn waar het om gaat. Lodewijk XIV was voor zijn tijd kleiner dan gemiddeld, zo’n honderddrieënzestig centimeter, en daar was hij zich bewust van. De hoge rode hakken en de hoge pruik voegden samen zo’n vijftien centimeter toe aan zijn zichtbare lengte. De rode hak werd zelf een hofconventie: alleen leden van de koninklijke huishouding en een paar uitdrukkelijk gemachtigde hovelingen mochten ze dragen. Rode hakken dragen in Versailles in 1701 betekende laten zien dat je toegang had tot de koning. Ze niet dragen betekende dat je buiten zijn binnenste kring viel. Het hof gebruikte kleding zoals een modern bedrijf toegangspasjes gebruikt: hoe dieper je in het gebouw kwam, hoe specifieker de kledingvoorschriften werden.
De pose zelf, de koning licht opzij leunend, één been naar voren, de kuit getoond, is ontleend aan de klassieke dans. Lodewijk XIV was in zijn jeugd een serieuze balletdanser. Tussen 1651 en 1670 trad hij in het openbaar op in hofballetten, onder meer in de rol van de opkomende zon in het Ballet de la Nuit van 1653, en daar komt zijn bijnaam vandaan, de Zonnekoning. De danstraining is in elk portret te zien. Hij begreep dat bekeken worden een voorstelling was, en hij zette zichzelf daarnaar in beeld.
Waar je op let
Vijf dingen om te doen in het paleis. Ten eerste: tel in de Spiegelzaal de spiegelpanelen langs de wand. Er zijn zeventien grote boogvormige groepen, elk opgebouwd uit zo’n eenentwintig afzonderlijke panelen spiegelglas. Driehonderdzevenenvijftig panelen in totaal. Elk daarvan was in 1684 een luxeartikel van exportkwaliteit.
Ten tweede: blijf op de vloer van de Spiegelzaal, ongeveer in het midden, staan en kijk omhoog naar het beschilderde plafond. De figuur van Lodewijk XIV staat in bijna elk vlak. Elk vlak is een andere overwinning. Het opvallendste laat zien hoe hij in 1672 de Rijn overstak, een militaire manoeuvre van weinig gewicht die de schilders van de koning daarna tot een van de centrale verhalen van zijn regering maakten.
Ten derde: zoek in de slaapkamer van de koning, twee vertrekken verder dan de Spiegelzaal, de balustrade die het bed van de koning van de rest van de kamer scheidt. Leden van het hof woonden de lever van de koning bij, de formele ceremonie van het opstaan, door in zorgvuldig toegewezen rangen achter deze balustrade te staan. Je plek bepaalde je status. Op de eerste rij stond je als hertog. Op de achterste rij als markies. Werd je niet uitgenodigd, dan was je niemand.
Ten vierde: loop naar beneden naar de Latonafontein, de eerste fontein op de middenas onder het terras van het paleis. De fontein toont de godin Latona die haar kinderen beschermt tegen een groep Lycische boeren die, midden in hun gedaanteverwisseling, in kikkers en hagedissen veranderen. De mythe komt van Ovidius. De politieke allegorie is de Fronde: Lodewijk XIV, die in zijn jeugd werd bespot door opstandige edelen, verstoot ze en verandert ze in belachelijke wezens. De fontein is een stuk persoonlijke politieke wraak, uitgevoerd in steen en brons.
Ten vijfde: neem het weggetje rond de westkant van het paleis, langs het Petit Trianon, en zoek de Hameau de la Reine, het gehucht van Marie-Antoinette. Het is een opzettelijk rustiek nepdorp van huisjes met rieten daken, een werkende melkerij, een molen en een boerderijtje die de koningin tussen 1783 en 1787 liet bouwen, en waar ze zich terugtrok uit het formele leven van het hoofdpaleis om boerin te spelen. Het gehucht is in architectuur het tegendeel van alles waarvoor Versailles werd gebouwd. Zes jaar nadat het af was, werd ze in Parijs onthoofd. Het gehucht staat er nog, en er lopen nog altijd koeien.
Het paleis is een stuk zeventiende-eeuws politiek theater, bewaard in steen en water. De spiegels zijn nog steeds spiegels. De fonteinen werken nog steeds op hetzelfde zwaartekrachtsysteem. De tuinen liggen nog steeds op de oorspronkelijke as van Le Nôtre. De koning is weg, net als het hof dat hij bijeenbracht, maar de architectuur doet nog altijd haar werk. Loop door de hekken naar binnen, steek de marmeren binnenplaats over, beklim de Trap van de Koningin, ga door de Salon d’Hercule, en je loopt nog steeds de route die Lodewijk XIV voor jou ontwierp. Je woont nog steeds de lever van de koning bij. De koning ligt niet meer in zijn bed. De kamer wacht nog steeds tot de volgende vorst erin klimt.
Beeldverantwoording
- Vue aérienne du domaine de Versailles le 20 août 2014.jpg — ToucanWings. Bron, CC BY-SA.
- Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg — Myrabella. Bron, CC BY-SA.
- Panoramic view of the Park of Versailles with Latona Fountain.jpg — Tognopop. Bron, CC BY-SA.
- Hyacinthe Rigaud, Portrait de Louis XIV en grand manteau royal, 1701-1702.jpg — Hyacinthe Rigaud (1701-1702); Louvre, publiek domein. Bron.