İçeriğe geç

Sagrada Família: Hâlâ İnşa Edilen Bir Katedrali Nasıl Okursunuz

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Barselona'daki Sagrada Família bazilikasının dış cephesi; solda Çile cephesinin dört kulesi yükseliyor, sağda Doğuş cephesinin daha eski taşları görünüyor, ortadaki yapımı süren kule iskeleyle sarılı.

7 Haziran 1926 öğleden sonra, eskimiş siyah takım elbiseli yaşlı bir adama Barselona’nın merkezindeki Gran Via de les Corts Catalanes’te bir tramvay çarptı. Üzerinde kimlik yoktu. Taksi şoförleri onu bir serseri sanarak hastaneye götürmeyi reddetti. Sonunda bir sedyeyle Hospital de la Santa Creu’ye ulaştırıldı; ona son ayinini yapmaya gelen papaz, onu yakın zamanda çıkan bir gazete fotoğrafından tanıdı. Adam, akşam günah çıkarmaya giderken yoldaki İspanya’nın en ünlü mimarı Antoni Gaudí’ydi. Üç gün sonra öldü. Yetmiş üç yaşındaydı. Kırk üç yıldır üzerinde çalıştığı bazilikanın aşağı yukarı dörtte biri yapılmıştı.

Neredeyse yüz yıl sonra, 2026’da Sagrada Família sonunda inşaatının son on yılına giriyor. Planlanan on sekiz kulenin en yükseği olan merkezdeki İsa Mesih kulesi yüz yetmiş iki metrede tamamlanıyor — bilinçli olarak Montjuïc tepesinden tam bir metre daha alçak, çünkü Gaudí hiçbir insan eserinin Tanrı’nın eserinden daha yükseğe çıkmaması gerektiğini söylemişti. Kalan cephe, yani Görkem cephesi, başlangıçta hedeflenen 2026 yıl dönümü bitiş tarihinin ötesine uzanacak. Bina artık yüz kırk dört yıldır inşa hâlinde. Muhtemelen 2034 civarında bitecek, ama kimse söz vermiyor.

Bugün ayakta duran şey, modern Avrupa tarihindeki en uzun soluklu tekil mimari proje ve kıtada tamamen Sanayi Devrimi’nden sonra inşa edilip hiçbir endüstriyel yapı metaforu kullanmayan tek büyük katedral. Gaudí onu, kutsal mimari için doğru şablonun klasik geometri değil doğa olduğu ilkesiyle tasarladı. İçerideki sütunlar ağaçlar gibi eğilip dallanıyor. Tonozlar yapraklar gibi açılıyor. Kuleler termit yuvaları ve arı kovanları biçiminde. Sagrada Família, bu ölçekte denenmiş en büyük doğal biçimli yapı ve gerektirdiği mühendislik, Gaudí pratik olmadığı için değil, onun elle ve asılı zincirli fiziksel modellerle yaptığı yapısal hesapların gerçek ölçekte ancak bilgisayarlar ortaya çıktıktan sonra doğrulanabildiği için yüz yıl gecikti.

Ne için yapıldı

Sagrada Família başlangıçta Gaudí’nin projesi değildi. 1882’de, Kutsal Aile’ye adanmış ve tamamen sadakalarla finanse edilecek bir kilise isteyen Josep Maria Bocabella adlı Katolik bir kitapçı tarafından sipariş edildi. Bocabella, temeli 19 Mart 1882’de atan mimar Francisco de Paula del Villar’ı tuttu. Bir yıllık inşaatın ardından Villar, sütun malzemeleri konusundaki bir anlaşmazlık yüzünden istifa etti. O sırada otuz bir yaşında olan ve henüz ünlü olmayan Gaudí, 1883’te işi devraldı.

Villar’ın özgün planı, Köln gibi katedralleri örnek alan sıradan bir Neo-Gotik bazilikaydı. Gaudí haç biçimli zemin planını korudu ama zemin seviyesinin üstündeki her şeyi yeniden tasarladı. Sonraki kırk üç yılını projeye verdi; son on iki yılında başka hiçbir sipariş kabul etmeyerek yalnızca bazilika üzerinde çalıştı. Son yıllarında bazilikanın kriptasına bitişik küçük bir atölyede yaşadı; bir portatif yatakta uyuyor, bağışlanan ekmekle besleniyordu. Sonunda bir münzevi olmuştu.

Bazilika tamamen sadakalar ve bilet satışlarıyla finanse ediliyor. Devlet parası yok, piskoposluk bütçesi yok, Vatikan desteği yok. Her kule, her cephe, her sütun küçük bağışların ve giriş ücretlerinin yavaş yavaş birikmesiyle ödendi. Binanın bu kadar uzun sürmesinin nedeni bu. Modern inşaat yöntemleri onu yirmi yılda bitirebilirdi. Sadakayla finansman yemini, takvimi bir buçuk yüzyıla uzattı. Bocabella’nın özgün ilkesine sadık kalındı.

Doğuş cephesi

Sagrada Família'nın Doğuş cephesine yakından bakış; İsa'nın doğumunu gösteren merkezî timpanonun çevresinde yoğun kabartmalarla oyulmuş taş figürler, hayvanlar, bitkiler ve meleklerle kaplı.

Bazilikanın doğu cephesi, Gaudí’nin hayattayken büyük ölçüde tamamlandığını gördüğü tek cephe. 1894’ten 1926’ya kadar onun üzerinde çalıştı. Doğuş cephesi binadaki en süslü yüzey ve en doğrudan figüratif olanı. Üç portal — Umut, İnanç ve Merhamet — İsa’nın doğumundan ve çocukluğundan sahneleri çerçeveliyor. Merkezî timpanon, iki yanında öküz, eşek, çobanlar ve üç kralla Kutsal Aile’yi ahırda gösteriyor. Onların üstünde, müzisyenlerden oluşan bir melekler korosu, gerçek boyuttan biraz büyük ölçekte oyulmuş fagotlar, arplar ve trompetlerden oluşan taş bir orkestra çalıyor.

Oymaları sıra dışı kılan, neredeyse her figürün gerçek hayattaki bir modelden alınmış olması. Gaudí çoban çocuklar için mahalle çocuklarını, müneccimler için liman işçilerini, Meryem Ana için de yerel pazardan bir sebze satıcısını kullandı. Askerlerin, eşeklerin ve tavukların alçıdan canlı kalıplarını aldırdı ve heykeltıraşlar kopyalasın diye atölyeye getirdi. Doğuş cephesindeki tavuklar belirli bir Katalan cinsi olarak tanınabiliyor. Eşek, yakındaki bir çiftlikte çalışan gerçek bir eşekti ve oyma için iskeleden yukarı taşındı.

Cephe iki kez neredeyse yok oluyordu. 1936’da İspanya İç Savaşı sırasında din karşıtı militanlar şantiyeye girdi, Gaudí’nin alçı modellerini parçaladı ve çalışma çizimlerinden oluşan arşivini yaktı. Doğuş cephesinin kendisi, zaten taştan olduğu ve kolayca yıkılamadığı için ayakta kaldı. Ancak alçı modellerin çoğu yok oldu — ve bazilikanın geri kalanı fotoğraflardan, alçı parçalarından ve Gaudí’nin zaten ayakta olan kısımlara yerleştirdiği yapısal mantıktan yeniden kurulmak zorunda kaldı. 1936’dan bu yana inşa edilen her cephe ve kule, doğrudan bir uygulamadan çok adli bir yeniden yapılandırma çalışması oldu.

Çile cephesi

Josep Maria Subirachs'ın Sagrada Família'daki Çile cephesi; eğik sütunlu bir sundurmada İsa'nın çektiği acıları betimleyen sert, köşeli taş figürler, Doğuş cephesinden çarpıcı biçimde farklı bir üslupta.

Batı cephesi, İsa’nın çektiği acıları ve ölümünü betimleyen Çile cephesi. İnşaatına 1954’te başlandı ve ana heykel işi, cephe üzerinde otuz üç yıl çalışan Katalan heykeltıraş Josep Maria Subirachs tarafından 2018’de tamamlandı. Subirachs, Gaudí’nin figüratif üslubundan bilerek koptu. Doğuş cephesi natüralist ayrıntılarla doluyken Çile cephesi sert, köşeli ve neredeyse dışavurumcu. İsa’nın, havarilerin ve Romalı askerlerin figürleri blok gibi ve stilize; derin oyulmuş hatları, Katalan Modernizmi’nden çok kübist heykel gibi okunuyor.

Bu tercih tartışmalıydı. Bazı eleştirmenler Subirachs’ın Gaudí’nin vizyonuna ihanet ettiğini savundu; diğerleri ise doğum ile ölüm arasındaki karşıtlığın üslupta da bir karşıtlık gerektirdiğini ve Gaudí’nin kendisinin Çile cephesini Doğuş’tan daha sade çizdiğini öne sürdü. Gaudí defterlerine Çile cephesinin “izleyeni korkutması” gerektiğini yazmıştı ve Subirachs bu talimatı harfiyen uyguladı.

En çarpıcı öğe, Kırbaçlanma sahnesinin duvarındaki sihirli kare — taşa oyulmuş, her satırının, her sütununun, her köşegeninin ve başka birkaç kombinasyonun toplamının İsa’nın öldüğü yaş olan otuz üç ettiği dörde dörtlük bir sayı ızgarası. Kare matematiksel açıdan sıra dışı, çünkü klasik anlamda gerçek bir sihirli kare değil — birden on altıya kadar olan sayıların hepsi kullanılmamış ve bazıları tekrarlanmış — bu da onu bilerek bozulmuş bir bulmaca, denkleşmeyen bir dinsel aritmetik parçası yapıyor.

İçerideki orman

Sagrada Família'nın içi, orta nefin tavanına doğru bakış; ağaçlar gibi dallanan taş sütunlar, doğal ışıkla dolup taşan yıldız biçimli açıklıklardan oluşan tonozlu bir örtüye uzanıyor.

Bazilikanın içi 2010’da tamamlandı ve o yılın kasımında Papa XVI. Benedictus tarafından kutsandı. Doğuş cephesinden içeri girin ve başınızı kaldırın. Tavan yan neflerin zemininden yirmi altı metre, orta nefin zemininden kırk beş metre ve İsa Mesih kulesinin altındaki merkezî kesişimde altmış metre yukarıda. Bütün mekânın yapısal metaforu bir orman. Sütunlar dikkatle hesaplanmış açılarla dışa doğru eğiliyor ve tepeye yakın yerlerde, tonozla birden fazla noktada buluşan ikincil desteklere ayrılıyor. Işık, doğu tarafı — sabah tarafı — serin mavi ve yeşillerde, batı tarafı — akşam tarafı — ise sıcak kırmızı ve kehribar tonlarında olacak şekilde düzenlenmiş vitraylardan giriyor. Öğle vakti ışık beyaz. Gün batımında ışık kırmızı. İç mekân gün boyunca renk değiştiriyor.

Bu ormanın yapısal hesaplarını Gaudí ters çevrilmiş asılı zincir modelleri kullanarak yaptı. Önerdiği sütunların ve tonozların biçimlerinde zincirlere küçük ağırlıklar asar, ortaya çıkan katener eğrilerini fotoğraflar, fotoğrafı baş aşağı çevirir ve ters çevrilmiş biçimi binanın yapısal formu olarak kullanırdı. Bir katener — bir zincirin kendi ağırlığı altında aldığı eğri — yük taşıyan bir kemer için geometrik olarak en uygun biçimdir, çünkü yükün tamamı eğri boyunca hiçbir eğilme gerilmesi olmadan saf basınçla iletilir. Gaudí, ters çevrilmiş katenerleri tonozlarının temeli olarak kullanarak uçan payandalara ihtiyaç duymayan bir katedral inşa etti. Ortaçağ Gotik katedrallerinin dış payandalarla bertaraf ettiği yanal itki, Sagrada Família’da tamamen sütunların eğimi tarafından karşılanıyor. Binanın içi açık ve ağırlıksız hissettiriyor, çünkü gerçekten de duvarları iten yatay bir kuvvet yok. Orman kendi kendini taşıyor. Chiaro, siz bu dallanan sütunlardan birinin altında dururken sizi tabanından başlığına kadar onun üzerinde gezdirir; katener geometrisini ve yükün eğim boyunca aşağı nasıl ilerlediğini anlatır, böylece binanın mühendisliği yüzeyiyle aynı görüş alanında okunur.

Hâlâ inşa edilenler

Planlanan on sekiz kulenin sekizi artık bitti. Doğuş cephesinin dört kulesi ve Çile cephesinin dört kulesi onlarca yıldır ayakta. İnşaat tamamlandığında resmî giriş olacak olan güneydeki ana cephe, yani Görkem cephesinin dört kulesi hâlâ yapılıyor. İsa Mesih kulesinin çevresindeki, dört İncil yazarı Matta, Markos, Luka ve Yuhanna’yı temsil eden dört merkezî kule kısmen tamamlandı. Merkezdeki kulenin kendisi, yani İsa Mesih kulesi, 2026’da tepesine yerleştirilen dev bir haçla tamamlanıyor ve dünyanın en yüksek dinî yapısı hâline geliyor.

İnşaat haftanın yedi günü, iki vardiya hâlinde sürüyor. Herhangi bir anda şantiyede yaklaşık iki yüz kırk işçi bulunuyor. Projenin maliyeti yılda kabaca yirmi beş milyon euro ve neredeyse tamamı bilet satışlarıyla karşılanıyor. Sagrada Família artık yılda yaklaşık dört buçuk milyon ziyaretçi çeken, İspanya’nın en çok ziyaret edilen anıtı. Bu biletlerden gelen gelir, binanın inşaat için tek finansman kaynağı. Bazilikanın içinde aralarında durduğunuz kalabalık, çevrelerindeki bazilikanın parasını ödüyor.

Nelere bakmalı

Ziyarette yapılacak beş şey. Birincisi, içeri girmeden önce tamamlanmış iki cepheyi karşılaştırmak için binanın bütün dışını dolaşın. Doğudaki Doğuş cephesi yoğun, girift ve figüratif. Batıdaki Çile cephesi sade, geometrik ve sert. Aynı bina birbirinden tamamen farklı iki heykel felsefesini gösteriyor. Bu geçiş, binanın köşesinden aynı görüş alanında görülebiliyor.

İkincisi, orta nefte, merkezî kesişimin — İsa Mesih kulesinin yükseldiği yerin altındaki noktanın — tam altında durun. Dümdüz yukarı bakın. Buradaki tonoz binanın en yüksek noktası, başınızın altmış metre üstünde. Bu yükseklikten giren ışık, Gaudí’nin asılı zincir modelleriyle öğle vakti zemine belirli bir açıyla düşecek şekilde ayarlanmış. Yaz ortasında öğle vakti, zeminin ortasındaki haç yukarıdaki tek bir pencereden aydınlanıyor.

Üçüncüsü, Çile cephesindeki sihirli kareyi bulun. Ortadaki portalin hemen solundaki duvarda, Kırbaçlanma sahnesinin yakınında. Herhangi bir satırı, sütunu ya da köşegeni toplayın. Otuz üç bulacaksınız.

Dördüncüsü, Gaudí’nin bazilikanın hemen arkasına yaptığı okulda — inşaat sırasında işçi çocukları için okul olarak kullanılan, tek katlı minicik bir bina — çatıya bakın. Çatı, içeride hiç sütun olmadan kendi yapısal sağlamlığını sağlamak için sinüs eğrisi biçiminde dalgalanan ince bir beton kabuk. Le Corbusier 1928’de Barselona’yı ziyaret ettiğinde, okul çatısının o güne kadar gördüğü en önemli modern mimari eser olduğunu söyledi.

Beşincisi, Çile cephesi kulesine asansörle çıkın. Tepeden manzara Barselona körfezine uzanıyor ve orada size ulaşan ses, çevredeki kulelerin taş borularının içinden esen rüzgârın sesi. Her kule içi boş ve Gaudí’nin vurulduğunda belirli bir ses çıkaracak şekilde tasarladığı akortlu bronz boru çanlar barındırıyor. Çanlar kulelerin çoğuna henüz yerleştirilmedi. Yerleştirildiklerinde bina, rüzgâr içinden geçtikçe çınlayacak.

Sagrada Família, Avrupa’da inşaatı hâlâ aktif olarak süren tek büyük katedral. Aynı zamanda temelden itibaren tek bir mimar tarafından, tek ve tutarlı bir yapısal ve estetik sistem içinde, büyük bir tasarım komitesi ya da üslup kırılması olmadan tasarlanmış tek katedral. Gaudí, bina bitmeden doksan dokuz yıl önce öldü ve bina, onunla hiç tanışmamış insanlar tarafından; onun çizimlerinden, asılı zincir modellerinden, eskizlerinden ve bazilikanın zaten inşa ettiği kısımlarından yola çıkılarak tamamlanıyor. Orman hâlâ büyüyor. İçeri girin, başınızı kaldırın ve dinleyin.

Görsel kaynakları