
2 stycznia 1492 roku ostatni mauretański sułtan Grenady, Muhammad XII, znany w historii jako Boabdil, zszedł z Alhambry i oddał klucze Ferdynandowi Aragońskiemu i Izabeli Kastylijskiej. Przekazanie wynegocjowano, a nie zdobyto szturmem. Boabdil podpisał traktat, który gwarantował jego poddanym prawo do zachowania religii, języka i majątku. Traktat zostanie złamany w ciągu dziesięciu lat. Ale w dniu kapitulacji Królowie Katoliccy wjechali do Alhambry ze swoimi sztandarami i zastali pałac niespalony, z wciąż działającymi fontannami i nienaruszonymi płytkami. Wprowadzili się.
Dlatego Alhambra przetrwała. Każdy inny duży pałac islamski na Półwyspie Iberyjskim – Aljafería w Saragossie, alkazary w Sewilli i Kordobie, pałace Toledo – został albo zniszczony, albo tak mocno przebudowany, że oryginał jest ledwie czytelny. Alhambrę zachowano, bo Ferdynand i Izabela, a po nich Karol V, chcieli z niej korzystać. Lubili ogrody. Lubili chłodne wewnętrzne dziedzińce w sierpniowym upale. Podobał im się przekaz, że nie tylko pokonują islam w Hiszpanii, ale też go dziedziczą.
To, co stoi dziś na wzgórzu La Sabika, to licząca 740 metrów długości cytadela zbudowana w latach 1238–1492, z jednym renesansowym pałacem przyczepionym do jej boku w latach 20. XVI wieku i osobną letnią posiadłością, Generalife, na sąsiednim grzbiecie. Trasa zwiedzania prowadzi przez wszystkie trzy. Poniżej opisujemy, czym jest każda z tych części i na co patrzeć, kiedy już tam dotrzesz.
Do czego to miejsce służyło
Alhambra to miasto, a nie pałac. W okresie świetności za sułtanów Jusufa I i Muhammada V w połowie XIV wieku w jej murach mieszkało od dwóch do trzech tysięcy osób: dwór królewski, garnizon, meczet, mennica, cztery łaźnie, garbarnia, dwa cmentarze i warsztaty, w których powstawały jedwab i ceramika eksportowane przez królestwo Grenady do reszty Europy. Mury obejmują mniej więcej trzynaście hektarów. To fortyfikacje – wieże i kurtyny murów z czerwonej cegły widoczne z dzielnicy Albaicín po drugiej stronie doliny – dały zespołowi nazwę. Al-Hamra znaczy po arabsku „czerwona”. Mury zbudowano z miejscowej ubijanej ziemi i żelazistej gliny, która w późnym słońcu nabiera rdzawego koloru.
Królestwo Grenady było ostatnim muzułmańskim państwem w Hiszpanii. Na początku XIII wieku resztę al-Andalus odbiły już chrześcijańskie korony Kastylii i Aragonii. Emirowie z dynastii Nasrydów, którzy założyli królestwo w 1238 roku – dynastii, która zbudowała niemal całą Alhambrę – przyjęli status lenników Kastylii w zamian za to, że zostawi się ich w spokoju, i wykorzystali kolejne dwieście pięćdziesiąt lat płaconego trybutu i ostrożnej dyplomacji, by zbudować najbardziej wyrafinowaną architekturę islamską, jaka zachowała się gdziekolwiek na zachód od Damaszku.
Pałace Nasrydów

Pałace Nasrydów są sercem zwiedzania. Stoją pośrodku cytadeli, a wchodzi się do nich na bilet z wyznaczoną godziną – to jedyna część Alhambry z biletem na konkretny czas, bo zbyt wiele osób w salach naraz powoduje kondensację pary, która niszczy stiuki. Weź bilet. Bądź na czas.
Są trzy pałace, zbudowane kolejno przez trzech sułtanów w ciągu mniej więcej pięćdziesięciu lat w połowie XIV wieku. Mexuar, najstarszy, był publiczną salą rady, w której sułtan wymierzał sprawiedliwość. Pałac Comares, zbudowany za Jusufa I w latach 40. XIV wieku, był oficjalną siedzibą tronu. Pałac Lwów, zbudowany za syna Jusufa, Muhammada V, około 1370 roku, był prywatną rezydencją sułtana.
Sercem Pałacu Comares jest długi basen, w którym odbija się otoczenie: Dziedziniec Mirtów. Na jednym jego końcu stoi 45-metrowa wieża zwana Wieżą Comares, a w niej Sala Ambasadorów, największe pojedyncze pomieszczenie pałacu i miejsce, gdzie sułtan oficjalnie przyjmował zagraniczne poselstwa. Sala ma mniej więcej jedenaście metrów boku i kopulasty drewniany strop z intarsjowanego cedru i topoli, złożony z ponad ośmiu tysięcy pojedynczych rzeźbionych paneli ułożonych w siedmiu koncentrycznych poziomach, które przedstawiają siedem niebios islamskiej kosmologii. Pomieszczenie zostało celowo skalibrowane, przez geometrię kopuły i ustawienie tronu, tak by wchodzący ambasador widział sylwetkę sułtana na tle okna pełnego górskiego światła, a strop nad głową czytał się jak niebo. Architektura była elementem dyplomatycznego teatru.
Pałac Lwów to bogaciej zdobiona połowa. Centralny dziedziniec ma mniej więcej dwadzieścia osiem na szesnaście metrów, a pośrodku stoi fontanna wsparta na grzbietach dwunastu rzeźbionych marmurowych lwów. Fontanna ma działającą hydraulikę z lat 70. XIV wieku. Woda wpływa z czterech pałacowych fontann na osiach głównych kierunków świata i wypływa z pysków lwów w wyliczonym cyklu, a każdy lew wypuszcza wodę o innej godzinie dnia. Rytm wypływu był połączony z mechanizmem zegarowym, który chrześcijańscy inżynierowie w latach 90. XV wieku podobno rozebrali, próbując go zrozumieć, i nie potrafili złożyć z powrotem. Dzisiejszy system hydrauliczny to współczesna rekonstrukcja, która działa bez przerwy.
Geometria ornamentu

Ściany Pałaców Nasrydów pokrywają, niemal bez wyjątku, trzy warstwy ornamentu. Na wysokości oczu i niżej są płytki – głównie kwadratowe elementy we wzorach geometrycznych z przeplatających się gwiazd, ośmio- i szesnastoramiennych, a czasem dwudziestoczteroramiennych. Nad płytkami jest rzeźbiony stiuk, pierwotnie malowany czerwonymi, niebieskimi, złotymi i zielonymi pigmentami, które w dużej mierze wyblakły. Wyżej, przy stropie, jest jeszcze więcej stiuku, uformowanego w przypominające plaster miodu sklepienia zwane mukarnasami, które łapią światło pochylonymi fasetami i rozpuszczają wrażenie, że strop jest jedną litą płaszczyzną.
Wzory nie są przypadkowe. Geometria płytek czerpie z siedemnastu matematycznie możliwych dwuwymiarowych grup symetrii – siedemnastu grup tapetowych, w języku współczesnej matematyki. Szwajcarska matematyczka Edith Müller znalazła w Alhambrze jedenaście z nich w 1944 roku; hiszpańscy badacze dowodzili w latach 80. XX wieku, że są tam wszystkie siedemnaście, a matematycy wciąż się o to spierają. Geometria islamska nie była dekoracją w zachodnim sensie. Była dowodem matematycznym przeprowadzonym w glazurowanej glinie i obrobionym stiuku, uwidocznionym na ścianach pokoju, w którym spał sułtan.
Kaligrafia nad płytkami to głównie wersety Koranu i krótkie arabskie wiersze, a jedno zdanie powtarza się w budynku tyle razy, że zwiedzający zaczynają je rozpoznawać: „wa la ghaliba illa Allah” – „nie ma zwycięzcy prócz Boga”. Było to motto dynastii Nasrydów, przyjęte przez jej założyciela, i rodzina wyryła je na każdej ścianie. Królowie Katoliccy zostawili je na miejscu, kiedy przejęli budynek. Chiaro odczytuje geometryczne wzory mukarnasów w odniesieniu do siedemnastu grup symetrii, gdy stoisz w Sali Dwóch Sióstr, i nazywa każdą teselację według typu matematycznego, a nie kategorii estetycznej, bo tylko wtedy sale czyta się tak, jak chcieli tego matematycy Nasrydów.
Generalife

Generalife leży na sąsiednim wzgórzu na wschód od głównej cytadeli, oddzielone od niej wąskim wąwozem i połączone pojedynczym mostem. Była to letnia rezydencja sułtanów z dynastii Nasrydów, miejsce, do którego uciekali w najgorętszych miesiącach, gdy w głównych pałacach robiło się niewygodnie. Nazwa pochodzi od arabskiego Dżannat al-Arif, „ogród architekta” albo „ogród mistrza”.
To, przez co przechodzisz dziś, w planie jest głównie czternastowieczne, ale mocno przesadzone. Główny dziedziniec, Patio de la Acequia, to długi prostokątny basen, wzdłuż którego biegną równoległe rzędy dysz, a ich strumienie wyginają się łukiem nad powierzchnią wody w cienką kolumnadę mgiełki. Średniowieczne ogrody prawdopodobnie nie były tak urządzone – łukowate strumienie to dodatek z XVI wieku – ale leżący u podstaw system nawadniania, który czerpie wodę z Sierra Nevada czternastokilometrowym akweduktem zwanym Acequia Real, jest oryginalny. Generalife działa, bo woda pod wysokim ciśnieniem spływa z gór po spadku starannie utrzymywanym od siedmiuset lat. Każda fontanna, basen i kanał w całym zespole Alhambry zasilane są grawitacyjnie z tego jednego górskiego strumienia. Nie ma pomp. Przetnij akwedukt u źródła, a każda fontanna w Alhambrze wyschnie w ciągu doby.
Pałac, który tu nie pasuje

W 1526 roku Karol V – wnuk Ferdynanda i Izabeli i cesarz rzymski – spędził w Alhambrze miesiąc miodowy i uznał, że potrzebuje tu własnego pałacu. Zatrudnił Pedra Machucę, hiszpańskiego malarza, który kształcił się we Włoszech w pracowni Michała Anioła, żeby zaprojektował coś w stylu włoskiego renesansu. Efektem jest kwadratowy budynek z ciosanego kamienia o boku pięćdziesięciu ośmiu metrów, z idealnie okrągłym dziedzińcem w środku. Kontrast z otaczającą architekturą mauretańską jest całkowity. Pałac Karola V jest ciężki tam, gdzie budowle Nasrydów są lekkie. Jest symetryczny tam, gdzie one są asymetryczne. Używa ciosanego kamienia tam, gdzie one używają rzeźbionego stiuku. Wbija renesansowy argument w sam środek mauretańskiej cytadeli.
Budowę rozpoczęto w 1533 roku i przerwano, niedokończoną, w 1637 roku. Budynek nigdy nie dostał dachu. Okrągły dziedziniec jest otwarty na niebo, otoczony dwiema kondygnacjami kolumn doryckich i jońskich. Kiedy pada, dziedziniec zalewa woda. Kiedy świeci słońce, wewnętrzny pierścień łapie je doskonale. Mimo architektonicznego sporu, jaki toczy z Alhambrą, to jeden z najczystszych przykładów hiszpańskiego renesansu na całym półwyspie. Karol nigdy w nim nie zamieszkał. Większość kolejnych królów Hiszpanii go ignorowała. Dziś służy jako publiczna sala koncertowa i siedziba Muzeum Alhambry.
Na co zwrócić uwagę
Pięć rzeczy do zrobienia na wzgórzu. Po pierwsze, zarezerwuj bilet do Pałaców Nasrydów na późne popołudnie. Rzeźbione stiuki zaprojektowano tak, by oświetlało je ukośne słońce wpadające przez małe, wysoko umieszczone okna. W środku dnia stiuk wygląda płasko. O czwartej czy piątej po południu sklepienia z mukarnasami ożywają, gdy ich fasety rzucają na siebie cienie.
Po drugie, w Sali Comares spójrz w górę na osiem tysięcy paneli cedrowego stropu. Cieśle, którzy go składali, zostawili na odwrocie paneli znaki montażowe. Podczas renowacji w latach 60. XX wieku skatalogowano te znaki. Strop to największe zachowane gdziekolwiek średniowieczne islamskie dzieło stolarskie.
Po trzecie, na Dziedzińcu Lwów policz lwy. Jest ich dwanaście. Dwunasty lew, po południowej stronie, ma grzywę wyrzeźbioną nieco inaczej niż pozostałe jedenaście. Konserwatorzy uważają, że wymieniono go w XV wieku, być może po kapitulacji Boabdila, kiedy jeden z oryginałów został uszkodzony.
Po czwarte, przejdź do Mirador de Lindaraja, małego balkonu przy Sali Dwóch Sióstr. Spójrz na niewielki ogród poniżej. Taki widok miała ze swoich komnat nasrydzka księżniczka. Położenie okna jest wyliczone tak, żeby otaczające miasto nie wchodziło w kadr. Patrzysz tylko na zieleń i niebo – z rozmysłu architekta.
Po piąte, zejdź do Torres Bermejas na zachodnim krańcu zespołu. Stamtąd spójrz z powrotem na Alhambrę i przez dolinę na Albaicín, starą dzielnicę mauretańską na przeciwległym wzgórzu. Pod tym kątem założyciel dynastii po raz pierwszy zobaczyłby skałę, na której miał zbudować swój pałac. W późnym słońcu skała wciąż jest czerwona. Nazwa wciąż pasuje.
Alhambrę zachowano, bo Ferdynand i Izabela postanowili w niej zamieszkać. Karol V doszczepił do jej boku własny renesansowy pałac. Monarchia katolicka zamieniła meczet w cytadeli w kościół. Ale sale, płytki, mukarnasy, lwy, ogrody i akwedukt, który dostarcza wodę – wszystko to wciąż działa tak, jak zaprojektowali to emirowie z dynastii Nasrydów. Pięćset trzydzieści trzy lata po tym, jak wyszedł z niej Boabdil, wzgórze wciąż robi swoje.
Źródła ilustracji
- Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1.jpg — Jebulon. Źródło, CC0.
- Fountain patio de los Leones Alhambra Granada Spain.jpg — Adam Jones. Źródło, CC BY-SA.
- Alhambra Comares Hall (R Prazeres) DSCF8420.jpg — Richard Mortel. Źródło, CC BY.
- Generalife Garden Alhambra 2014.jpg — Diego Delso. Źródło, CC BY-SA.
- Granada - Alhambra - Palacio de Carlos V.jpg — Jebulon. Źródło, CC0.