
6 maja 1682 roku Ludwik XIV przeniósł cały swój dwór z Paryża do Wersalu. Kompleks nie był jeszcze gotowy. Do ukończenia Galerii Zwierciadlanej brakowało trzech lat. Dwa ogromne skrzydła flankujące główny pałac wciąż były w budowie. Kaplica, która w zamyśle króla miała być duchowym zwieńczeniem całego założenia, miała zostać konsekrowana dopiero dwadzieścia osiem lat później. Ale król miał czterdzieści trzy lata i był niecierpliwy. Wprowadził się do częściowo zbudowanego pałacu z królową, oficjalną faworytą, trojgiem uprawnionych nieślubnych dzieci, delfinem i mniej więcej trzema tysiącami dworzan. Stolica Francji przeniosła się razem z nim. Przez następne sto siedem lat, aż do października 1789 roku, kiedy rewolucyjny tłum wyruszył z Paryża i zmusił Ludwika XVI do powrotu do miasta, Wersal był siedzibą francuskiego rządu.
Powodem przeprowadzki nie był luksus. Ludwik XIV przeżył w dzieciństwie Frondę, wojnę domową z lat 1648-1653, podczas której wysoka szlachta francuska zbuntowała się przeciw władzy królewskiej, oblegała królową matkę w Luwrze i dwukrotnie zmusiła rodzinę królewską do ucieczki z Paryża pod osłoną nocy. Król nigdy tego nie zapomniał. Przeprowadzka do Wersalu nie była wycofaniem się na wieś. Była programem politycznym. Zmuszając szlachtę, żeby z nim mieszkała, spała pod jego dachem, uczestniczyła w jego wstawaniu, ubieraniu, posiłkach, kąpieli i udawaniu się na spoczynek, król zamienił francuską arystokrację w uwięzioną publiczność, którą można było obserwować, szeregować i kierować nią o każdej godzinie każdego dnia. Życie dworskie w Wersalu było nieustającym teatrem, w którym król grał główną rolę, a choreografią była polityka obecności.
To, przez co przechodzisz dziś, to częściowo odrestaurowana pozostałość tego programu. Rewolucja sprzedała większość mebli na aukcjach w latach 1793 i 1794. Napoleon traktował pałac jako dekorację. Król Ludwik Filip zamienił go w 1837 roku w muzeum historii Francji. W 1919 roku w Galerii Zwierciadlanej podpisano traktat wersalski. Niemiecka okupacja zostawiła go w spokoju. Dalej: budynek, ogrody i to, co można w nich wyczytać.
Do czego służył
Ludwik XIII, ojciec Króla Słońce, zbudował w 1623 roku w Wersalu niewielki pawilon myśliwski z cegły i kamienia. Był to skromny dwukondygnacyjny budynek na podmokłym terenie, w sam raz, żeby król mógł się tam zaszyć na kilka dni, kiedy chciał polować na jelenie w okolicznych lasach. Miejsca nie wybrano ze względu na urodę. Wybrano je, bo ziemia była tania, a ojciec króla chciał mieć prywatne miejsce daleko od Paryża.
Ludwik XIV odziedziczył pawilon myśliwski w 1643 roku, w wieku czterech lat. Po raz pierwszy odwiedził go w 1651 roku. Zakochał się w tym miejscu, ale nie chciał burzyć skromnego budynku ojca, więc postanowił obudować go znacznie większym pałacem. Budowa ruszyła w 1661 roku pod kierunkiem architekta Louisa Le Vau, przy czym ogrodnik André Le Nôtre projektował teren, a malarz Charles Le Brun kierował dekoracją wnętrz. Ci trzej pracowali razem przez dwadzieścia lat nad pierwszym etapem. Po śmierci Le Vau w 1670 roku głównym architektem został Jules Hardouin-Mansart, który dobudował dwa długie skrzydła, kaplicę, Oranżerię i Galerię Zwierciadlaną. Kiedy król wprowadził się na dobre w 1682 roku, Wersal był już największym pałacem królewskim w Europie i kosztował równowartość mniej więcej połowy rocznych dochodów państwa francuskiego.
Koszt jest tu kluczowy. Wersal powoli, przez cały XVIII wiek, doprowadzał monarchię francuską do bankructwa, a to bankructwo bezpośrednio przyczyniło się do rewolucji. Kiedy w 1789 roku zwołano Stany Generalne, zwołano je w Wersalu, a pierwsze akty rewolucyjnego oporu miały miejsce na terenie pałacu. Budynek był zarazem symbolem reżimu, który upadł, i miejscem, które go złamało.
Galeria Zwierciadlana

Galerie des Glaces, czyli Galeria Zwierciadlana, to najsłynniejsza sala pałacu i jedyna, którą niemal każdy zwiedzający rozpoznaje od progu. Ma siedemdziesiąt trzy metry długości, dziesięć i pół metra szerokości i dwanaście i pół metra wysokości. Wzdłuż jednego dłuższego boku siedemnaście wysokich okien wychodzi na ogrody. Wzdłuż drugiego siedemnaście łukowych płycin powtarza okna w szkle. Galerię zaprojektował Mansart, a ozdobił Le Brun; ukończono ją w 1684 roku i od początku pomyślano jako polityczny teatr pałacu.
Osiągnięciem technicznym były lustra. W latach 80. XVII wieku produkcja dużego płaskiego szkła lustrzanego była monopolem Wenecji. Wenecja pod karą śmierci zabraniała swoim szklarzom pracy za granicą. Minister finansów Ludwika XIV, Colbert, potajemnie zwerbował weneckich szklarzy, przemycił ich z Wenecji i umieścił w państwowej manufakturze w Paryżu. Wenecja wysłała skrytobójców. Część przemyconych szklarzy otruto. Innych wykupiono z powrotem. Ale manufaktura przetrwała i do 1684 roku wyprodukowała trzysta pięćdziesiąt siedem lustrzanych tafli Galerii Zwierciadlanej, każdą osobno zwieńczoną, w technologii szkła, której nie mógł dorównać żaden inny kraj w Europie. Galeria była szpiegostwem przemysłowym zamienionym w architekturę.
Polityczną funkcją galerii było ogłaszanie bogactwa w skali całego budynku. Kiedy w 1685 roku przechodziłeś przez całą długość Galerii Zwierciadlanej, mijałeś towar luksusowy, na który nie było stać żadnej innej monarchii w Europie i którego żadna nie potrafiła powtórzyć. Lustro było iPhone’em XVII wieku. Ludwik XIV miał ich trzysta pięćdziesiąt siedem w jednej sali, oświetlonej setkami świec, których blask odbijał się od luster i przez okna wracał do ogrodów. Cały ten efekt miał komunikować jedno: francuski monopol przemysłowy i dekoracyjny pod królewskim kierownictwem.
Sklepienie nad galerią to ciągła malowana kolebka Charles’a Le Bruna, przedstawiająca trzydzieści epizodów z osobistej historii Ludwika XIV z lat 1661-1678. Król jest bohaterem każdej sceny: przekracza Ren, przyjmuje kapitulację Maastricht, zostaje ukoronowany przez Zwycięstwo, pokonuje trójprzymierze. Le Brun wszystko zaplanował. Wykonaniem zajął się zespół około czterdziestu malarzy i złotników, którzy przez pięć lat pracowali pod jego kierunkiem.
Ogrody

Wyjdź z Galerii Zwierciadlanej przez którekolwiek z siedemnastu okien, a w rzeczywistości przez środkowe drzwi prowadzące na taras, a staniesz na czele jednego z największych ogrodów regularnych, jakie kiedykolwiek założono. André Le Nôtre zaczął go projektować w 1661 roku i pracował nad nim do końca życia. Plan rozciąga się na zachód od pałacu na około trzy kilometry i kończy się Wielkim Kanałem, który ma półtora kilometra długości i sto dwadzieścia metrów szerokości. Cały teren był pierwotnie bagnem. Pierwszym zadaniem Le Nôtre’a było go osuszyć, wytarasować i sprowadzić z okolicy dość ziemi uprawnej, żeby usypać podstawowe nasypy. Dziesiątki tysięcy robotników i żołnierzy pracowały nad ogrodami przez dziesięciolecia. Śmiertelność z powodu malarii na etapie bagiennym była tak wysoka, że we francuskiej historiografii plac budowy w Wersalu nazywa się czasem drugim frontem długich wojen Ludwika XIV.
Ogrody są zorganizowane wzdłuż ścisłej osi wschód-zachód, zgodnej z głównymi salonami pałacu. Główną oś przerywają w regularnych odstępach fontanny, Fontanna Latony tuż poniżej tarasu i Fontanna Apollina na początku Wielkiego Kanału, a przecinają ją poprzeczne aleje prowadzące do mniejszych ogrodowych pokoi zwanych boskietami. Boskiety to mniejsze, zamknięte przestrzenie, każda w innym temacie: Boskiet Sali Balowej ma wgłębiony amfiteatr, Boskiet Trzech Fontann kaskadową wodę, a Łaźnie Apollina grotę. Le Nôtre zaprojektował ogrody jako system pokoi, a nie jako jeden otwarty krajobraz. Przechodzisz przez nie tak, jak przez budynek, a każda przestrzeń otwiera się na następną.
Fontanny zasila grawitacyjny system wodny, który Ludwik XIV zbudował dla ogrodów nadzwyczajnym kosztem. Woda pochodzi z rzeki Eure, oddalonej o sześćdziesiąt kilometrów, a do Wersalu doprowadzały ją częściowo ukończony akwedukt, Machine de Marly i pomysłowy ciąg pomp, które podnosiły wodę o dwieście metrów, na wysokość pałacu. Cały ten system zużywał więcej mocy pompowania niż jakakolwiek instalacja przemysłowa w XVII-wiecznej Europie. Mimo to wody nigdy nie wystarczało, żeby wszystkie fontanny działały naraz. Ogrodnicy wymyślili system sztafety: fontannier szedł przed królem, gdy ten obchodził ogrody, włączał każdą fontannę tuż przed tym, jak król wychodził zza rogu, i wyłączał ją za nim. Zwiedzający w XVIII wieku widziałby korowód fontann tryskających wszędzie tam, gdzie stał król. Pozostałe fontanny, gdy króla nie było, stały suche. Chiaro zestawia harmonogram sztafety fontannierów z trasą, którą chodził król, więc to, jak woda podążała za monarchą przez boskiety, staje się czytelne, kiedy stoisz przy tej samej balustradzie, przy której stał on.
Sam Ludwik XIV

Oficjalny portret Ludwika XIV namalował Hyacinthe Rigaud w 1701 roku, gdy król miał sześćdziesiąt trzy lata. Dziś wisi w Luwrze, ale współczesna mu kopia wisi w Wersalu, a oryginał powstał z myślą o pałacu. To wizerunek, w którym króla dziś powszechnie się pamięta: pełne gronostajowe szaty, miecz Karola Wielkiego u boku, białe jedwabne pończochy, buty na czerwonym obcasie, ogromna peruka z czarnych loków spływająca do pasa i łydki króla wyeksponowane w tanecznej pozie.
Liczą się peruka i buty. Ludwik XIV był niższy od przeciętnej jak na swoje czasy, miał około stu sześćdziesięciu trzech centymetrów wzrostu, i miał na tym punkcie kompleksy. Wysokie czerwone obcasy i wysoka peruka dodawały mu razem mniej więcej piętnaście centymetrów pozornego wzrostu. Sam czerwony obcas stał się dworską konwencją: nosić go mogli tylko członkowie dworu królewskiego i nieliczni wyraźnie upoważnieni dworzanie. Nosić czerwone obcasy w Wersalu w 1701 roku znaczyło ogłaszać, że ma się dostęp do króla. Nie nosić ich znaczyło być wykluczonym z jego najbliższego kręgu. Dwór używał ubioru tak, jak współczesna firma używa kart dostępu: im głębiej wchodziłeś w budynek, tym bardziej szczegółowy stawał się dress code.
Sama poza, król lekko przechylony w bok, z jedną nogą wysuniętą i wyeksponowaną łydką, jest zapożyczona z tańca klasycznego. Ludwik XIV w młodości poważnie tańczył balet. W latach 1651-1670 występował publicznie w baletach dworskich, między innymi w roli wschodzącego słońca w Ballet de la Nuit z 1653 roku, i stąd wziął się jego przydomek, Król Słońce. Taneczne wyszkolenie widać na każdym portrecie. Rozumiał, że bycie oglądanym jest występem, i odpowiednio się kadrował.
Na co zwrócić uwagę
Pięć rzeczy do zrobienia w pałacu. Po pierwsze, w Galerii Zwierciadlanej policz lustrzane tafle na ścianie. Jest siedemnaście dużych łukowych zespołów, każdy z około dwudziestu jeden pojedynczych tafli lustrzanego szkła. Razem trzysta pięćdziesiąt siedem tafli. Każda była w 1684 roku luksusowym towarem eksportowej klasy.
Po drugie, mniej więcej na środku Galerii Zwierciadlanej zatrzymaj się i spójrz w górę na malowane sklepienie. Postać Ludwika XIV jest niemal na każdym polu. Każde pole to inne zwycięstwo. Najbardziej eksponowane przedstawia przeprawę przez Ren w 1672 roku, manewr wojskowy o niewielkiej stawce, który królewscy malarze zamienili później w jedną z głównych opowieści jego panowania.
Po trzecie, w Sypialni Króla, dwie sale za Galerią Zwierciadlaną, znajdź balustradę oddzielającą łoże króla od reszty pokoju. Członkowie dworu uczestniczyli w królewskim lever, ceremonii porannego wstawania, stojąc za tą balustradą w starannie wyznaczonych szeregach. Miejsce określało status. Stać w pierwszym rzędzie znaczyło być księciem. Stać w ostatnim znaczyło być markizem. Nie zostać zaproszonym znaczyło być nikim.
Po czwarte, zejdź do Fontanny Latony, pierwszej fontanny na głównej osi poniżej tarasu pałacowego. Fontanna przedstawia boginię Latonę, która chroni swoje dzieci przed gromadą licyjskich chłopów zamienianych właśnie, w trakcie przemiany, w żaby i jaszczurki. Mit pochodzi od Owidiusza. Polityczna alegoria to Fronda: Ludwik XIV, wyśmiewany w dzieciństwie przez zbuntowanych możnych, wypędza ich i zamienia w śmieszne stworzenia. Fontanna to osobista polityczna zemsta wykonana w kamieniu i brązie.
Po piąte, pójdź małą drogą wokół zachodniej strony pałacu, obok Petit Trianon, i znajdź Hameau de la Reine, wioskę Marii Antoniny. To celowo rustykalna, udawana wioska z krytymi strzechą chatami, działającą mleczarnią, młynem i małym gospodarstwem, którą królowa kazała zbudować w latach 1783-1787 i do której uciekała od formalnego życia głównego pałacu, żeby bawić się w wieśniaczkę. Wioska jest architektonicznym przeciwieństwem wszystkiego, czym miał być Wersal. Sześć lat po jej ukończeniu królowa została ścięta w Paryżu. Wioska wciąż tam jest i wciąż są w niej krowy.
Pałac to XVII-wieczny teatr polityczny zachowany w kamieniu i wodzie. Lustra wciąż są lustrami. Fontanny wciąż działają na tym samym systemie grawitacyjnym. Ogrody wciąż leżą na pierwotnej osi Le Nôtre’a. Króla już nie ma, tak jak zgromadzonego przez niego dworu, ale architektura wciąż wykonuje swoją pracę. Wejdź przez bramę, przejdź przez marmurowy dziedziniec, wspinaj się po Schodach Królowej, przejdź przez Salon Herkulesa, a wciąż będziesz iść trasą, którą Ludwik XIV zaprojektował dla ciebie. Wciąż uczestniczysz w królewskim lever. Króla nie ma już w łóżku. Sala wciąż czeka, aż wejdzie do niego następny monarcha.
Źródła ilustracji
- Vue aérienne du domaine de Versailles le 20 août 2014.jpg — ToucanWings. Źródło, CC BY-SA.
- Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg — Myrabella. Źródło, CC BY-SA.
- Panoramic view of the Park of Versailles with Latona Fountain.jpg — Tognopop. Źródło, CC BY-SA.
- Hyacinthe Rigaud, Portrait de Louis XIV en grand manteau royal, 1701-1702.jpg — Hyacinthe Rigaud (1701-1702); Luwr, domena publiczna. Źródło.