İçeriğe geç

Versay Sarayı: Bir Hükümeti Yutan Av Köşkü

Yayınlanma: • 10 dk okuma

Versay Sarayı'nın havadan görünümü: merkezdeki sarayın uzun at nalı biçimli cephesi, batıya, Büyük Kanal'a doğru uzanan düzenli bahçeler ve kraliyet arazisini çevreleyen park alanı.

6 Mayıs 1682’de XIV. Louis bütün sarayını Paris’ten Versay’a taşıdı. Yapı topluluğu henüz bitmemişti. Aynalı Galeri’nin tamamlanmasına üç yıl vardı. Merkezdeki sarayın iki yanındaki devasa kanatların inşaatı sürüyordu. Kralın bütün topluluğun manevi doruğu olarak tasarladığı şapel yirmi sekiz yıl daha kutsanmayacaktı. Ama kral kırk üç yaşındaydı ve sabırsızdı. Kraliçesi, resmî metresi, meşru kabul edilmiş üç piç çocuğu, veliaht Dauphin ve yaklaşık üç bin saraylıyla birlikte yarısı inşa edilmiş saraya taşındı. Fransa’nın başkenti de onunla birlikte göç etti. Sonraki yüz yedi yıl boyunca, Ekim 1789’da Paris’ten yürüyerek gelen devrimci bir kalabalık XVI. Louis’yi şehre dönmeye zorlayana kadar, Versay Fransız hükümetinin merkeziydi.

Taşınmanın nedeni lüks değildi. XIV. Louis çocukluğunu, Fransa’nın yüksek soylularının kraliyet otoritesine karşı ayaklandığı, Louvre’da kraliçe anneyi kuşattığı ve kraliyet ailesini iki kez gecenin karanlığında Paris’ten kaçmaya zorladığı 1648-1653 iç savaşı Fronde’u yaşayarak geçirmişti. Kral bunu hiç unutmadı. Versay’a taşınmak, kırsala çekilmek değildi. Bir siyasi programdı. Kral soyluları kendisiyle birlikte yaşamaya, binada onunla birlikte uyumaya, uyanışında, giyinişinde, yemeğinde, banyosunda ve yatışında hazır bulunmaya zorlayarak Fransız aristokrasisini, günün her saati gözetlenebilen, sıralanabilen ve yönetilebilen tutsak bir seyirci kitlesine dönüştürdü. Versay’daki saray hayatı, kralın baş karakter olduğu ve koreografisinin de hazır bulunmanın siyaseti olduğu kesintisiz bir tiyatroydu.

Bugün içinde dolaştığınız yer, bu programdan kısmen restore edilerek günümüze kalmış olandır. Devrim mobilyaların çoğunu 1793 ve 1794’te açık artırmayla sattı. Napolyon sarayı bir dekor olarak kullandı. Kral Louis-Philippe 1837’de onu bir Fransız tarihi müzesine dönüştürdü. Versay Antlaşması 1919’da Aynalı Galeri’de imzalandı. Alman işgali ona dokunmadı. Aşağıda bina, bahçeler ve onlarda neyin okunacağı anlatılıyor.

Ne işe yarıyordu

Güneş Kral’ın babası XIII. Louis, 1623’te Versay’da tuğla ve taştan küçük bir av köşkü yaptırmıştı. Bataklık bir arazinin ortasında, kralın çevredeki ormanlarda geyik avlamak istediğinde birkaç günlüğüne çekilebileceği mütevazı, iki katlı bir binaydı. Yer, güzelliği için seçilmemişti. Arazi ucuz olduğu ve kralın babası Paris’ten uzakta kendine ait bir yer istediği için seçilmişti.

XIV. Louis av köşkünü 1643’te dört yaşındayken miras aldı. Oraya ilk kez 1651’de gitti. Yere âşık oldu ama babasının mütevazı binasını yıkmak istemedi; bunun yerine onu çok daha büyük bir sarayla sarmayı seçti. İnşaat 1661’de mimar Louis Le Vau yönetiminde başladı; bahçıvan André Le Nôtre araziyi düzenliyor, ressam Charles Le Brun da iç dekorasyonu yönetiyordu. Üç adam ilk aşama üzerinde yirmi yıl birlikte çalıştı. Le Vau’nun 1670’teki ölümünden sonra Jules Hardouin-Mansart baş mimar oldu ve iki uzun kanadı, şapeli, Orangerie’yi ve Aynalı Galeri’yi ekledi. Kral 1682’de tamamen taşındığında Versay zaten Avrupa’nın en büyük kraliyet sarayıydı ve Fransız devletinin yaklaşık yarım yıllık gelirine denk bir maliyete ulaşmıştı.

Asıl mesele maliyettir. Versay on sekizinci yüzyıl boyunca Fransız monarşisini yavaş yavaş iflasa sürükledi ve bu iflas Devrim’e doğrudan katkıda bulundu. États Généraux (Genel Meclis) 1789’da toplandığında Versay’da toplandı ve devrimci başkaldırının ilk eylemleri sarayın arazisinde yaşandı. Bina hem çöken rejimin simgesi hem de onu çökerten yerdi.

Aynalı Galeri

Versay Sarayı'ndaki Aynalı Galeri: bahçelere açılan on yedi yüksek pencerenin karşısında on yedi kemerli aynayla kaplı, kristal avizeleri ve freskli beşik tonozlu tavanıyla yetmiş üç metre uzunluğunda bir galeri.

Galerie des Glaces, yani Aynalı Galeri, sarayın en ünlü odası ve neredeyse her ziyaretçinin içeri girer girmez tanıyacağı tek oda. Yetmiş üç metre uzunluğunda, on buçuk metre genişliğinde ve on iki buçuk metre yüksekliğinde. Uzun kenarlardan birinde on yedi yüksek pencere bahçelere açılıyor. Öbür uzun kenarda on yedi kemerli panel, pencereleri camda yansıtıyor. Galeri Mansart tarafından tasarlandı, Le Brun tarafından süslendi, 1684’te tamamlandı ve özellikle sarayın siyasi tiyatrosu olarak düşünüldü.

Teknik başarı aynalardaydı. 1680’lerde büyük, düz ayna camı üretimi bir Venedik tekeliydi. Venedik, cam ustalarının yurt dışında çalışmasını ölüm cezası tehdidiyle yasaklıyordu. XIV. Louis’nin maliye bakanı Colbert, Venedikli cam ustalarını gizlice işe aldı, onları Venedik’ten kaçırdı ve Paris’te devlete ait bir fabrikaya yerleştirdi. Venedik suikastçılar gönderdi. Kaçırılan cam ustalarından bazıları zehirlendi. Diğerleri fidye karşılığı geri alındı. Ama fabrika ayakta kaldı ve 1684’e gelindiğinde, Avrupa’daki başka hiçbir ülkenin boy ölçüşemeyeceği bir cam teknolojisiyle, Galerie des Glaces’ın her biri ayrı ayrı taçlandırılmış üç yüz elli yedi ayna panelini üretmişti. Galeri, mimariye dönüşmüş bir sanayi casusluğuydu.

Galerinin siyasi işlevi, zenginliği binanın ölçeğinde duyurmaktı. 1685’te Galerie des Glaces’ı boydan boya yürüdüğünüzde, Avrupa’nın öbür monarşilerinin hiçbirinin ne karşılayabileceği ne de taklit edebileceği bir lüks malın önünden geçiyordunuz. Ayna, on yedinci yüzyılın iPhone’uydu. XIV. Louis’nin tek bir odada, ışığı aynalardan sekip pencerelerden yeniden bahçelere taşan yüzlerce mumla aydınlatılmış üç yüz elli yedi tane aynası vardı. Bütün bu etkinin tek bir şeyi iletmesi amaçlanıyordu: kraliyet yönetimi altındaki Fransız sanayi ve süsleme tekelini.

Yukarıdaki tavan, Charles Le Brun’un, XIV. Louis’nin 1661 ile 1678 arasındaki kişisel tarihinden otuz sahneyi tasvir eden kesintisiz, boyalı bir beşik tonozu. Kral her sahnenin kahramanı: Ren’i geçerken, Maastricht’in teslimini kabul ederken, Zafer tarafından taç giydirilirken, Üçlü İttifak’ı fethederken. Planlamayı Le Brun yaptı. Uygulama ise onun yönetiminde beş yıl boyunca çalışan yaklaşık kırk ressam ve yaldızcıdan oluşan bir ekibe aitti.

Bahçeler

Sarayın batı terasından görülen Versay bahçelerinin panoramik görünümü: ortada Latona Çeşmesi, budanmış şimşir ve çimden parterler ve ufka doğru uzanan Büyük Kanal.

Aynalı Galeri’den on yedi pencereden herhangi biriyle (gerçekte terasa açılan orta kapılardan) dışarı çıkın; o güne kadar düzenlenmiş en büyük geometrik bahçelerden birinin başında duruyorsunuz. André Le Nôtre tasarıma 1661’de başladı ve ömrünün geri kalanı boyunca onun üzerinde çalıştı. Plan saraydan batıya doğru yaklaşık üç kilometre uzanıyor ve bir buçuk kilometre uzunluğunda, yüz yirmi metre genişliğindeki Büyük Kanal’da sona eriyor. Arazinin tamamı başlangıçta bataklıktı. Le Nôtre’un ilk işi burayı kurutmak, teraslamak ve alttaki toprak işlerini kurmaya yetecek kadar bitkisel toprağı çevre bölgeden getirtmekti. On binlerce işçi ve asker onlarca yıl bahçelerde çalıştı. Bataklık aşamasında sıtmadan kaynaklanan kayıplar o kadar yüksekti ki, Fransız tarih yazımında Versay şantiyesinden zaman zaman XIV. Louis’nin uzun savaşlarının ikinci cephesi olarak söz edilir.

Bahçeler, sarayın orta salonlarıyla hizalı katı bir doğu-batı ekseni üzerinde düzenlenmiş. Ana eksen belli aralıklarla çeşmelerle kesiliyor (terasın hemen altındaki Latona Çeşmesi, Büyük Kanal’ın başındaki Apollon Çeşmesi) ve bosquet denen yan bahçe odalarına giden enine yollarla bölünüyor. Bosquet’ler, her biri farklı bir temaya sahip, daha küçük, kapalı alanlar: Balo Salonu Bosquet’sinde gömme bir amfitiyatro, Üç Çeşme Bosquet’sinde basamaklı şelaleler, Apollon Hamamları’nda bir mağara var. Le Nôtre bahçeleri tek bir açık peyzaj olarak değil, bir odalar sistemi olarak tasarladı. İçlerinde bir binanın içinde yürür gibi yürürsünüz; her alan bir sonrakine açılır.

Çeşmeler, XIV. Louis’nin bahçeler için olağanüstü bir maliyetle kurdurduğu, yerçekimiyle beslenen bir su sistemiyle çalışıyor. Su, altmış kilometre uzaktaki Eure nehrinden geliyor ve Versay’a kısmen tamamlanmış bir su kemeri, Machine de Marly ve suyu sarayın bulunduğu yüksekliğe iki yüz metre yukarı kaldıran ustaca bir dizi pompa aracılığıyla getiriliyordu. Sistemin tamamı, on yedinci yüzyıl Avrupa’sındaki herhangi bir sanayi tesisinden daha fazla pompalanmış beygir gücü kullanıyordu. Yine de bütün çeşmeleri aynı anda çalıştırmaya hiçbir zaman yetecek kadar su olmadı. Bahçıvanlar bir bayrak yarışı sistemi geliştirdi: Kral bahçeleri gezerken bir fontainier onun önünden yürüyor, kral köşeyi dönmeden hemen önce her çeşmeyi açıyor ve arkasından kapatıyordu. On sekizinci yüzyıldaki ziyaretçi, kralın durduğu her yerde çalışan bir çeşmeler geçidi görürdü. Kral orada olmadığında öbür çeşmeler kuruydu. Chiaro fontainier’nin bayrak yarışı çizelgesini kralın yürüdüğü rotayla karşılaştırır; böylece, onun durduğu korkuluğun önünde dururken suyun bosquet’lerde hükümdarı nasıl izlediği okunabilir hale gelir.

XIV. Louis’nin kendisi

Hyacinthe Rigaud'nun 1701 tarihli XIV. Louis resmî portresi: altmış üç yaşındaki kral tam taç giyme kıyafetiyle, kakım kürkü ve zambak motifli giysiler, uzun kıvırcık bir peruk ve kırmızı yüksek topuklu ayakkabılarla, mermer bir sütunun yanında duruyor.

XIV. Louis’nin resmî devlet portresi, kral altmış üç yaşındayken, 1701’de Hyacinthe Rigaud tarafından yapıldı. Bugün Louvre’da asılı, ama dönemin bir kopyası Versay’da asılı ve orijinal de sarayda sergilenmek üzere yapılmıştı. Kralın bugün herkesçe hatırlandığı görüntü budur: tam kakım kürkü giysiler, belinde Şarlman’ın Kılıcı, beyaz ipek çoraplar, kırmızı topuklu ayakkabılar, beline kadar dökülen siyah buklelerden devasa bir peruk ve bir dansçı pozunda belirgin biçimde sergilenen baldırlar.

Önemli olan peruk ve ayakkabılar. XIV. Louis dönemine göre ortalamanın altında bir boydaydı (yaklaşık yüz altmış üç santimetre) ve bundan çekiniyordu. Yüksek kırmızı topuklar ve uzun peruk birlikte görünen boyuna kabaca on beş santimetre ekliyordu. Kırmızı topuğun kendisi bir saray geleneğine dönüştü: Yalnızca kraliyet hanedanı mensupları ve özel olarak izin verilmiş birkaç saraylı bunları giyebiliyordu. 1701’de Versay’da kırmızı topuk giymek, krala erişiminiz olduğunu ilan etmekti. Giymemek, onun yakın çevresinin dışında kalmaktı. Saray giysiyi, modern bir şirketin kartlı geçiş sistemini kullandığı gibi kullanıyordu: Binanın içine ne kadar derin girerseniz kıyafet kuralları da o kadar özelleşiyordu.

Pozun kendisi (kral hafifçe yana yaslanmış, bir bacağı önde, baldırı görünür halde) klasik danstan ödünç alınmıştır. XIV. Louis gençliğinde ciddi bir bale dansçısıydı. 1651 ile 1670 arasında saray balelerinde halka açık olarak sahneye çıktı; bunlar arasında 1653’teki Ballet de la Nuit’de doğan güneş rolü de vardı ve Güneş Kral lakabı da buradan gelir. Dans eğitimi her portresinde kendini gösterir. Bakılmanın bir gösteri olduğunu anlamıştı ve kendini ona göre çerçeveledi.

Nelere bakmalı

Sarayda yapılacak beş şey. Birincisi, Aynalı Galeri’de duvar boyunca ayna panellerini sayın. Her biri yaklaşık yirmi bir ayrı ayna camı panelinden oluşan on yedi büyük kemerli grup var. Toplamda üç yüz elli yedi panel. Her biri 1684’te ihracat kalitesinde bir lüks maldı.

İkincisi, Aynalı Galeri’nin ortasına yakın bir yerde durun ve boyalı tavana bakın. XIV. Louis figürü neredeyse her panelde. Her panel farklı bir zafer. En belirgin olanı onu 1672’de Ren’i geçerken gösteriyor; bu, kralın ressamlarının sonradan onun saltanatının ana anlatılarından birine dönüştürdüğü, riski düşük bir askerî manevraydı.

Üçüncüsü, Aynalı Galeri’den iki oda ötedeki Kralın Yatak Odası’nda, kralın yatağını odanın geri kalanından ayıran korkuluğu bulun. Saray mensupları, resmî uyanış töreni olan lever’ye bu korkuluğun arkasında, özenle belirlenmiş sıralar halinde durarak katılırdı. Konum, statüyü belirlerdi. Ön sırada olmak dük olmak demekti. Arka sırada olmak marki olmak demekti. Davet edilmemek ise hiç kimse olmak demekti.

Dördüncüsü, saray terasının altındaki merkezî eksen üzerindeki ilk çeşme olan Latona Çeşmesi’ne yürüyün. Çeşme, tanrıça Latona’nın çocuklarını, dönüşümün ortasında kurbağalara ve kertenkelelere çevrilmekte olan bir grup Likyalı köylüye karşı korumasını gösteriyor. Mit Ovidius’tan. Siyasi alegori ise Fronde: Çocukluğunda isyankâr soylular tarafından alay edilen XIV. Louis, onları dışarı atıp gülünç yaratıklara dönüştürüyor. Çeşme, taş ve bronzla gerçekleştirilmiş kişisel bir siyasi intikam.

Beşincisi, sarayın batı yakasını dolaşan küçük yolu izleyin, Petit Trianon’u geçin ve Hameau de la Reine’i, yani Marie Antoinette’in köyünü bulun. Burası kraliçenin 1783 ile 1787 arasında yaptırdığı, saz damlı kulübeler, işleyen bir mandıra, bir değirmen ve küçük bir çiftlikten oluşan, kasten kırsal görünümlü sahte bir köy; kraliçe ana sarayın resmî hayatından kaçıp buraya çekilir ve köylücülük oynardı. Köy, Versay’ın olmak üzere inşa edildiği her şeyin mimari zıddı. Tamamlanmasından altı yıl sonra kraliçenin Paris’te başı kesildi. Köy hâlâ orada ve hâlâ inekleri var.

Saray, taşta ve suda korunmuş, on yedinci yüzyıldan kalma bir siyasi tiyatro. Aynalar hâlâ ayna. Çeşmeler hâlâ aynı yerçekimi sistemiyle çalışıyor. Bahçeler hâlâ Le Nôtre’un orijinal ekseninde. Kral gitti, topladığı saray da gitti, ama mimari hâlâ işini yapıyor. Kapılardan girin, mermer avluyu geçin, Kraliçe Merdiveni’ni çıkın, Herkül Salonu’ndan geçin; hâlâ XIV. Louis’nin sizin için tasarladığı rotada yürüyorsunuz. Hâlâ kralın lever’sine katılıyorsunuz. Kral artık yatağında değil. Oda hâlâ içine girecek bir sonraki hükümdarı bekliyor.

Görsel kaynakları