İçeriğe geç

Elhamra: Bir Hristiyan Kralın Yıkmamaya Karar Verdiği Son Mağribi Sarayı

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Mirador San Nicolás'tan Granada'daki Elhamra saray kompleksinin akşam görünümü; kalenin kırmızı surları ve Nasrî Sarayları şehrin üzerinde yükseliyor, arkada Sierra Nevada dağları.

2 Ocak 1492’de Granada’nın son Mağribi sultanı, tarihe Boabdil olarak geçen XII. Muhammed, Elhamra’dan aşağı yürüdü ve anahtarlarını Aragonlu Ferdinand ile Kastilyalı Isabel’e teslim etti. Teslim müzakereyle oldu, saldırıyla değil. Boabdil, tebaasına dinlerini, dillerini ve mülklerini koruma hakkını güvence altına alan bir antlaşma imzaladı. Antlaşma on yıl içinde çiğnenecekti. Ama teslim günü Katolik hükümdarlar sancaklarıyla Elhamra’ya girdiklerinde sarayı yakılmamış, çeşmeleri hâlâ akarken, çinileri sağlam buldular. Oraya yerleştiler.

Elhamra’nın bugün ayakta olmasının nedeni bu. İber Yarımadası’ndaki diğer bütün büyük İslam sarayları (Zaragoza’daki Aljafería, Sevilla ve Kurtuba’nın alcázarları, Toledo’nun sarayları) ya yıkıldı ya da özgün hâli neredeyse okunamayacak kadar ağır biçimde yeniden düzenlendi. Elhamra korundu, çünkü Ferdinand ile Isabel ve onlardan sonra V. Karl onu kullanmak istedi. Bahçeleri sevdiler. Ağustos sıcağında serin iç avluları sevdiler. İspanya’da İslam’ı yalnızca yenmekle kalmayıp onu miras aldıkları mesajını da sevdiler.

Bugün La Sabika tepesinde duran şey, 1238 ile 1492 arasında inşa edilmiş, 740 metre uzunluğunda bir kale; 1520’lerde yanına eklenmiş bir Rönesans sarayı ve bir sonraki sırtta ayrı bir yazlık mülk, Generalife. Ziyaret rotası üçünün de içinden geçiyor. Aşağıda her bölümün ne olduğu ve oraya vardığınızda nelere bakmanız gerektiği var.

Burası ne içindi

Elhamra bir saray değil, bir şehir. 14. yüzyılın ortasında Sultan I. Yusuf ve Sultan V. Muhammed döneminde, en parlak zamanında, surlarının içinde iki ila üç bin kişiyi barındırıyordu: saray halkı, ordu garnizonu, bir cami, bir darphane, dört hamam, bir tabakhane, iki mezarlık ve Granada Krallığı’nın Avrupa’nın geri kalanına ihraç ettiği ipek ve seramikleri üreten atölyeler. Surlar kabaca on üç hektarlık bir alanı çevreliyor. Kompleks adını, vadinin karşısındaki Albaicín mahallesinden görülen kırmızı tuğla kulelerden ve sur duvarlarından, yani tahkimatlardan aldı. El-Hamra Arapçada “kırmızı olan” demek. Surlar, akşamüstü güneşinde pas rengine dönen yerel sıkıştırılmış toprak ve demirli kilden yapılmış.

Granada Krallığı, İspanya’daki son Müslüman devletti. 13. yüzyılın başında Endülüs’ün geri kalanı Kastilya ve Aragon’un Hristiyan krallıkları tarafından yeniden fethedilmişti. Krallığı 1238’de kuran Nasrî emirleri (Elhamra’nın neredeyse tamamını inşa eden hanedan), kendi hâllerine bırakılmaları karşılığında Kastilya’ya bağlılığı kabul ettiler ve sonraki iki yüz elli yıllık haraç ve dikkatli diplomasiyi, Şam’ın batısında herhangi bir yerde ayakta kalan en zarif İslam mimarisini inşa etmek için kullandılar.

Nasrî Sarayları

Elhamra'nın Nasrî Sarayları'ndaki Aslanlı Avlu; ortada on iki mermer aslanın taşıdığı çeşme ve çevresinde oymalı alçı kemerleri taşıyan ince sütunlu revak.

Nasrî Sarayları ziyaretin kalbi. Kalenin ortasında yer alıyorlar ve saatli bir giriş fişiyle giriliyor. Elhamra’nın saat damgalı bilet isteyen tek bölümü burası, çünkü salonlarda aynı anda çok fazla insan olması alçı süslemelerde yoğuşma hasarına yol açıyor. Biletinizi yanınıza alın. Zamanında gelin.

Üç saray var; 14. yüzyılın ortasında yaklaşık elli yıl boyunca üç sultan tarafından sırayla inşa edildiler. En eskisi olan Mexuar, sultanın adalet dağıttığı halka açık divan salonuydu. 1340’larda I. Yusuf döneminde inşa edilen Comares Sarayı, tahtın resmî merkeziydi. Yusuf’un oğlu V. Muhammed döneminde 1370 civarında inşa edilen Aslanlar Sarayı ise sultanın özel konutuydu.

Comares Sarayı, uzun bir yansıma havuzunun, Mersinli Avlu’nun çevresinde düzenlenmiş. Bir ucundaki, Comares Kulesi adlı 45 metrelik kule, sarayın en büyük tek salonu olan ve sultanın yabancı heyetleri resmî olarak kabul ettiği Elçiler Salonu’nu barındırıyor. Salonun her bir kenarı yaklaşık on bir metre; kakma sedir ve kavaktan yapılmış kubbeli ahşap tavanı, İslam kozmolojisinin yedi göğünü temsil eden yedi eşmerkezli kat hâlinde düzenlenmiş sekiz binden fazla oymalı pano içeriyor. Salon, kubbenin geometrisi ve tahtın konumuyla bilinçli olarak ayarlanmıştı: İçeri giren bir elçi, sultanı dağ ışığı dolan bir pencerenin önünde bir siluet olarak görecek, tavan da başının üstünde bir gökyüzü gibi okunacaktı. Mimari, bir diplomatik tiyatro parçasıydı.

Aslanlar Sarayı daha süslü olan yarı. Orta avlu yaklaşık yirmi sekize on altı metre; ortasında on iki oymalı mermer aslanın sırtında duran bir çeşme var. Çeşmenin 1370’lerden kalma çalışan bir hidroliği var. Su, ana yönlerdeki dört saray çeşmesinden giriyor ve ayarlanmış bir döngüyle aslanların ağızlarından çıkıyor; her aslan günün farklı bir saatinde su bırakıyor. Bu su bırakma düzeni, 1490’larda Hristiyan mühendislerin anlamaya çalışırken söktükleri ve yeniden birleştiremedikleri söylenen bir saat mekanizmasına bağlıydı. Bugünkü hidrolik sistem, kesintisiz çalışan modern bir yeniden yapım.

Süslemenin geometrisi

Elhamra'daki Comares Salonu'nun içi; duvarları yoğun geometrik ve kaligrafik desenlerle kaplayan oymalı alçı ve çini mozaikler, ahşap kasetli bir tavana kadar yükseliyor.

Nasrî Sarayları’nın duvarları neredeyse istisnasız üç kat süslemeyle kaplı. Göz hizasında ve altında çiniler var: çoğunlukla birbirine geçen yıldızlardan, sekiz köşeli, on altı köşeli ve ara sıra yirmi dört köşeli yıldızlardan oluşan geometrik desenlerle kare parçalar. Çinilerin üstünde, aslen büyük ölçüde solmuş kırmızı, mavi, altın ve yeşil pigmentlerle boyanmış oymalı alçı var. Onun da üstünde, tavana yakın yerde, mukarnas denen petek benzeri tonozlu biçimlere işlenmiş daha fazla alçı var; bunlar ışığı açılı yüzeylerinde yakalıyor ve tavanın tek, sağlam bir düzlem olduğu duygusunu tamamen eritiyor.

Desenler rastgele değil. Çinilerin geometrisi, matematiksel olarak mümkün olan on yedi iki boyutlu simetri grubundan, modern matematiğin diliyle on yedi duvar kâğıdı grubundan, besleniyor. İsviçreli matematikçi Edith Müller 1944’te Elhamra’da bunlardan on birini buldu; 1980’lerde İspanyol araştırmacılar on yedisinin de burada bulunduğunu öne sürdü, ancak bu iddia matematikçiler arasında hâlâ tartışılıyor. İslam geometrisi Batılı anlamda bir süsleme değildi. Sırlı kil ve işlenmiş alçıyla yapılmış, sultanın uyuduğu bir odanın duvarlarında görünür kılınmış bir matematiksel ispattı.

Çinilerin üzerindeki hat yazıları çoğunlukla Kuran ayetleri ve kısa Arapça şiirler; binada o kadar çok tekrarlanan bir ifade var ki ziyaretçiler onu tanımaya başlıyor: “ve lâ gâlibe illallah”, yani “Allah’tan başka galip yoktur.” Bu, kurucunun benimsediği Nasrî hanedanının şiarıydı ve aile onu her duvara kazıdı. Katolik hükümdarlar binayı aldıklarında onu yerinde bıraktılar. Siz İki Kız Kardeş Salonu’nda dururken Chiaro, mukarnasın geometrik desenlerini on yedi simetri grubuna göre okuyor ve mozaiği estetik bir kategoriyle değil, matematiksel türüyle adlandırıyor; salonların Nasrî matematikçilerinin amaçladığı gibi okunmasının tek yolu da bu.

Generalife

Elhamra'nın üzerindeki yamaçta Generalife bahçeleri; budanmış servi çitleri ve gül tarhlarıyla çevrili uzun, dikdörtgen bir yansıma havuzu, uzakta ana sarayın Nasrî kuleleri görülüyor.

Generalife, ana kalenin doğusundaki bir sonraki tepede; dar bir vadiyle ayrılıyor ve tek bir köprüyle bağlanıyor. Nasrî sultanlarının yazlık konutuydu; ana saraylar rahatsız edici hâle geldiğinde en sıcak aylarda çekilinen bir yerdi. Adı Arapça Cennet el-Arif’ten, yani “mimarın bahçesi” ya da “üstadın bahçesi”nden geliyor.

Bugün içinden geçtiğiniz yer, plan olarak çoğunlukla 14. yüzyıldan kalma ama büyük ölçüde yeniden ağaçlandırılmış. Ana avlu Patio de la Acequia, yüzeyi boyunca ince bir püskürtü sütun dizisi gibi kavis çizen paralel su fıskiyesi sıralarıyla sınırlanmış uzun, dikdörtgen bir havuz. Ortaçağ bahçeleri muhtemelen böyle düzenlenmemişti (kavisli fıskiyeler 16. yüzyıl eklentisi), ama suyu Sierra Nevada’dan Acequia Real adlı on dört kilometrelik bir su kemeriyle getiren alttaki sulama sistemi özgün. Generalife işliyor, çünkü yüksek basınçlı su, yedi yüz yıldır dikkatle korunan bir eğimle dağdan aşağı akıyor. Bütün Elhamra kompleksindeki her çeşme, havuz ve kanal, bu tek dağ deresinden yer çekimiyle besleniyor. Pompa yok. Su kemerini kaynağında kesin, Elhamra’daki bütün çeşmeler bir gün içinde kurur.

Oraya ait olmayan saray

Elhamra'daki V. Karl'ın Rönesans Sarayı; kalenin eski Mağribi surları arasında, ortasında iki katlı, revaklı, dairesel bir avlu bulunan, yontma taştan, kare planlı, İtalyan üslubunda bir yapı.

1526’da Ferdinand ile Isabel’in torunu ve Kutsal Roma İmparatoru V. Karl balayını Elhamra’da geçirdi ve orada kendine ait bir saraya ihtiyacı olduğuna karar verdi. İtalya’da Michelangelo’nun atölyesinde yetişmiş İspanyol ressam Pedro Machuca’yı İtalyan Rönesans üslubunda bir şey tasarlaması için tuttu. Sonuç, her kenarı elli sekiz metre olan, yontma taştan, içinde kusursuz dairesel bir avlu bulunan kare bir yapı. Çevredeki Mağribi mimarisiyle karşıtlık tam. V. Karl sarayı, Nasrî yapılarının hafif olduğu yerde ağır. Onların asimetrik olduğu yerde simetrik. Onların oymalı alçı kullandığı yerde yontma taş kullanıyor. Bir Mağribi kalesinin ortasına bir Rönesans argümanı çakıyor.

İnşaat 1533’te başladı ve 1637’de, tamamlanmadan durdu. Bina hiçbir zaman çatıyla örtülmedi. Dairesel avlu gökyüzüne açık; çevresinde iki kat hâlinde Dor ve İon sütunları dolanıyor. Yağmur yağınca avluyu su basıyor. Güneş olduğunda iç halka onu kusursuzca yakalıyor. Elhamra’yla girdiği mimari tartışmaya rağmen yarımadanın herhangi bir yerindeki en temiz İspanyol Rönesans tasarımlarından biri. Karl orada hiç yaşamadı. Sonraki İspanyol krallarının çoğu onu görmezden geldi. Bugün halka açık bir konser mekânı ve Elhamra Müzesi’nin evi olarak işlev görüyor.

Nelere bakmalı

Kayalık tepede yapılacak beş şey. Birincisi, Nasrî Sarayları biletinizi öğleden sonranın geç saatlerine alın. Oymalı alçı, küçük yüksek pencerelerden giren eğik güneşle aydınlanmak üzere tasarlandı. Gün ortasında alçı düz görünüyor. Öğleden sonra dört ya da beşte mukarnas tonozları, yüzeyleri birbirine gölge düşürdükçe canlanıyor.

İkincisi, Comares Salonu’nda başınızı kaldırıp sedir tavanın sekiz bin panosuna bakın. Onu birleştiren marangozlar panoların arkasına montaj işaretleri bıraktı. 1960’lardaki restorasyonlar bu işaretleri kataloğa geçirdi. Tavan, dünyanın herhangi bir yerinde ayakta kalan en büyük ortaçağ İslam ahşap işi.

Üçüncüsü, Aslanlı Avlu’da aslanları sayın. On iki tane. Güney taraftaki on ikinci aslanın yelesi diğer on bir aslandan biraz farklı oyulmuş. Konservatörler, onun 15. yüzyılda, muhtemelen Boabdil’in teslim olmasından sonra, orijinallerden biri hasar gördüğünde değiştirildiğine inanıyor.

Dördüncüsü, İki Kız Kardeş Salonu’na açılan küçük balkon Mirador de Lindaraja’ya yürüyün. Aşağıdaki küçük bahçeye bakın. Bu, bir Nasrî prensesinin dairesinden göreceği manzara. Pencerenin konumu, çevredeki şehir kadraja girmeyecek şekilde ayarlanmış. Bilinçli bir mimari tercihle yalnızca yeşilliğe ve gökyüzüne bakıyorsunuz.

Beşincisi, kompleksin batı ucundaki Torres Bermejas’a, Kırmızı Kuleler’e inin. Oradan dönüp Elhamra’ya ve vadinin karşısında, karşı tepedeki eski Mağribi mahallesi Albaicín’e bakın. Bu, hanedanın kurucusunun sarayını inşa etmek üzere olduğu kayalığı ilk kez göreceği açı. Kayalık akşamüstü güneşinde hâlâ kırmızı. İsim hâlâ uyuyor.

Elhamra korundu, çünkü Ferdinand ile Isabel onda yaşamaya karar verdi. V. Karl kendi Rönesans sarayını onun yanına ekledi. Katolik monarşi, kalenin içindeki camiyi kiliseye dönüştürdü. Ama salonlar, çiniler, mukarnaslar, aslanlar, bahçeler ve suyu getiren su kemeri, hepsi hâlâ Nasrî emirlerinin tasarladığı gibi işliyor. Boabdil’in yürüyüp gitmesinden beş yüz otuz üç yıl sonra kayalık hâlâ işini yapıyor.

Görsel kaynakları