Μετάβαση στο περιεχόμενο

Παναγία των Παρισίων: ο καθεδρικός που κάηκε και επέστρεψε

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Η δυτική πρόσοψη της Παναγίας των Παρισίων με τους δίδυμους πύργους, τον κεντρικό ρόδακα και τις τρεις γλυπτές πύλες, φωτογραφημένη πριν από τη φωτιά του 2019.

Στις 6:18 το απόγευμα της Δευτέρας 15 Απριλίου 2019, ο ανιχνευτής καπνού στην Παναγία των Παρισίων κατέγραψε υψηλή θερμοκρασία στη σοφίτα πάνω από τον κυρίως ναό. Ο φύλακας ασφαλείας που στάλθηκε να ελέγξει πήγε σε λάθος σοφίτα. Μισή ώρα αργότερα, ενεργοποιήθηκε ο ανιχνευτής καπνού στο σωστό σημείο. Ως τότε, η μεγάλη ξύλινη κατασκευή της στέγης του καθεδρικού, ένα δάσος από δρύινα δοκάρια κομμένα τον δέκατο τρίτο αιώνα, είχε ήδη πάρει φωτιά. Μέσα σε ενενήντα λεπτά, το κεντρικό βέλος κατέρρευσε. Η φωτιά έκαιγε για δεκαπέντε ώρες.

Ό,τι κάηκε εκείνη τη νύχτα ήταν οκτακοσίων πενήντα χρόνων. Ο σκελετός από δοκάρια που κρατούσε τη στέγη, γνωστός στους εργάτες του καθεδρικού ως «la forêt», το δάσος, είχε φτιαχτεί από περίπου χίλιες τριακόσιες βελανιδιές που κόπηκαν μεταξύ 1160 και 1170. Κάθε δοκάρι ήταν πελεκημένο με το χέρι, και είχε ακόμα πάνω του τα σημάδια από το σκεπάρνι του μεσαιωνικού μαραγκού όταν το πήρε η φωτιά. Ως το επόμενο πρωί, το δάσος είχε χαθεί.

Ο καθεδρικός ξανάνοιξε πέντε χρόνια και επτά μήνες αργότερα, στις 7 Δεκεμβρίου 2024. Ακολουθούν το κτίριο, η φωτιά, η ανοικοδόμηση και τι να κοιτάξετε όταν μπαίνετε σήμερα.

Σε τι χρησίμευε

Η κατασκευή της Παναγίας των Παρισίων ξεκίνησε το 1163, σε ένα νησί στη μέση του Σηκουάνα, όπου οι Ρωμαίοι είχαν χτίσει παλαιότερα έναν ναό του Δία και οι Μεροβίγγειοι βασιλείς είχαν στήσει αργότερα μια μικρότερη εκκλησία. Ο επίσκοπος Μορίς ντε Σιλί ήθελε έναν καθεδρικό σε τέτοια κλίμακα που να ανακηρύσσει το Παρίσι νέο κέντρο του χριστιανικού κόσμου. Το Ιλ ντε λα Σιτέ ήταν ήδη η έδρα του βασιλιά. Ο καθεδρικός προοριζόταν να βάλει την έδρα του Θεού δίπλα της.

Το τεχνικό πρόβλημα ήταν ότι το είδος του καθεδρικού που ήθελε ο Σιλί (με πέτρινους θόλους, φωτισμένος από τεράστια παράθυρα, να υψώνεται στα τριάντα μέτρα στον κλειδόλιθο) δεν μπορούσε να σταθεί μόνος του. Οι πέτρινοι θόλοι σπρώχνουν προς τα έξω. Βαριοί τοίχοι στη βάση μπορούσαν να συγκρατήσουν την ώθηση, αλλά οι βαριοί τοίχοι δεν άφηναν χώρο για παράθυρα. Η λύση, που αναπτύχθηκε στο Σεν-Ντενί μια δεκαετία νωρίτερα και τελειοποιήθηκε στην Παναγία των Παρισίων, ήταν να μεταφερθούν οι αντηρίδες έξω από το κτίριο. Το ιπτάμενο αντέρεισμα είναι ένα πέτρινο τεταρτοτόξο που στηρίζει τον πάνω τοίχο από έναν βαρύ πεσσό στημένο στον περίβολο της εκκλησίας. Η ώθηση του θόλου περνά μέσα από το ιπτάμενο αντέρεισμα, κατεβαίνει στον πεσσό και φτάνει στο έδαφος. Ο τοίχος ανάμεσα μπορεί να είναι σε μεγάλο βαθμό γυαλί. Το εξωτερικό της Παναγίας των Παρισίων, με το δάσος των αντηρίδων γύρω από την αψίδα και τον χορό, είναι η μηχανική του κτιρίου που έγινε ορατή. Οι αντηρίδες δεν είναι διακόσμηση. Είναι το ίδιο το κτίριο.

Το βέλος που έπεσε

Κάθετη φωτογραφία του κεντρικού βέλους της Παναγίας των Παρισίων να καίγεται στις 15 Απριλίου 2019, με τις φλόγες να κατατρώνε το ξύλινο βέλος και τον καπνό να ξεχύνεται στον ουρανό.

Το βέλος που κατέρρευσε το βράδυ της φωτιάς δεν ήταν το αρχικό. Προστέθηκε μεταξύ 1859 και 1864 από τον Εζέν Βιολέ-λε-Ντικ, τον αρχιτέκτονα που αποκατέστησε τον καθεδρικό μετά από έναν αιώνα εγκατάλειψης κατά τη διάρκεια και μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Το μεσαιωνικό βέλος είχε αφαιρεθεί το 1786 επειδή σάπιζε. Για εβδομήντα τρία χρόνια η διασταύρωση της Παναγίας των Παρισίων έμενε κουτσουρεμένη και χωρίς κορυφή. Ο Βιολέ-λε-Ντικ σχεδίασε το δικό του σε ύψος ενενήντα τριών μέτρων, ψηλότερο από το μεσαιωνικό πρωτότυπο, από δρυ επενδυμένη με διακόσιους πενήντα τόνους μολύβι. Στη βάση του έβαλε αγάλματα των δώδεκα αποστόλων, που κοιτάζουν το Παρίσι σε τέσσερις ομάδες των τριών. Πρόσθεσε επίσης, στα πόδια του αποστόλου Θωμά, μια αυτοπροσωπογραφία. Ο Θωμάς θεωρείται παραδοσιακά προστάτης των αρχιτεκτόνων. Το πρόσωπο του Βιολέ-λε-Ντικ κοιτάζει ψηλά το βέλος που μόλις είχε σχεδιάσει.

Τέσσερις μέρες πριν από τη φωτιά, το πρωί της 11ης Απριλίου 2019, οι δώδεκα απόστολοι και οι τέσσερις ευαγγελιστές αφαιρέθηκαν από το βέλος για καθαρισμό και συντήρηση. Μεταφέρθηκαν σε ένα εργαστήριο στο Περιγκέ. Τέσσερις μέρες αργότερα, ήταν οι μόνες μεγάλες χάλκινες μορφές του βέλους που υπήρχαν ακόμα. Η επενδυμένη με μολύβι δρυς του βέλους έπεσε μέσα στον φλεγόμενο κυρίως ναό γύρω στις 7:50 το απόγευμα της δέκατης πέμπτης.

Η απόφαση μετά τη φωτιά ήταν πολιτική. Θα έπρεπε το βέλος να ξαναχτιστεί σύμφωνα με το σχέδιο του Βιολέ-λε-Ντικ του δέκατου ένατου αιώνα, ή να παραγγελθεί ένα νέο, σύγχρονο βέλος; Η γαλλική κυβέρνηση προκήρυξε δημόσιο διαγωνισμό. Αρχιτέκτονες από όλο τον κόσμο υπέβαλαν σχέδια από γυαλί, από τιτάνιο, από ξύλο CLT. Ο διαγωνισμός εγκαταλείφθηκε τον Ιούλιο του 2020. Ο πρόεδρος Μακρόν ανακοίνωσε ότι το βέλος θα ξαναχτιζόταν ακριβώς όπως αυτό που είχε πέσει. Το νέο βέλος υψώθηκε ως τον Δεκέμβριο του 2023. Μοιάζει ακριβώς με αυτό που σχεδίασε ο Βιολέ-λε-Ντικ το 1859. Οι απόστολοι επέστρεψαν από το Περιγκέ. Ο Θωμάς είναι στη θέση του.

Τι κάνουν τα παράθυρα

Μέσα στην Παναγία των Παρισίων, θέα προς τα πάνω στον νότιο ρόδακα του εγκάρσιου κλίτους, ένας τροχός από βιτρό με βαθυκόκκινα και μπλε πλαίσια γύρω από μια κεντρική μορφή.

Η Παναγία των Παρισίων έχει τρεις ρόδακες. Ο δυτικός, πάνω από την κεντρική είσοδο, χρονολογείται από τη δεκαετία του 1220. Ο βόρειος, στο εγκάρσιο κλίτος, ολοκληρώθηκε γύρω στο 1250. Ο νότιος, απέναντί του, ολοκληρώθηκε γύρω στο 1260. Ο βόρειος και ο νότιος ρόδακας έχουν διάμετρο σχεδόν δεκατρία μέτρα. Περίπου τα δύο τρίτα του μεσαιωνικού γυαλιού στον βόρειο ρόδακα είναι ακόμα αυθεντικά. Ο νότιος ρόδακας έχει αποκατασταθεί σε μεγάλο βαθμό, πιο πρόσφατα από τον Βιολέ-λε-Ντικ.

Οι ρόδακες επέζησαν της φωτιάς ανέπαφοι. Τα μολύβδινα πλαίσια που κρατούν το γυαλί μαλακώνουν γύρω στους τριακόσιους σαράντα βαθμούς Κελσίου, αλλά η θερμοκρασία του αέρα στο ύψος των ροδάκων κατά τη διάρκεια της φωτιάς έμεινε κάτω από αυτό το όριο· η θερμότητα ανέβηκε μέσα από τη στέγη, όχι πλάγια μέσα από τα εγκάρσια κλίτη. Οι συντηρητές που μπήκαν στο κτίριο το πρωί μετά τη φωτιά βρήκαν τους ρόδακες ακέραιους. Ο νότιος ρόδακας είχε μερικά πλαίσια που είχαν ξεκολλήσει από την πίεση του νερού των πυροσβεστικών μανικών. Κανένα πλαίσιο δεν χάθηκε.

Ένα μεσαιωνικό βιτρό είναι μια θεολογία φωτισμένη από πίσω. Κάθε ρόδακας έχει μια κεντρική μορφή (τον Χριστό στον βόρειο, την Παναγία στον νότιο) που περιβάλλεται από ομόκεντρους δακτυλίους με αποστόλους, αγίους, προφήτες και σκηνές της Παλαιάς Διαθήκης. Τα παράθυρα διαβάζονται σαν τροχοί, από το κέντρο προς τα έξω, από θεατές που δεν μπορούσαν να διαβάσουν βιβλία. Το κοβαλτί μπλε των πιο σκούρων πλαισίων είναι ένα χρώμα που οι μεσαιωνικοί ονόμαζαν «μπλε της Σαρτρ», από τον καθεδρικό που το τελειοποίησε, και η συνταγή του γυαλιού έχει εν μέρει χαθεί. Οι σύγχρονες προσπάθειες να το αναπαραγάγουν βγάζουν ένα ανεκτό αλλά λίγο πιο αραιό χρώμα. Το μπλε στον βόρειο ρόδακα της Παναγίας των Παρισίων είναι το αυθεντικό. Το Chiaro τοποθετεί τις μορφές των αποστόλων στον εσωτερικό δακτύλιο του ρόδακα στην εικονογραφική σειρά όπου βρίσκονται (ο Ιωάννης πάνω δεξιά, ο Πέτρος πάνω αριστερά, με φορά δεξιόστροφη) ώστε το παράθυρο να διαβάζεται ως ακολουθία και όχι ως ένας στατικός δίσκος φωτός όταν στέκεστε στη διασταύρωση του εγκάρσιου κλίτους.

Τι πήρε η φωτιά, και τι δεν πήρε

Τι πήρε η φωτιά: τα μεσαιωνικά ξύλα της στέγης, ολόκληρο το δάσος, και το βέλος του Βιολέ-λε-Ντικ. Η στέγη του κυρίως ναού και του χορού κατέρρευσε φλεγόμενη πάνω στον θόλο από κάτω. Η μολύβδινη επένδυση της στέγης έλιωσε και κύλησε σε λιωμένα ρυάκια που άφησαν μαυρισμένες λωρίδες στο εξωτερικό. Το εκκλησιαστικό όργανο, το μεγαλύτερο της Γαλλίας με οκτώ χιλιάδες αυλούς, υπέστη σοβαρές ζημιές από τη ζέστη και το νερό, αν και οι περισσότεροι αυλοί επέζησαν και αποσυναρμολογήθηκαν για καθαρισμό. Αρκετά κειμήλια χάθηκαν ή υπέστησαν ζημιές. Τα τρία μεσαιωνικά ρολόγια του καθεδρικού σταμάτησαν την ώρα που η φωτιά πέρασε από το καθένα.

Τι δεν πήρε η φωτιά: τους πέτρινους τοίχους. Η θολωτή πέτρινη οροφή άντεξε σχεδόν σε όλο το κτίριο, με δύο καταρρεύσεις εκεί όπου έπεσαν το βέλος και ένα τμήμα του βόρειου εγκάρσιου κλίτους. Τα ιπτάμενα αντερείσματα άντεξαν. Η δυτική πρόσοψη με τις τρεις γλυπτές πύλες της άντεξε. Τα καμπαναριά άντεξαν. Οι τρεις ρόδακες άντεξαν. Το Ακάνθινο Στεφάνι, ένα χριστιανικό λείψανο που ο Λουδοβίκος Θ΄ έφερε από τις Σταυροφορίες τον δέκατο τρίτο αιώνα και που φυλάσσεται κανονικά στο θησαυροφυλάκιο του καθεδρικού, βγήκε έξω από τον ιερέα της πυροσβεστικής υπηρεσίας του Παρισιού και ακουμπήθηκε στο πεζοδρόμιο απέξω. Το ίδιο και πολλά από τα κινητά αντικείμενα και τους πίνακες. Ο ιερέας, ο πατήρ Ζαν-Μαρκ Φουρνιέ, μπήκε πολλές φορές στο φλεγόμενο κτίριο. Είχε υπηρετήσει ως ιερέας σε στρατιωτικές μονάδες στο Αφγανιστάν. Αργότερα είπε ότι ο καθεδρικός ήταν η πιο ήρεμη αποστολή που είχε κάνει ποτέ.

Η ανοικοδόμηση

Θέα κατά μήκος του κυρίως ναού της Παναγίας των Παρισίων από τον χορό προς τον δυτικό ρόδακα, με τη μεσαιωνική θολωτή οροφή από πάνω και τους γοτθικούς πεσσούς να απομακρύνονται προς την είσοδο.

Η ανοικοδόμηση κράτησε πέντε χρόνια και επτά μήνες. Το δάσος των μεσαιωνικών δοκαριών της στέγης ανακατασκευάστηκε με τις αρχικές τεχνικές ξυλουργικής: δύο χιλιάδες βελανιδιές, κομμένες κυρίως σε δημόσια γαλλικά δάση, πελεκημένες με το χέρι από παραδοσιακούς μαραγκούς με τσεκούρια και σκεπάρνια. Υπάρχουν σήμερα βίντεο με μαραγκούς στο Περιγκόρ και τη Βουργουνδία να στήνουν το νέο δάσος με τα ίδια εργαλεία που χρησιμοποίησαν οι αρχικοί κατασκευαστές. Τα νέα δρύινα δοκάρια της στέγης είναι το μεμονωμένο αντικείμενο με τη μεγαλύτερη ανθρώπινη εργασία που παραδόθηκε στη Γαλλία του εικοστού πρώτου αιώνα. Η ορατή λιθοδομή καθαρίστηκε από την αιθάλη οκτώ αιώνων, και το εσωτερικό είναι πλέον πολύ φωτεινότερο απ’ ό,τι ήταν πριν από τη φωτιά. Τα στασίδια είναι καινούργια. Ο φωτισμός είναι καινούργιος. Οι πλάκες του δαπέδου σηκώθηκαν, τα θεμέλια από κάτω ανασκάφηκαν, και καταγράφηκαν αρκετές άγνωστες ως τότε ταφές του Μεσαίωνα και των πρώιμων νεότερων χρόνων.

Ο καθεδρικός αφιερώθηκε εκ νέου στις 7 Δεκεμβρίου 2024, και το επόμενο πρωί, στις 8 Δεκεμβρίου, τέλεσε την πρώτη του κυριακάτικη λειτουργία ύστερα από πέντε χρόνια. Το νέο βέλος λάμπει στο ίδιο φως. Οκτακόσια χρόνια πέτρας κάνουν ακόμα αυτό για το οποίο χτίστηκαν.

Τι να προσέξετε

Πέντε πράγματα. Πρώτον, από την άλλη πλευρά του ποταμού, περπατήστε κατά μήκος της νότιας όχθης ως τη γέφυρα Pont de l’Archevêché και κοιτάξτε την αψίδα. Τα ιπτάμενα αντερείσματα φαίνονται καλύτερα από αυτή τη γωνία. Απλώνονται ακτινωτά από το κτίριο σαν ανοιχτό χέρι. Είναι η μηχανική του καθεδρικού που έγινε ορατή.

Δεύτερον, μπείτε από την κεντρική πύλη της δυτικής πρόσοψης. Κοιτάξτε ψηλά το τύμπανο, το γλυπτό ημικύκλιο πάνω από την πόρτα. Δείχνει τη Δευτέρα Παρουσία σε τρεις ζώνες: τους νεκρούς να ανασταίνονται στο κάτω μέρος, τον Χριστό να κρίνει στη μέση, τους σωσμένους να πηγαίνουν στον παράδεισο και τους κολασμένους να σπρώχνονται στο στόμα της κόλασης. Οι μορφές είναι μεσαιωνικά πρωτότυπα της δεκαετίας του 1220, με μερικά κεφάλια αντικατεστημένα από τους συντηρητές του Βιολέ-λε-Ντικ τον δέκατο ένατο αιώνα. Ψάξτε τις μικρές διαφορές στο χρώμα της πέτρας: τα παλαιότερα κεφάλια είναι πιο σκούρα, τα αντικατάστατα πιο ανοιχτόχρωμα.

Τρίτον, σταθείτε στη διασταύρωση, εκεί όπου συναντιούνται ο κυρίως ναός και τα εγκάρσια κλίτη. Κοιτάξτε ψηλά. Οι τέσσερις νευρώσεις του θόλου από πάνω σας συγκλίνουν σε έναν κυκλικό κλειδόλιθο. Εδώ ο αρχικός θόλος της οροφής τρύπησε από το βέλος που έπεσε. Η πέτρα του νέου θόλου είναι πιο φωτεινή, λίγο πιο κρεμ, από την παλιά. Ο αρμός φαίνεται αν ξέρετε πού να κοιτάξετε.

Τέταρτον, στη διασταύρωση του εγκάρσιου κλίτους, στρέψτε το βλέμμα αριστερά και δεξιά προς τους δύο ρόδακες. Ο βόρειος έχει το αυθεντικό μεσαιωνικό γυαλί. Ο νότιος έχει αποκατασταθεί σε μεγάλο βαθμό. Οι τόνοι του μπλε διαφέρουν ελαφρώς. Το μεσαιωνικό μπλε είναι πιο βαθύ και λίγο πιο βιολετί.

Πέμπτον, βγείτε στο προαύλιο, την πλατεία μπροστά από τον καθεδρικό. Βρείτε το χάλκινο αστέρι στο πλακόστρωτο, λίγο ανατολικά του κεντρικού άξονα. Αυτό είναι το σημείο μηδέν, το γεωγραφικό κέντρο από το οποίο μετρώνται επίσημα όλες οι οδικές αποστάσεις στη Γαλλία. Κάθε πινακίδα στη Γαλλία που γράφει «Paris 200 km» μετρά ως εκείνο το αστέρι. Ο καθεδρικός είναι κυριολεκτικά το κέντρο της Γαλλίας.

Η φωτιά τελείωσε. Το δάσος επέστρεψε. Η Παναγία και ο Χριστός είναι ξανά στους ρόδακές τους. Η Παναγία των Παρισίων κάνει ακόμα αυτό που υποτίθεται ότι κάνει ένας καθεδρικός: να είναι ένα κούφιο πέτρινο κουτί διάτρητο από χρωματιστό γυαλί, γεμάτο αέρα και σιωπή, μέσα στο οποίο μια πόλη μπορεί να κρατά την ανάσα της για οκτακόσια χρόνια. Η ανάσα κόντεψε να χαθεί ένα βράδυ Δευτέρας του 2019. Επέστρεψε.

Πιστώσεις εικόνων