
Για περίπου εκατόν είκοσι χρόνια, ο μεγαλύτερος καθεδρικός ναός της Ιταλίας δεν είχε στέγη. Η κατασκευή είχε ξεκινήσει το 1296, και το σχέδιο προέβλεπε έναν τρούλο πάνω από τη διασταύρωση του κεντρικού κλίτους. Ο τρούλος έπρεπε να έχει άνοιγμα σαράντα πέντε και μισό μέτρα. Κανένας τρούλος τέτοιου μεγέθους δεν είχε χτιστεί στην Ευρώπη εδώ και χίλια χρόνια. Ο αρχικός αρχιτέκτονας, ο Αρνόλφο ντι Κάμπιο, είχε πεθάνει χωρίς να εξηγήσει πώς σκόπευε να τον κλείσει. Οι διάδοχοί του συνέχισαν να χτίζουν προς τα έξω και προς τα πάνω, τοίχους και αψίδες, με την προφανή ελπίδα ότι κάποιος κάποτε θα έβρισκε τη λύση για τον τρούλο. Ως το 1418, οι τοίχοι είχαν τελειώσει. Η οκταγωνική τρύπα στην κορυφή είχε διάμετρο σαράντα πέντε και μισό μέτρα. Ο αέρας περνούσε από μέσα. Η βροχή έπεφτε πάνω στην αγία τράπεζα. Ο καθεδρικός ναός ήταν το υπαίθριο κέντρο της πιο φιλόδοξης πόλης της Ευρώπης.
Το 1418, η Opera del Duomo, η αρχή που είχε την ευθύνη της κατασκευής του καθεδρικού, προκήρυξε δημόσιο διαγωνισμό. Όποιος είχε ένα πειστικό σχέδιο για να κλείσει τον τρούλο μπορούσε να υποβάλει μακέτα. Το έπαθλο ήταν η ανάθεση μιας ολόκληρης ζωής. Οι περισσότερες προτάσεις ήταν ανοησίες. Μία πρότεινε να χτιστεί ένα τεράστιο βουνό από χώμα μέσα στον καθεδρικό, να ψηθεί ο τρούλος από πάνω και μετά να σκαφτεί το χώμα προς τα έξω, με νομίσματα ανακατεμένα μέσα στο χώμα ώστε οι φτωχοί να το κουβαλήσουν φτυαριά φτυαριά. Μια άλλη πρότεινε να στηριχτεί ο τρούλος σε ένα τεράστιο ξύλινο καλούπι, μια σκαλωσιά που θα απαιτούσε να κοπούν σχεδόν όλα τα δάση της Τοσκάνης.
Τη νικητήρια μακέτα την υπέβαλε ένας σαραντάχρονος χρυσοχόος με βίαιο ταμπεραμέντο, ο Φιλίππο Μπρουνελέσκι. Δεν είχε καμία τυπική εκπαίδευση ως αρχιτέκτονας. Είχε χάσει, όπως είναι γνωστό, τον διαγωνισμό για τις πόρτες του Βαπτιστηρίου είκοσι χρόνια νωρίτερα από τον Λορέντσο Γκιμπέρτι, και μετά είχε φύγει από τη Φλωρεντία πικραμένος και είχε ταξιδέψει στη Ρώμη για να μετρήσει ερείπια. Ενώ ο Γκιμπέρτι πέρασε δύο δεκαετίες χύνοντας μπρούντζινα ανάγλυφα πάνελ, ο Μπρουνελέσκι πέρασε δύο δεκαετίες σκαρφαλώνοντας μέσα στο Πάνθεον και στα λουτρά του Καρακάλλα με μια μεζούρα και ένα σημειωματάριο. Γύρισε στη Φλωρεντία το 1418 με μια θεωρία για το πώς έχτιζαν οι Ρωμαίοι τους τρούλους. Τη θεωρία την κράτησε για τον εαυτό του. Η γραπτή του πρόταση προς την Opera έλεγε μόνο ότι μπορούσε να χτίσει τον τρούλο χωρίς εσωτερική σκαλωσιά, ότι δεν θα αποκάλυπτε τη μέθοδό του, και ότι όποιος τον αντέγραφε θα είχε να κάνει προσωπικά μαζί του.
Πήρε τη δουλειά. Σχεδόν. Η Opera, μη μπορώντας να αξιολογήσει τη μυστικότητά του, όρισε και τον Γκιμπέρτι συναρχιτέκτονά του, με ίσο μισθό. Ο Μπρουνελέσκι το εξέλαβε ως την προσωπική ταπείνωση που προοριζόταν να είναι. Η ιστορία του πώς έκλεισε τον τρούλο είναι επίσης η ιστορία του πώς έσπρωξε σταδιακά τον Γκιμπέρτι έξω από το έργο.
Τι δεν είχε ο Μπρουνελέσκι
Δεν είχε χάλυβα. Δεν είχε οπλισμό. Δεν είχε σύγχρονο τσιμέντο. Δεν είχε, με δική του επιλογή, εσωτερική ξύλινη σκαλωσιά, τον συνηθισμένο τρόπο για να χτιστεί ένας θόλος και τη μέθοδο που όλοι το 1418 θεωρούσαν δεδομένο ότι θα χρειαζόταν οποιοσδήποτε τρούλος. Δεν είχε ένα σκίτσο εργασίας για το πώς θα χτιζόταν ο τρούλος. Είχε μια μέθοδο, αλλά αρνιόταν να τη βάλει στο χαρτί. Δεν είχε κανένα προηγούμενο συγκρίσιμης κλίμακας για να αντιγράψει. Το Πάνθεον, που είχε μετρήσει στη Ρώμη, ήταν ένα ημισφαίριο από χυτό σκυρόδεμα πάνω σε ένα βαρύ κυλινδρικό τύμπανο. Ο τρούλος της Φλωρεντίας έπρεπε να υψωθεί από μια οκταγωνική βάση ενενήντα μέτρα πάνω από το δάπεδο, και έπρεπε να είναι οξυκόρυφος, όχι ημισφαιρικός, ώστε να πιέζει λιγότερο τους τοίχους από κάτω.
Αυτό που είχε ήταν τέσσερα εκατομμύρια τούβλα, ένα λατομείο μαρμάρου της Καράρα, ολόκληρο τον δημοτικό προϋπολογισμό της Φλωρεντίας και ένα εργαστήριο λιθοξόων που θα έκαναν ακριβώς ό,τι τους έλεγε.
Το διπλό κέλυφος

Η πρώτη καινοτομία ήταν ότι ο τρούλος δεν είναι ένα κέλυφος αλλά δύο. Ένας εσωτερικός τρούλος πάχους δύο μέτρων και ένας εξωτερικός πάχους μισού μέτρου, ενωμένοι με οκτώ κύριες πέτρινες νευρώσεις και δεκαέξι δευτερεύουσες νευρώσεις από τούβλα. Ο χώρος ανάμεσα στους δύο τρούλους είναι αρκετά μεγάλος για να περπατήσει κανείς μέσα του. Ο λόγος για τον διπλασιασμό είναι κυρίως το βάρος. Ένα ενιαίο συμπαγές κέλυφος σε τέτοιο άνοιγμα θα ζύγιζε πολύ περισσότερο από δύο λεπτά κελύφη με δομικές νευρώσεις ανάμεσά τους. Ο διπλασιασμός δίνει επίσης στο κτίριο τον τρούλο που φαίνεται να έχει από έξω (ψηλό, δραματικό, οξυκόρυφο) χωρίς το βάρος που θα κουβαλούσε ένας πραγματικός συμπαγής οξυκόρυφος τρούλος.
Οι οκτώ κύριες νευρώσεις είναι το ορατό λευκό πέτρινο μάρμαρο στις γωνίες του οκταγώνου. Κάντε τον γύρο του καθεδρικού από έξω και μετρήστε τες. Δεν είναι διακόσμηση. Είναι ο δομικός σκελετός. Η τοιχοποιία ανάμεσά τους, που φαίνεται επίσης από μέσα όταν ανεβαίνετε στον τρούλο, είναι το γέμισμα.
Το ψαροκόκαλο
Η δεύτερη καινοτομία ήταν το ψαροκόκαλο. Ένας συνηθισμένος τοίχος από τούβλα στρώνει σειρές από τούβλα επίπεδα, οριζόντια, με κάθετους αρμούς κονιάματος ανάμεσά τους. Ένας τρούλος δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτό το μοτίβο, επειδή τα τούβλα πάνω από το σημείο γένεσης δεν έχουν πού να ακουμπήσουν όσο πήζει το κονίαμα. Η νωπή σειρά γλιστρά και πέφτει στο κενό από κάτω. Γι’ αυτό η κατασκευή τρούλων από την εποχή των Ρωμαίων απαιτούσε ξύλινο καλούπι: τα τούβλα πρέπει να ακουμπούν κάπου όσο σκληραίνει το κονίαμα.
Ο Μπρουνελέσκι έστρωσε τα τούβλα του σε σπείρα, με κάθε πέμπτη ή έκτη σειρά τοποθετημένη όρθια, σε κάθετο προσανατολισμό. Τα κάθετα τούβλα έσπαγαν τις οριζόντιες σειρές σε μικρά τμήματα. Κάθε τμήμα κλείδωνε πάνω στο κάθετο τούβλο στην άκρη του, μεταφέροντας το βάρος του στο τούβλο από κάτω πριν πήξει το κονίαμα. Το ψαροκόκαλο είναι, στην ουσία, μια αυτοστηριζόμενη πλέξη. Ο τρούλος υψώθηκε χωρίς σκαλωσιά επειδή κάθε σειρά ήταν δομικά ολοκληρωμένη τη στιγμή που στρωνόταν.
Το μοτίβο είναι επίσης ορατό. Ανεβείτε στον τρούλο (τετρακόσια εξήντα τρία σκαλιά) και περπατάτε ανάμεσα στα δύο κελύφη. Οι εσωτερικές επιφάνειες είναι γυμνό τούβλο. Το ψαροκόκαλο είναι ακριβώς εκεί. Μπορείτε να ακουμπήσετε το χέρι σας πάνω του. Είναι ακριβώς αυτό που έστρωσε ο Μπρουνελέσκι. Το κονίαμα γύρω από τα τούβλα στο ύψος του στήθους σας ανακατεύτηκε το 1430, απλώθηκε με μυστρί και κρατάει ακόμα.
Πώς κέρδισε τη διαμάχη με τον Γκιμπέρτι

Ο Μπρουνελέσκι δεν μπορούσε να δουλέψει δίπλα στον Γκιμπέρτι. Η ιστορία, όπως την επαναλαμβάνει ο Τζόρτζο Βαζάρι τη δεκαετία του 1550 και μάλλον στολισμένη στην πορεία, λέει ότι ο Μπρουνελέσκι προσποιήθηκε τον άρρωστο στη μέση μιας κρίσιμης φάσης της κατασκευής και αρνήθηκε να έρθει στο εργοτάξιο. Ο Γκιμπέρτι αναγκάστηκε να αναλάβει. Μέσα σε λίγες μέρες, οι οδηγίες του Γκιμπέρτι προς τους χτίστες προκαλούσαν ορατά προβλήματα στην ευθυγράμμιση των νευρώσεων. Ο Μπρουνελέσκι επέστρεψε, θεατρικά, ακριβώς στην ώρα του για να τα διορθώσει όλα. Το μήνυμα είχε σταλεί. Από εκείνη τη μέρα, η Opera κράτησε το όνομα του Γκιμπέρτι στη μισθοδοσία αλλά σταμάτησε να τον συμβουλεύεται για τον τρούλο.
Ο Μπρουνελέσκι επίσης επινόησε ή βελτίωσε τις περισσότερες από τις μηχανές που χρησιμοποιήθηκαν για να χτιστεί. Το βαρούλκο με βόδια που σήκωνε πέτρα από το δάπεδο του καθεδρικού ως το ύψος εργασίας, ενενήντα μέτρα πιο πάνω, ήταν δικό του σχέδιο. Το κατοχύρωσε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας: το δίπλωμα, που του χορήγησε η φλωρεντινή κυβέρνηση το 1421, είναι το πρώτο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας της νεότερης ιστορίας. Επινόησε μια όπισθεν ταχύτητα ώστε το βόδι να συνεχίζει να περπατά προς μία κατεύθυνση ενώ το φορτίο ανέβαινε ή κατέβαινε. Επινόησε μια λαβίδα με αντίβαρο που κλείδωνε σε κάθε πέτρινο όγκο στο κάτω μέρος και τον απελευθέρωνε στην κορυφή χωρίς να γλιστρήσει. Πλήρωνε τους εργάτες τα μεροκάματά τους πάνω στον ίδιο τον τρούλο, εν μέρει για να γλιτώσει τον χρόνο που θα χρειάζονταν για να κατέβουν για φαγητό, και εν μέρει για να μην πίνουν στην πόλη. Έστησε ένα κρασοπουλειό στο επίπεδο της κατασκευής. Οι εργάτες έτρωγαν και έπιναν ενενήντα μέτρα πάνω από τη Φλωρεντία για δεκαέξι χρόνια.
Το κλείσιμο
Ο τρούλος ολοκληρώθηκε δομικά το 1436. Ο πάπας Ευγένιος Δ΄ καθαγίασε τον καθεδρικό ναό στις 25 Μαρτίου εκείνης της χρονιάς. Το φανάρι (ο μικρός μαρμάρινος πύργος στην κορυφή που κλειδώνει την κατασκευή προσθέτοντας θλιπτικό φορτίο στο ανώτατο σημείο) ξεκίνησε το 1446, από μια μακέτα που σχεδίασε ο Μπρουνελέσκι αλλά δεν έζησε για να τη χτίσει. Πέθανε στις 15 Απριλίου εκείνης της χρονιάς, στα εξήντα εννέα του, σχεδόν αμέσως μόλις άρχισε το φανάρι. Είναι θαμμένος στην κρύπτη του καθεδρικού, κάτω από τον δικό του τρούλο. Ο τάφος του χάθηκε για αιώνες και ξαναβρέθηκε το 1972 κατά τη διάρκεια μιας συνηθισμένης ανασκαφής. Η πλάκα είναι μικρή και χωρίς διακόσμηση, με μόνο το όνομά του και λίγες γραμμές στα λατινικά που τον περιγράφουν ως αρχιτέκτονα του τρούλου. Βρίσκεται ακριβώς κάτω από το δάπεδο του κεντρικού κλίτους.
Τι υπάρχει μέσα στον τρούλο

Ο Μπρουνελέσκι πέθανε με το εσωτερικό του τρούλου ημιτελές. Σκόπευε να το καλύψει με χρυσό ψηφιδωτό, στον βυζαντινό τρόπο της Αγίας Σοφίας, κάτι που θα έκανε το εσωτερικό του τρούλου έναν δεύτερο χρυσό ουρανό. Η Opera πέρασε εκατόν πενήντα χρόνια συζητώντας τι να κάνει και μετά, το 1568, ανέθεσε τη ζωγραφική του εσωτερικού στον Τζόρτζο Βαζάρι. Το αποτέλεσμα είναι η μεγάλη νωπογραφία της Δευτέρας Παρουσίας που βλέπετε σήμερα. Ο Βαζάρι δούλεψε από το 1572 ως τον θάνατό του το 1574, αφήνοντας ημιτελείς τις περισσότερες από τις κάτω ζώνες. Ο Φεντερίκο Τσουκάρι την ολοκλήρωσε το 1579. Είναι η μεγαλύτερη επιφάνεια νωπογραφίας στον κόσμο, τρεις χιλιάδες εξακόσια τετραγωνικά μέτρα. Είναι επίσης, κατά πολλές κριτικές εκτιμήσεις, κατώτερη από το καλύτερο έργο του Βαζάρι. Η ιστορία που αφηγείται είναι θεολογική και όχι αφηγηματική. Οι μορφές επαναλαμβάνονται. Η σύνθεση ισοπεδώνεται στον ισημερινό του τρούλου αντί να κυκλοφορεί. Ο Μπρουνελέσκι, σχεδόν σίγουρα, θα τη μισούσε. Το Chiaro διαβάζει τη σειρά της κατασκευής από το εσωτερικό του τρούλου (τη σειρά της γένεσης, το μοτίβο ψαροκόκαλο, τις νευρώσεις που φαίνονται στα ζωγραφισμένα τμήματα) ενώ τεντώνετε τον λαιμό σας για να κοιτάξετε τη νωπογραφία, ώστε η κατασκευή κάτω από την τέχνη να ξαναγίνει ορατή.
Τι να προσέξετε
Τρία πράγματα, κατά σειρά ευκολίας. Πρώτον, από έξω, σε οποιαδήποτε πλατεία της Φλωρεντίας, απλώς σταθείτε και κοιτάξτε τη σιλουέτα. Ο τρούλος υψώνεται πάνω από την πόλη σε οξυκόρυφα οκταγωνικά τμήματα. Είναι το σχήμα μιας πόλης που αναγγέλλει σκόπιμα τον εαυτό της. Κάθε Φλωρεντινός μπορούσε να τον δει από την εξώπορτά του και να ξέρει σε ποια πλευρά της πόλης βρισκόταν. Ο Μπρουνελέσκι το είχε σχεδιάσει.
Δεύτερον, ανεβείτε στον τρούλο. Τα τετρακόσια εξήντα τρία σκαλιά ανεβαίνουν ανάμεσα στα δύο κελύφη, και η σκάλα περνά μέσα από την τοιχοποιία ψαροκόκαλο. Δεν υπάρχει άλλος τρούλος στον κόσμο όπου μπορείτε να ακουμπήσετε το χέρι σας στην κατασκευή του τρούλου από μέσα ενώ στέκεστε σε μια σκάλα που χρησιμοποιείται κανονικά. Περίπου στη μέση της ανάβασης, η εσωτερική καμπυλότητα του τρούλου σας αναγκάζει να περπατάτε γερμένοι προς τα μέσα, με τους ώμους σας να κλίνουν προς τον άξονα του κτιρίου. Αυτό μαθαίνει το σώμα σας για τη γεωμετρία που έχανε το μάτι σας.
Τρίτον, όταν φτάσετε στην κορυφή, βγείτε στον εξώστη γύρω από το φανάρι. Ολόκληρη η Φλωρεντία είναι από κάτω σας, με τον Άρνο να τη διασχίζει στη μέση. Οι στέγες της πόλης είναι από κόκκινα κεραμίδια επειδή ο τρούλος είναι από κόκκινα κεραμίδια, και τέσσερις αιώνες Φλωρεντινών μαστόρων που έφτιαξαν στέγες στη συνέχεια ταίριαξαν το χρώμα του τρούλου. Στέκεστε στο πιο ορατό σημείο του κτιρίου, στην κορυφή ενός μηχανικού επιχειρήματος που κερδίζει από το 1436, και η πόλη από κάτω σας έχει ρυθμιστεί οπτικά στο ύψος σας.
Ο τρούλος του καθεδρικού ναού της Φλωρεντίας ήταν το πρώτο μεγάλο κτίριο της Αναγέννησης και το τελευταίο μεγάλο κτίριο του Μεσαίωνα, ανάλογα με το πώς το διαβάζετε. Το ψαροκόκαλο είναι ακόμα εκεί. Τα τέσσερα εκατομμύρια τούβλα είναι ακόμα εκεί. Ο οξύθυμος άνθρωπος που τα έστρωσε βρίσκεται στην κρύπτη κάτω από τα πόδια σας. Έκλεισε τη μεγαλύτερη τρύπα του χριστιανικού κόσμου αρνούμενος να στήσει σκαλωσιά από μέσα, και ο τρούλος στέκει, σχεδόν εξακόσια χρόνια τώρα, χωρίς ούτε μία μεγάλη δομική επισκευή.
Πηγές εικόνων
- Florence, Italy, Brunelleschi’s Dome of Florence Cathedral.jpg — Petar Milošević. Πηγή, CC BY-SA.
- Filippo Brunelleschi, cutaway of the Dome of Florence Cathedral (Santa Maria del Fiore).JPG — Sailko. Πηγή, CC BY.
- Masaccio, cappella brancacci, san pietro in cattedra. ritratto di filippo brunelleschi-184.jpg — Sailko. Πηγή, CC BY.
- Firenze - Duomo, cupola affrescata.JPG — Sailko. Πηγή, CC BY-SA.