İçeriğe geç

Notre-Dame de Paris: Yanan ve Geri Dönen Katedral

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Notre-Dame de Paris'in batı cephesi; ikiz kuleleri, ortadaki gül penceresi ve üç oymalı portaliyle, 2019 yangınından önce fotoğraflanmış.

15 Nisan 2019 pazartesi akşamı saat 18.18’de, Notre-Dame de Paris’teki yangın alarmı, orta nefin üzerindeki çatı arasında yüksek bir sıcaklık ölçtü. Kontrol için gönderilen nöbetçi güvenlik görevlisi yanlış çatı arasına gitti. Yarım saat sonra doğru konumdaki duman dedektörü devreye girdi. O sırada katedralin 13. yüzyılda kesilmiş kirişlerden oluşan bir meşe ormanı olan büyük ahşap çatı iskeleti zaten yanıyordu. Doksan dakika içinde orta kule (sivri kule) çöktü. Yangın on beş saat sürdü.

O gece yanan şey sekiz yüz elli yaşındaydı. Çatıyı taşıyan ve katedral çalışanlarının “la forêt”, yani “orman” dediği kiriş iskeleti, 1160 ile 1170 arasında kesilmiş yaklaşık bin üç yüz meşe ağacından yapılmıştı. Her kiriş elle biçimlendirilmişti; yangın onları aldığında ortaçağ marangozunun keserinin izleri hâlâ üzerlerindeydi. Ertesi sabah orman yok olmuştu.

Katedral beş yıl yedi ay sonra, 7 Aralık 2024’te yeniden açıldı. Aşağıda bina, yangın, yeniden yapım ve bugün içeri girdiğinizde nelere bakmanız gerektiği var.

Ne içindi

Notre-Dame de Paris’in inşaatı 1163’te, Seine’in ortasındaki bir adada, Romalıların daha önce Jüpiter’e bir tapınak, Merovenj krallarının da daha sonra daha küçük bir kilise inşa ettiği yerde başladı. Piskopos Maurice de Sully, Paris’i Hristiyan dünyasının yeni merkezi olarak ilan edecek ölçekte bir katedral istiyordu. Île de la Cité zaten kralın makamıydı. Katedral, Tanrı’nın makamını onun yanına koymak için tasarlandı.

Teknik sorun şuydu: Sully’nin istediği türden bir katedral, yani taş tonozlu, devasa pencerelerle aydınlanan ve kilit taşında otuz metreye yükselen bir katedral, kendi başına ayakta duramazdı. Taş tonozlar dışarı doğru iter. Tabandaki kalın duvarlar bu itkiyi taşıyabilirdi, ama kalın duvarlarda pencerelere yer yoktu. On yıl önce Saint-Denis’de geliştirilen ve Notre-Dame’da inceltilen çözüm, payandaları binanın dışına taşımaktı. Uçan payanda, üst duvarı kilise avlusuna yerleştirilmiş ağır bir ayaktan destekleyen, çeyrek kemer biçiminde bir taş yapıdır. Tonozun itkisi uçan payandadan geçer, ayaktan aşağı iner ve toprağa gider. Aradaki duvar büyük ölçüde camdan olabilir. Apsisin ve koronun çevresindeki payanda ormanıyla Notre-Dame’ın dış yüzü, binanın mühendisliğinin görünür hâli. Payandalar süsleme değil. Binanın ta kendisi.

Çöken kule

15 Nisan 2019'da yanan Notre-Dame'ın orta kulesinin dikey bir fotoğrafı; alevler ahşap sivri kuleyi (flèche) yutuyor, duman gökyüzüne yükseliyor.

Yangın akşamı çöken sivri kule özgün değildi. Katedrali, Fransız Devrimi sırasında ve sonrasında geçen bir yüzyıllık ihmalin ardından restore eden mimar Eugène Viollet-le-Duc tarafından 1859 ile 1864 arasında eklenmişti. Ortaçağdan kalma kule, çürüdüğü için 1786’da kaldırılmıştı. Yetmiş üç yıl boyunca Notre-Dame’ın kesişim noktası köşeli ve çatısız kaldı. Viollet-le-Duc, yerine koyacağı kuleyi ortaçağdaki orijinalinden daha yüksek, doksan üç metre olarak, iki yüz elli ton kurşunla kaplanmış meşeden tasarladı. Tabanına, üçerli dört grup hâlinde Paris’e bakan on iki havari heykeli koydu. Havari Tomas’ın ayağının dibine de bir otoportre ekledi. Tomas geleneksel olarak mimarların koruyucu azizidir. Viollet-le-Duc’ün yüzü, az önce tasarladığı kuleye doğru yukarı bakar.

Yangından dört gün önce, 11 Nisan 2019 sabahı, on iki havari ve dört İncil yazarı temizlik ve koruma için kuleden indirildi. Périgueux’deki bir atölyeye götürüldüler. Dört gün sonra, kuleye ait olup hâlâ var olan tek büyük bronz figürler onlardı. Kulenin kurşun kaplı meşesi on beşinde, akşam saat 19.50 civarında yanan nefin içine düştü.

Yangından sonraki karar siyasiydi. Kule, Viollet-le-Duc’ün 19. yüzyıl tasarımına göre mi yeniden yapılmalıydı, yoksa yeni, çağdaş bir kule mi sipariş edilmeliydi? Fransız hükümeti halka açık bir yarışma düzenledi. Dünyanın dört bir yanından mimarlar cam, titanyum ve CLT ahşaptan tasarımlar sundu. Yarışmadan Temmuz 2020’de vazgeçildi. Cumhurbaşkanı Macron, kulenin çöken kulenin aynısı olarak yeniden yapılacağını açıkladı. Yeni kule Aralık 2023’e kadar yükseltildi. Viollet-le-Duc’ün 1859’da tasarladığı kulenin tıpatıp aynısı. Havariler Périgueux’den geri döndü. Tomas görevinin başında.

Pencereler ne yapıyor

Notre-Dame de Paris'in içinden, transepteki güney gül penceresine yukarı doğru bakış; ortadaki bir figürün çevresinde koyu kırmızı ve mavi panolardan oluşan bir vitray çarkı.

Notre-Dame’ın üç gül penceresi var. Ana girişin üstündeki batı gülü 1220’lerden kalma. Transeptteki kuzey gülü 1250 civarında, onun karşısındaki güney gülü ise 1260 civarında tamamlandı. Kuzey ve güney gül pencerelerinin çapı neredeyse on üç metre. Kuzey gülündeki ortaçağ camının yaklaşık üçte ikisi hâlâ özgün. Güney gülü, en son Viollet-le-Duc tarafından olmak üzere, büyük ölçüde restore edildi.

Güller yangından sağlam çıktı. Camı tutan kurşun çerçeveler yaklaşık üç yüz kırk santigrat derecede yumuşar, ama yangın sırasında gül pencerelerinin yüksekliğindeki hava sıcaklığı bu eşiğin altında kaldı; ısı yanlara, transeptlere doğru değil, çatıdan yukarı gitti. Yangının ertesi sabahı binaya giren konservatörler gül pencerelerini bütün buldu. Güney gülünde birkaç pano itfaiye hortumlarının su basıncıyla yerinden oynamıştı. Hiçbir pano kaybolmadı.

Ortaçağdan kalma bir vitray pencere, arkadan aydınlatılmış bir ilahiyattır. Her gülün ortasında bir figür var (kuzeyde İsa, güneyde Meryem Ana) ve çevresinde havarilerden, azizlerden, peygamberlerden ve Eski Ahit sahnelerinden oluşan eşmerkezli halkalar. Pencereler, kitap okuyamayan izleyiciler tarafından çarklar gibi, göbekten dışarıya doğru okunuyordu. En koyu panolardaki kobalt mavisi, ortaçağ insanlarının onu mükemmelleştiren katedralden ötürü “Chartres mavisi” dediği bir renk ve camın tarifi kısmen kayıp. Modern taklit denemeleri idare eder ama biraz daha ince bir renk veriyor. Notre-Dame’ın kuzey gülündeki mavi orijinal. Chiaro, gülün iç halkasındaki havari figürlerini oturdukları ikonografik sıraya göre okuyor (sağ üstte Yuhanna, sol üstte Petrus, saat yönünde ilerleyerek); böylece transeptin kesişim noktasında durduğunuzda pencere durağan bir ışık diski gibi değil, bir dizi gibi okunuyor.

Yangının aldıkları ve almadıkları

Yangının aldıkları: ortaçağdan kalma çatı kirişleri, yani bütün orman, ve Viollet-le-Duc’ün kulesi. Nefin ve koronun çatısı alevler içinde alttaki tonoza çöktü. Çatının kurşun kaplaması eridi ve erimiş dereler hâlinde akarak dış yüzde kararmış izler bıraktı. Sekiz bin borusuyla Fransa’nın en büyüğü olan org, ısı ve sudan ağır hasar gördü; ama boruların çoğu kurtuldu ve temizlik için söküldü. Birkaç kutsal emanet kayboldu ya da hasar gördü. Katedralin üç ortaçağ saati, yangının her birinin yanından geçtiği anda durdu.

Yangının almadıkları: taş duvarlar. Tonozlu taş tavan, kulenin ve kuzey transeptin bir bölümünün düştüğü iki çökme dışında neredeyse bütün binada ayakta kaldı. Uçan payandalar dayandı. Üç oymalı portaliyle batı cephesi dayandı. Çan kuleleri dayandı. Üç gül penceresi dayandı. Dikenli Taç (IX. Louis’nin 13. yüzyılda Haçlı Seferleri’nden getirdiği ve normalde katedralin hazinesinde saklanan bir Hristiyan kutsal emaneti) Paris itfaiyesinin papazı tarafından dışarı taşınıp kaldırıma bırakıldı. Taşınabilir nesnelerin ve tabloların pek çoğu da öyle. Papaz Peder Jean-Marc Fournier, yanan binaya defalarca girip çıktı. Afganistan’da askerî birliklerde papaz olarak görev yapmıştı. Sonradan katedralin üstlendiği en sakin görev olduğunu söyledi.

Yeniden yapım

Notre-Dame de Paris'in nefi boyunca, korodan batı gül penceresine doğru bakış; tepede ortaçağdan kalma tonozlu tavan, girişe doğru uzanan Gotik sütunlar.

Yeniden yapım beş yıl yedi ay sürdü. Çatıdaki ortaçağ kiriş ormanı, özgün marangozluk teknikleriyle yeniden kuruldu: çoğu Fransa’nın kamuya ait ormanlarında kesilmiş, geleneksel marangozların baltalar ve keserlerle elle biçimlendirdiği iki bin meşe ağacı. Bugün Périgord ve Burgonya’da marangozların yeni ormanı ilk yapımcıların kullandığı aletlerle yükselttiği videolar var. Yeni meşe çatı kirişleri, 21. yüzyıl Fransa’sında teslim edilmiş en emek yoğun tek nesne. Görünen taş işçiliği sekiz yüzyıllık isten temizlendi; bu da iç mekânı yangından öncekinden çok daha aydınlık bıraktı. Sıralar yeni. Aydınlatma yeni. Zeminin taş döşemeleri kaldırıldı, altlarındaki temeller kazıldı ve daha önce bilinmeyen birkaç ortaçağ ve erken modern dönem mezarı belgelendi.

Katedral 7 Aralık 2024’te yeniden kutsandı ve ertesi sabah, 8 Aralık’ta, beş yıl aradan sonra ilk pazar ayinini yaptı. Yeni kule aynı ışıkta parlıyor. Sekiz yüz yıllık taş hâlâ yapılma amacını yerine getiriyor.

Nelere bakmalı

Beş şey. Birincisi, nehrin karşısından, güney kıyısı boyunca Pont de l’Archevêché’ye yürüyün ve apsise bakın. Uçan payandalar en iyi bu açıdan görünüyor. Binadan açık bir el gibi dışarı yayılıyorlar. Katedralin görünür hâle gelmiş mühendisliği onlar.

İkincisi, batı cephesinin orta portalinden içeri girin. Kapının üstündeki oymalı yarım daire, timpanona bakın. Kıyamet Günü’nü üç kuşak hâlinde gösteriyor: altta dirilen ölüler, ortada yargılayan İsa, kurtulanlar cennete giderken lanetlilerin cehennemin ağzına itilmesi. Figürler 1220’lerden kalma ortaçağ orijinalleri; bazı başları Viollet-le-Duc’ün 19. yüzyıl restoratörleri değiştirmiş. Taş rengindeki küçük farklara bakın: Eski başlar daha koyu, yenileri daha açık.

Üçüncüsü, nefle transeptlerin buluştuğu kesişim noktasında durun. Yukarı bakın. Üstünüzdeki tonozun dört kaburgası yuvarlak bir kilit taşında birleşiyor. Özgün tavan tonozu, düşen kule yüzünden burada delinmişti. Yeni tonoz taşı eskisinden daha parlak, biraz daha krem rengi. Nereye bakacağınızı biliyorsanız ek yeri görünüyor.

Dördüncüsü, transeptin kesişim noktasında bakışınızı sola ve sağa, iki gül penceresine çevirin. Kuzeydeki ortaçağdan kalma özgün cam. Güneydeki büyük ölçüde restore edilmiş. Mavi tonlar biraz farklı. Ortaçağ mavisi daha koyu ve biraz daha mora çalıyor.

Beşincisi, katedralin önündeki meydana, parvise çıkın. Orta eksenin hemen doğusunda kaldırıma gömülü bronz yıldızı bulun. Bu, sıfır noktası; Fransa’daki bütün karayolu mesafelerinin resmî olarak ölçüldüğü coğrafi merkez. Fransa’da “Paris 200 km” yazan her yol tabelası o yıldıza olan mesafeyi ölçüyor. Katedral, Fransa’nın kelimenin tam anlamıyla merkezi.

Yangın bitti. Orman geri döndü. Meryem Ana ve İsa güllerine geri döndü. Notre-Dame hâlâ bir katedralin yapması gerekeni yapıyor: renkli camlarla delinmiş, hava ve sessizlikle dolu, içinde bir şehrin sekiz yüz yıl boyunca nefesini tutabileceği oyuk bir taş kutu olmak. Bu nefes, 2019’da bir pazartesi akşamı neredeyse kayboluyordu. Geri geldi.

Görsel kaynakları