Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Ακρόπολη: τι να δείτε στον βράχο που έχτισε τη Δύση

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Η Ακρόπολη της Αθήνας από τον λόφο του Φιλοπάππου στο ηλιοβασίλεμα, με τον Παρθενώνα και το Ερέχθειο να διαγράφονται στην ασβεστολιθική κορυφή πάνω από την πόλη.

Οι Αθηναίοι άρχισαν να ξαναχτίζουν την Ακρόπολη το 447 π.Χ. Τελείωσαν, πάνω κάτω, ως το 406. Μέσα σε αυτό το διάστημα των σαράντα ενός ετών, πάνω σε έναν ασβεστολιθικό βράχο μήκους περίπου τριακοσίων μέτρων και πλάτους εκατόν πενήντα, έστησαν τέσσερα κτίρια που η υπόλοιπη ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική αντιγράφει από τότε. Τον Παρθενώνα. Το Ερέχθειο. Τα Προπύλαια. Τον μικρό ναό της Αθηνάς Νίκης. Κανένα δεν είχε σχεδιαστεί μαζί με τα άλλα. Κανένα δεν ακολουθεί έναν ενιαίο κάνναβο. Το καθένα έλυνε ένα διαφορετικό πρόβλημα στον βράχο όπως τον βρήκαν, και οι αρχιτέκτονες, ο Ικτίνος, ο Καλλικράτης, ο Μνησικλής, δούλευαν ταυτόχρονα, μερικές φορές ο ένας ενάντια στον άλλο, με προϋπολογισμό που ήταν το λαφυραγωγημένο ταμείο της Δηλιακής Συμμαχίας.

Ό,τι στέκεται σήμερα στον βράχο είναι περίπου το μισό απ’ όσα στέκονταν εκεί το 432 π.Χ. Τα περισσότερα μικρότερα κτίρια έχουν χαθεί. Ο Παρθενώνας έχασε τη στέγη του από ένα βενετικό πλήγμα πυροβολικού το 1687 και το μεγαλύτερο μέρος των γλυπτών του πουλήθηκε στους Βρετανούς το 1801. Όμως τα τέσσερα μεγάλα κτίρια είναι ακόμα εκεί πάνω, σε διάφορα στάδια αναστήλωσης, και η ανάβαση προς αυτά είναι ακόμα η πιο πυκνή συγκέντρωση αρχαίας αρχιτεκτονικής στον κόσμο.

Αν ανεβαίνετε το μονοπάτι ένα ζεστό απόγευμα, μπορείτε να δείτε όλη την Ακρόπολη σε δύο ώρες χωρίς βιασύνη. Ακολουθεί σε τι χρησίμευε ο βράχος, τι είναι το καθένα από τα τέσσερα κτίρια και τι να κοιτάξετε όταν φτάσετε.

Σε τι χρησίμευε

Ο βράχος ήταν οχυρωμένος τουλάχιστον από τον 13ο αιώνα π.Χ. Οι Μυκηναίοι Έλληνες έχτισαν ένα ανάκτορο και ένα κυκλώπειο τείχος γύρω του. Οι μεταγενέστεροι Αθηναίοι τον αντιμετώπιζαν πρώτα ως ιερό και μετά ως φρούριο. Ο περσικός στρατός τον λεηλάτησε το 480 π.Χ., καίγοντας τα πάντα στην κορυφή και πετώντας τα συντρίμμια από τη βόρεια πλευρά. Οι ευσεβείς πολίτες της Αθήνας ορκίστηκαν να μην ξαναχτίσουν για μια γενιά, ως μαρτυρία της ιεροσυλίας. Ο Περικλής έσπασε αυτόν τον όρκο το 447 π.Χ., υποστηρίζοντας ότι η περσική απειλή δικαιολογούσε τη χρήση του αμυντικού ταμείου της συμμαχίας για ένα νέο οικοδομικό πρόγραμμα. Τα άλλα μέλη της Δηλιακής Συμμαχίας αντέδρασαν. Ο Περικλής κέρδισε την ψηφοφορία. Ο Παρθενώνας χτίστηκε με τα χρήματα της συμμαχίας.

Την εποχή του Περικλή η Ακρόπολη δεν ήταν πια ακρόπολη με την πρακτική έννοια του οχυρού. Ήταν ένα θρησκευτικό συγκρότημα με κρατική χρηματοδότηση, αφιερωμένο κυρίως στην Αθηνά στις διάφορες μορφές της: την Αθηνά Παρθένο, την παρθένα πολεμίστρια· την Αθηνά Πολιάδα, προστάτιδα της πόλης· την Αθηνά Νίκη, που φέρνει τη νίκη. Τα κτίρια δεν είναι διατεταγμένα σε αξονικό σχέδιο αλλά σε μια προσεκτική αλληλουχία προσεγγίσεων, έτσι ώστε, καθώς ανεβαίνετε το μονοπάτι και περνάτε από τα Προπύλαια, ο Παρθενώνας να εμφανίζεται μπροστά σας από λοξή γωνία. Οι Αθηναίοι δεν ενδιαφέρονταν για συμμετρικές προσόψεις. Ήθελαν να περπατάτε γύρω από τα κτίριά τους.

Τα Προπύλαια: η πύλη που τα βάζει με τον βράχο

Τα Προπύλαια, η τελετουργική είσοδος της Ακρόπολης, φωτογραφημένα από το μονοπάτι από κάτω, με τους δωρικούς κίονες και την κεντρική κλίμακα να ανεβαίνουν προς την κορυφή.

Τα Προπύλαια είναι το πρώτο που διασχίζετε. Ο Μνησικλής τα άρχισε το 437 π.Χ., τελείωσε το κεντρικό τμήμα ως το 432 και δεν τελείωσε ποτέ τις πλευρικές πτέρυγες: ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και τα χρήματα τελείωσαν. Η ημιτελής κατάσταση φαίνεται ακόμα. Κοιτάξτε την πτέρυγα στα αριστερά καθώς μπαίνετε· οι λίθοι της πάνω στρώσης λαξεύτηκαν αλλά δεν τοποθετήθηκαν ποτέ, και οι προστατευτικές αποφύσεις που άφηναν οι λιθοξόοι στην πέτρα για να τη σηκώσουν στη θέση της δεν αφαιρέθηκαν ποτέ με τη σμίλη. Τα Προπύλαια είναι το μόνο μεγάλο αθηναϊκό ναϊκό κτίριο με αποφύσεις ακόμα πάνω στους λίθους του. Κοιτάζετε μια δουλειά που έμεινε μισή το 432 π.Χ.

Το κτίριο έχει ένα πρόβλημα που ο αρχιτέκτονας έπρεπε να λύσει επί τόπου. Το μονοπάτι προς τον βράχο ανεβαίνει απότομα. Για να στήσει μια πύλη με κιονοστοιχία πάνω του, ο Μνησικλής χρειαζόταν να συνδυάσει ένα κεκλιμένο δάπεδο με μια επίπεδη στέγη. Το πέτυχε με μια σειρά ιωνικών κιόνων μέσα από την εξωτερική δωρική πρόσοψη, ψηλότερων και λεπτότερων από τους δωρικούς, που μπορούσαν να καλύψουν το ύψος της κλίσης χωρίς να κάνουν την είσοδο να φαίνεται μικροσκοπική. Ο μεικτός δωρικός και ιωνικός ρυθμός στα Προπύλαια είναι από τα πρώτα παραδείγματα στην ελληνική αρχιτεκτονική. Έγινε καθιερωμένη πρακτική για τους επόμενους τρεις αιώνες επειδή ο Μνησικλής είχε ήδη λύσει το πρόβλημα εδώ.

Δεξιά από τα Προπύλαια, σκαρφαλωμένος σε έναν μικρό προμαχώνα στη νοτιοδυτική γωνία, βρίσκεται ο ναός της Αθηνάς Νίκης, ένα μικροσκοπικό ιωνικό κτίριο που ολοκληρώθηκε γύρω στο 420 π.Χ. Είναι τόσο μικρός που μπορεί να τον προσπεράσετε. Μην τον προσπεράσετε. Κοιτάξτε ψηλά τη ζωφόρο του. Τα θραύσματα που σώζονται δείχνουν αθηναϊκές νίκες τόσο επί των Περσών όσο και επί άλλων Ελλήνων· είναι η μόνη ζωφόρος ελληνικού ναού που απεικονίζει ιστορικές, και όχι μυθολογικές, μάχες. Οι Αθηναίοι έβαζαν τις δικές τους πολεμικές νίκες στο ίδιο αρχιτεκτονικό πεδίο που συνήθως κατείχαν οι θεοί.

Ο Παρθενώνας: αυτό που ισοπεδώνει η κάμερα

Ο Παρθενώνας από τα νότια, με την κιονοστοιχία των δωρικών κιόνων πάνω στον βράχο της Ακρόπολης και καθαρό ουρανό πίσω του, με μέρος των ικριωμάτων αναστήλωσης αφαιρεμένο.

Ο Παρθενώνας είναι το κτίριο για το οποίο όλοι ανεβαίνουν στον βράχο. Είναι επίσης το κτίριο που οι περισσότεροι σταματούν να κοιτάζουν μόλις βγάλουν τη φωτογραφία. Σταθείτε καλύτερα στη νοτιοδυτική γωνία, όπου η γωνία θέασης σας δίνει ταυτόχρονα τη μακριά και τη στενή πλευρά, και οι οπτικές εκλεπτύνσεις του κτιρίου αρχίζουν να γίνονται ορατές.

Ο Παρθενώνας δεν έχει ευθείες γραμμές. Οι αρχιτέκτονες Ικτίνος και Καλλικράτης, που δούλευαν με τον γλύπτη Φειδία ως γενικό καλλιτεχνικό διευθυντή, ενσωμάτωσαν οπτικές διορθώσεις σε κάθε στοιχείο για να αντισταθμίσουν τις οπτικές παραμορφώσεις που θα δημιουργούσε ένα απόλυτα ορθογώνιο κτίριο σε αυτό το μέγεθος. Ο στυλοβάτης, η βάση πάνω στην οποία στέκονται οι κίονες, καμπυλώνεται προς τα πάνω στη μέση κατά περίπου έντεκα εκατοστά στις μακριές πλευρές και επτά στις στενές, για να μη φαίνεται ότι βουλιάζει. Οι κίονες γέρνουν προς τα μέσα κατά περίπου επτά εκατοστά στην κορυφή. Οι γωνιακοί κίονες είναι ελαφρά παχύτεροι από τους άλλους, για να μη φαίνονται λεπτοί όταν διαγράφονται πάνω στον φωτεινό ουρανό. Κάθε κίονας έχει μια ανεπαίσθητη διόγκωση στη μέση, την ένταση, ώστε ο κορμός να μη φαίνεται κοίλος κάτω από το φορτίο του. Αν κοιτάξετε κατά μήκος της πάνω επιφάνειας του στυλοβάτη από τη νοτιοδυτική γωνία, θα δείτε την καμπύλη προς τα πάνω. Ο Παρθενώνας είναι ένα κτίριο όπου κάθε γραμμή που νομίζετε ευθεία είναι στην πραγματικότητα μια καμπύλη υπολογισμένη με ακρίβεια.

Το Chiaro ονομάζει καθεμία από αυτές τις οπτικές εκλεπτύνσεις καθώς στέκεστε στη γωνία και απλώνει τη γεωμετρία πάνω σε αυτό που βλέπει στην πραγματικότητα το μάτι σας, ώστε το κτίριο να διαβάζεται ως ένα έργο μηχανικής του 5ου αιώνα και όχι ως καρτ ποστάλ. Οι γλύπτες και οι αρχιτέκτονες δεν ξεχώριζαν τη δουλειά τους· ο Φειδίας επέβλεπε τόσο τις μαρμάρινες μορφές της ζωφόρου όσο και τις διαστάσεις των κιόνων πάνω στους οποίους στηριζόταν η ζωφόρος. Τίποτα σε αυτό το κτίριο δεν είναι τυχαίο.

Τα γλυπτά έχουν φύγει σχεδόν όλα από το ίδιο το κτίριο. Τα αετώματα είχαν δύο μεγάλες μυθολογικές σκηνές: τη γέννηση της Αθηνάς στα ανατολικά, τη διαμάχη της Αθηνάς και του Ποσειδώνα για την πόλη στα δυτικά. Τα περισσότερα από όσα επέζησαν από τη βενετική έκρηξη του 1687 αφαιρέθηκαν από τους πράκτορες του λόρδου Έλγιν ανάμεσα στο 1801 και το 1812 και βρίσκονται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο. Ό,τι απομένει σήμερα στον Παρθενώνα είναι οι μετόπες γύρω από το εξωτερικό και θραύσματα της εσωτερικής ζωφόρου. Τα υπόλοιπα βρίσκονται στο Μουσείο Ακρόπολης, στους πρόποδες της νότιας κλιτύος, όπου αντίγραφα κρέμονται στις θέσεις που κάποτε κατείχαν τα πρωτότυπα, με τα κομμάτια που λείπουν σημειωμένα με λευκό γύψο.

Το Ερέχθειο: ο ναός που παραιτήθηκε από το ενιαίο δάπεδο

Η νότια πρόσταση του Ερεχθείου στην Ακρόπολη, με τις έξι Καρυάτιδες, κίονες σκαλισμένους σε μορφή όρθιων γυναικών, να στηρίζουν το θριγκό πάνω από το μαρμάρινο βάθρο.

Το Ερέχθειο είναι ο μικρός ναός στη βόρεια πλευρά του βράχου, απέναντι από τον Παρθενώνα. Είναι το πιο παράξενο κτίριο της Ακρόπολης. Οι αρχιτέκτονες που το ολοκλήρωσαν το 406 π.Χ. έπρεπε να χωρέσουν ένα ενιαίο κτίριο πάνω από τρία διαφορετικά υπάρχοντα ιερά σημεία, το καθένα σε διαφορετικό υψόμετρο, ανάμεσά τους το σημείο όπου υποτίθεται ότι η Αθηνά και ο Ποσειδώνας είχαν αναμετρηθεί και ένας τάφος που κατά την παράδοση ανήκε σε έναν θρυλικό βασιλιά της Αθήνας, τον Ερεχθέα. Δεν μπορούσαν να μετακινήσουν τα σημεία. Έτσι έχτισαν έναν ναό με τέσσερα διαφορετικά επίπεδα δαπέδου σε μια κάτοψη περίπου σε σχήμα Γ, με προστάσεις που προεξέχουν υπό γωνία, και μια ενιαία στέγη που δεν ευθυγραμμίζεται απόλυτα σε καμία γωνία.

Το διάσημο στοιχείο είναι η Πρόσταση των Καρυάτιδων: έξι όρθιες γυναικείες μορφές, ύψους δύο μέτρων, που κρατούν στο κεφάλι τους τον θριγκό ενός μικρού στωικού. Οι μορφές που βλέπετε σήμερα στο κτίριο είναι εκμαγεία. Πέντε από τα πρωτότυπα βρίσκονται μέσα στο Μουσείο Ακρόπολης, σε μια γυάλινη προθήκη φωτισμένη από πάνω, ώστε το σκάλισμα των πτυχώσεων να διαβάζεται από κάθε γωνία. Το έκτο πρωτότυπο βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. Προσέξτε, όταν κοιτάζετε τα εκμαγεία, ότι οι τρεις μορφές στα αριστερά στηρίζουν το βάρος τους στο δεξί πόδι και οι τρεις στα δεξιά στο αριστερό, έτσι ώστε η πρόσταση να καθρεφτίζεται στη μέση. Οι πτυχώσεις ακολουθούν τη μετατόπιση του βάρους. Κάθε Καρυάτιδα είναι ένα ολοκληρωμένο αγαλμάτινο πορτρέτο που λειτουργεί ως αρχιτεκτονική.

Τα δέντρα ενός παλιού ελαιώνα φαίνονται λίγο κάτω από τη δυτική πρόσταση του Ερεχθείου. Σύμφωνα με τον ιδρυτικό μύθο της Αθήνας, εδώ η θεά έβγαλε την πρώτη ελιά ως δώρο της προς την πόλη, νικώντας την προσφορά του Ποσειδώνα, μια πηγή αλμυρού νερού. Η σημερινή ελιά είναι πολύ μεταγενέστερη αναφύτευση: φυτεύτηκε εκεί το 1952. Η διατήρηση του σημείου για σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια είναι πιο ενδιαφέρουσα από το ίδιο το δέντρο.

Πώς να διαβάσετε τον βράχο

Τα τέσσερα κτίρια βρίσκονται υπό γωνία μεταξύ τους, όμως το μονοπάτι μέσα από τα Προπύλαια σχεδιάστηκε για να κατευθύνει το βλέμμα σας με μια συγκεκριμένη σειρά. Περνώντας την πύλη, κοιτάζετε προς το σημείο όπου στεκόταν μπροστά σας ένα κολοσσικό χάλκινο άγαλμα της Αθηνάς Προμάχου: έχει χαθεί από τον 6ο αιώνα μ.Χ., αλλά η βάση του είναι ακόμα στον βράχο. Καθώς το προσπερνάτε από τα δεξιά, ο Παρθενώνας εμφανίζεται σε γωνία τριών τετάρτων, όπως ήθελαν οι Αθηναίοι να τον δείτε. Το Ερέχθειο είναι αριστερά, μικρότερο και ασύμμετρο, σχεδόν οικιακό δίπλα στο μεγαλείο του Παρθενώνα. Τα δύο κτίρια μαζί ήταν η απάντηση σε ένα ενιαίο θρησκευτικό πρόβλημα: ο Παρθενώνας στέγαζε το κολοσσικό χρυσελεφάντινο λατρευτικό άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου, της παρθένας πολεμίστριας, έργο του Φειδία· το Ερέχθειο στέγαζε το πολύ παλαιότερο ξόανο της Αθηνάς Πολιάδος, της κύριας προστάτιδας της πόλης, εκείνο που βρισκόταν στον βράχο εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Οι Αθηναίοι χρειάζονταν και τα δύο. Έχτισαν ένα μεγάλο κτίριο για το διάσημο άγαλμα και ένα παράξενο κτίριο για το ιερό.

Τι να προσέξετε

Πέντε πράγματα να κάνετε στον βράχο. Πρώτον, πριν ανεβείτε, κοιτάξτε τη νότια κλιτύ από κάτω. Το Ωδείο του Ηρώδη του Αττικού, ένα ρωμαϊκό θέατρο που ολοκληρώθηκε το 161 μ.Χ., είναι χτισμένο κατευθείαν μέσα στον βράχο. Χρησιμοποιείται ακόμα για καλοκαιρινές παραστάσεις. Η ακουστική του έχει μείνει ίδια.

Δεύτερον, στα Προπύλαια, κοιτάξτε τις ημιτελείς αποφύσεις ανύψωσης στους λίθους του τοίχου της αριστερής πτέρυγας. Είναι ανοιχτόχρωμες, ανέγγιχτες, και αποδεικνύουν ότι το κτίριο εγκαταλείφθηκε στη μέση της κατασκευής το 432 π.Χ.

Τρίτον, στον Παρθενώνα, πηγαίνετε στη νοτιοδυτική γωνία και κοιτάξτε κατά μήκος του στυλοβάτη. Η καμπύλη προς τα πάνω στη μέση είναι ορατή. Ο Παρθενώνας κάνει οπτική δουλειά για εσάς, είτε το προσέχετε είτε όχι.

Τέταρτον, στην Πρόσταση των Καρυάτιδων του Ερεχθείου, μετρήστε τις μορφές. Πέντε πρωτότυπα βρίσκονται στο μουσείο από κάτω. Η έκτη είναι στο Λονδίνο. Η κενή θέση στο Μουσείο Ακρόπολης είναι εκείνη που έφυγε από τον βράχο το 1801.

Πέμπτον, περπατήστε ως την ανατολική άκρη της κορυφής, κοντά στον ιστό της σημαίας, και κοιτάξτε κάτω. Βλέπετε κατευθείαν τον Εθνικό Κήπο, το κτίριο της Βουλής, το Παναθηναϊκό Στάδιο και τη σύγχρονη Αθήνα να απλώνεται ως τη θάλασσα. Ο βράχος είναι αυτό γύρω από το οποίο χτίστηκε η πόλη. Είναι το κέντρο της Αθήνας εδώ και τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια. Ό,τι βρίσκεται από κάτω του είναι νεότερο.

Η Ακρόπολη είναι μικρή. Τα κτίρια είναι από ασβεστόλιθο και μάρμαρο, και ο χρόνος έχει φάει το μεγαλύτερο μέρος της διακόσμησης. Αυτό που υπάρχει ακόμα εκεί πάνω είναι η γεωμετρία: τέσσερα κτίρια που έστησε μία γενιά σε ένα σημείο, με οπτικές εκλεπτύνσεις που δεν έχουν βελτιωθεί από τότε, και ένα μονοπάτι που φέρνει τον Παρθενώνα μπροστά στο μάτι σας ακριβώς όπως ήθελε ο Περικλής.

Πηγές εικόνων