Przejdź do treści

Notre-Dame w Paryżu: katedra, która spłonęła i wróciła

Opublikowano: • 9 min czytania

Zachodnia fasada Notre-Dame w Paryżu z dwiema wieżami, centralną rozetą i trzema rzeźbionymi portalami, sfotografowana przed pożarem w 2019 roku.

W poniedziałek 15 kwietnia 2019 roku o 18:18 czujnik dymu w Notre-Dame w Paryżu zarejestrował wysoką temperaturę na strychu nad nawą. Dyżurny pracownik ochrony wysłany, by to sprawdzić, poszedł na niewłaściwy strych. Pół godziny później zadziałał czujnik dymu we właściwym miejscu. W tym momencie wielka drewniana więźba dachowa katedry, dębowy las belek ściętych w XIII wieku, już płonęła. W ciągu dziewięćdziesięciu minut runęła centralna iglica. Pożar trwał piętnaście godzin.

To, co spłonęło tamtej nocy, miało osiemset pięćdziesiąt lat. Konstrukcję z belek, która podtrzymywała dach, nazywaną przez pracowników katedry „la forêt” – lasem – wykonano z mniej więcej tysiąca trzystu dębów ściętych w latach 1160–1170. Każdą belkę ociosano ręcznie i kiedy zabrał ją ogień, wciąż widniały na niej ślady toporka średniowiecznego cieśli. Następnego ranka lasu już nie było.

Katedrę otwarto ponownie pięć lat i siedem miesięcy później, 7 grudnia 2024 roku. Poniżej: budynek, pożar, odbudowa i to, na co patrzeć, kiedy wejdziesz do środka teraz.

Do czego służyła

Budowę Notre-Dame w Paryżu rozpoczęto w 1163 roku na wyspie pośrodku Sekwany, gdzie wcześniej Rzymianie zbudowali świątynię Jowisza, a później królowie Merowingów postawili mniejszy kościół. Biskup Maurice de Sully chciał katedry na skalę, która ogłosiłaby Paryż nowym centrum chrześcijaństwa. Île de la Cité była już siedzibą króla. Katedra miała postawić obok niej siedzibę Boga.

Problem techniczny polegał na tym, że katedra, jakiej chciał Sully – sklepiona kamieniem, oświetlona ogromnymi oknami, wznosząca się na trzydzieści metrów w zworniku – nie mogła ustać sama. Kamienne sklepienia napierają na zewnątrz. Grube mury u podstawy mogłyby utrzymać ten napór, ale w grubych murach nie było miejsca na okna. Rozwiązanie, opracowane dekadę wcześniej w Saint-Denis i udoskonalone w Notre-Dame, polegało na przeniesieniu przypór na zewnątrz budynku. Łuk przyporowy to ćwierćłuk z kamienia, który podpiera górną część muru, opierając się na ciężkim filarze ustawionym na przykościelnym dziedzińcu. Napór sklepienia przechodzi przez łuk przyporowy, w dół filaru i w ziemię. Mur pomiędzy może być w dużej części ze szkła. Zewnętrze Notre-Dame, z lasem przypór wokół absydy i chóru, to uwidoczniona inżynieria budynku. Przypory nie są dekoracją. Są budynkiem.

Iglica, która runęła

Pionowe zdjęcie płonącej centralnej iglicy Notre-Dame 15 kwietnia 2019 roku: płomienie trawią drewnianą sygnaturkę, a dym kłębi się w niebo.

Iglica, która runęła wieczorem w dniu pożaru, nie była oryginalna. Dodał ją w latach 1859–1864 Eugène Viollet-le-Duc, architekt, który odnowił katedrę po stuleciu zaniedbań w czasie rewolucji francuskiej i po niej. Średniowieczną iglicę usunięto w 1786 roku, bo gniła. Przez siedemdziesiąt trzy lata skrzyżowanie naw Notre-Dame stało ścięte i bez iglicy. Viollet-le-Duc zaprojektował następczynię na wysokość dziewięćdziesięciu trzech metrów, wyższą od średniowiecznego oryginału, z dębu obłożonego dwustu pięćdziesięcioma tonami ołowiu. U jej podstawy umieścił posągi dwunastu apostołów, spoglądających na Paryż w czterech grupach po trzech. Dodał też, u stóp apostoła Tomasza, swój autoportret. Tomasz jest tradycyjnie patronem architektów. Twarz Viollet-le-Duca spogląda w górę na iglicę, którą właśnie zaprojektował.

Cztery dni przed pożarem, rankiem 11 kwietnia 2019 roku, dwunastu apostołów i czterech ewangelistów zdjęto z iglicy do czyszczenia i konserwacji. Przewieziono ich do pracowni w Périgueux. Cztery dni później były to jedyne duże figury z brązu z iglicy, które wciąż istniały. Obłożony ołowiem dąb iglicy runął w płonącą nawę piętnastego, około 19:50.

Decyzja po pożarze była polityczna. Czy odbudować iglicę według dziewiętnastowiecznego projektu Viollet-le-Duca, czy zamówić nową, współczesną? Rząd francuski ogłosił publiczny konkurs. Architekci z całego świata nadsyłali projekty ze szkła, z tytanu, z drewna CLT. Z konkursu zrezygnowano w lipcu 2020 roku. Prezydent Macron ogłosił, że iglica zostanie odbudowana identycznie jak ta, która runęła. Nową iglicę postawiono do grudnia 2023 roku. Wygląda dokładnie tak jak ta, którą Viollet-le-Duc zaprojektował w 1859 roku. Apostołowie wrócili z Périgueux. Tomasz jest na swoim posterunku.

Co robią okna

Wnętrze Notre-Dame w Paryżu, widok w górę na południową rozetę w transepcie: koło witrażu z głęboko czerwonych i niebieskich paneli wokół centralnej postaci.

Notre-Dame ma trzy rozety. Zachodnia, nad głównym wejściem, pochodzi z lat 20. XIII wieku. Północną, w transepcie, ukończono około 1250 roku. Południową, naprzeciwko, około 1260 roku. Rozety północna i południowa mają prawie trzynaście metrów średnicy. Mniej więcej dwie trzecie średniowiecznego szkła w rozecie północnej to wciąż oryginał. Rozeta południowa była mocno restaurowana, ostatnio przez Viollet-le-Duca.

Rozety przetrwały pożar nienaruszone. Ołowiane ramki, w których osadzone jest szkło, miękną w temperaturze około trzystu czterdziestu stopni Celsjusza, ale temperatura powietrza na wysokości rozet podczas pożaru nie przekroczyła tego progu; gorąco szło w górę przez dach, a nie na boki przez ramiona transeptu. Konserwatorzy, którzy weszli do budynku rano po pożarze, zastali rozety w całości. W rozecie południowej kilka paneli poluzowało się pod ciśnieniem wody ze strażackich węży. Żaden panel nie przepadł.

Średniowieczny witraż to podświetlona teologia. Każda rozeta ma centralną postać – Chrystusa w północnej, Marię Pannę w południowej – otoczoną koncentrycznymi kręgami apostołów, świętych, proroków i scen ze Starego Testamentu. Okna czyta się jak koła, od piasty na zewnątrz, i czytali je ludzie, którzy nie umieli czytać książek. Kobaltowy błękit najciemniejszych paneli to kolor, który w średniowieczu nazywano „błękitem z Chartres”, od katedry, która go udoskonaliła, a receptura tego szkła częściowo zaginęła. Współczesne próby jego odtworzenia dają kolor przyzwoity, ale nieco cieńszy. Błękit w północnej rozecie Notre-Dame jest oryginalny. Chiaro odczytuje postacie apostołów w wewnętrznym kręgu rozety w porządku ikonograficznym, w jakim są ułożone – Jan w prawym górnym rogu, Piotr w lewym górnym, dalej zgodnie z ruchem wskazówek zegara – tak że kiedy stoisz na skrzyżowaniu transeptu, okno czyta się jak sekwencję, a nie jak nieruchomy krąg światła.

Co zabrał pożar, a czego nie

Co zabrał pożar: średniowieczną więźbę dachową – cały las – i iglicę Viollet-le-Duca. Dach nawy i chóru runął w płomieniach na sklepienie poniżej. Ołowiane pokrycie dachu stopiło się i spływało roztopionymi strużkami, które zostawiły na zewnętrznych ścianach czarne smugi. Organy, największe we Francji, z ośmioma tysiącami piszczałek, zostały poważnie uszkodzone przez gorąco i wodę, choć większość piszczałek przetrwała i została rozebrana do czyszczenia. Kilka relikwii przepadło lub zostało uszkodzonych. Trzy średniowieczne zegary katedry zatrzymały się o godzinach, w których ogień dotarł do każdego z nich.

Czego pożar nie zabrał: kamiennych murów. Kamienne sklepienie wytrzymało nad niemal całym budynkiem, z dwoma zawaleniami tam, gdzie spadła iglica i część północnego ramienia transeptu. Łuki przyporowe wytrzymały. Zachodnia fasada z trzema rzeźbionymi portalami wytrzymała. Dzwonnice wytrzymały. Trzy rozety wytrzymały. Koronę cierniową – chrześcijańską relikwię, którą Ludwik IX przywiózł z wypraw krzyżowych w XIII wieku, przechowywaną zwykle w skarbcu katedry – wyniósł kapelan paryskiej straży pożarnej i położył na chodniku przed budynkiem. Podobnie wiele ruchomych przedmiotów i obrazów. Kapelan, ksiądz Jean-Marc Fournier, kilka razy wchodził do płonącego budynku. Wcześniej służył jako kapelan jednostek wojskowych w Afganistanie. Później powiedział, że katedra była najspokojniejszym zadaniem, jakie kiedykolwiek wykonywał.

Odbudowa

Widok wzdłuż nawy Notre-Dame w Paryżu od chóru w stronę zachodniej rozety, ze średniowiecznym sklepieniem nad głową i gotyckimi filarami biegnącymi ku wejściu.

Odbudowa trwała pięć lat i siedem miesięcy. Las średniowiecznych belek w dachu odtworzono przy użyciu oryginalnych technik ciesielskich – dwa tysiące dębów, ściętych głównie w państwowych lasach Francji, ociosanych ręcznie przez tradycyjnych cieśli za pomocą siekier i toporków. Są dziś filmy, na których cieśle z Périgord i Burgundii stawiają nowy las tymi samymi narzędziami, których używali pierwsi budowniczowie. Nowe dębowe belki dachu to najbardziej pracochłonnie wykonany pojedynczy obiekt, jaki powstał we Francji w XXI wieku. Widoczny kamień oczyszczono z ośmiu stuleci sadzy, przez co wnętrze jest dużo jaśniejsze niż przed pożarem. Ławki są nowe. Oświetlenie jest nowe. Płyty posadzki podniesiono, fundamenty pod nimi przebadano archeologicznie i udokumentowano kilka nieznanych wcześniej pochówków średniowiecznych i nowożytnych.

Katedrę ponownie konsekrowano 7 grudnia 2024 roku, a następnego ranka, 8 grudnia, odprawiono w niej pierwszą od pięciu lat niedzielną mszę. Nowa iglica lśni w tym samym świetle. Osiemset lat kamienia wciąż robi to, do czego zostało zbudowane.

Na co zwrócić uwagę

Pięć rzeczy. Po pierwsze, z drugiej strony rzeki przejdź południowym brzegiem do Pont de l’Archevêché i spójrz na absydę. Łuki przyporowe najlepiej widać pod tym kątem. Rozchodzą się od budynku jak otwarta dłoń. To uwidoczniona inżynieria katedry.

Po drugie, wejdź przez środkowy portal zachodniej fasady. Spójrz w górę na tympanon, rzeźbione półkole nad drzwiami. Przedstawia Sąd Ostateczny w trzech pasach: zmarłych powstających na dole, Chrystusa sądzącego pośrodku, zbawionych idących do nieba i potępionych wpychanych w paszczę piekła. Postacie to średniowieczne oryginały z lat 20. XIII wieku, z kilkoma głowami wymienionymi przez dziewiętnastowiecznych konserwatorów Viollet-le-Duca. Szukaj drobnych różnic w kolorze kamienia: starsze głowy są ciemniejsze, nowsze jaśniejsze.

Po trzecie, stań na skrzyżowaniu, gdzie nawa spotyka się z transeptem. Spójrz w górę. Cztery żebra sklepienia nad tobą zbiegają się w okrągłym zworniku. W tym miejscu spadająca iglica przebiła pierwotne sklepienie. Nowy kamień sklepienia jest jaśniejszy, nieco bardziej kremowy niż stary. Szew widać, jeśli wiesz, gdzie patrzeć.

Po czwarte, na skrzyżowaniu transeptu przenieś wzrok w lewo i w prawo, na obie rozety. Północna to oryginalne średniowieczne szkło. Południowa jest mocno restaurowana. Odcienie błękitu nieco się różnią. Średniowieczny błękit jest głębszy i trochę bardziej fioletowy.

Po piąte, wyjdź na parvis – plac przed katedrą. Znajdź brązową gwiazdę wpuszczoną w bruk tuż na wschód od głównej osi. To punkt zero, geograficzny środek, od którego oficjalnie mierzy się wszystkie odległości drogowe we Francji. Każdy znak drogowy we Francji z napisem „Paris 200 km” mierzy odległość do tej gwiazdy. Katedra jest dosłownie środkiem Francji.

Pożar się skończył. Las wrócił. Maria Panna i Chrystus wrócili do swoich rozet. Notre-Dame wciąż robi to, co powinna robić katedra: jest pustą kamienną skrzynią przebitą kolorowym szkłem, pełną powietrza i ciszy, w której miasto może wstrzymywać oddech przez osiemset lat. Ten oddech niemal przepadł w pewien poniedziałkowy wieczór 2019 roku. Wrócił.

Źródła ilustracji