
Przez mniej więcej sto dwadzieścia lat największa katedra Włoch nie miała dachu. Budowę rozpoczęto w 1296 roku, a plan przewidywał kopułę nad skrzyżowaniem naw. Kopuła miała mieć czterdzieści pięć i pół metra rozpiętości. Od tysiąca lat nikt w Europie nie zbudował kopuły tej wielkości. Pierwotny architekt, Arnolfo di Cambio, zmarł, nie wyjaśniwszy, jak zamierzał ją zamknąć. Jego następcy budowali dalej, wszerz i w górę, mury i trybuny, najwyraźniej w nadziei, że ktoś w końcu wymyśli kopułę. W 1418 roku mury były gotowe. Ośmioboczny otwór na górze miał czterdzieści pięć i pół metra średnicy. Wiał przez niego wiatr. Deszcz padał na ołtarz. Katedra była sercem najambitniejszego miasta Europy – pod gołym niebem.
W 1418 roku Opera del Duomo – urząd odpowiedzialny za budowę katedry – ogłosiła publiczny konkurs. Każdy, kto miał wiarygodny plan zamknięcia kopuły, mógł zgłosić model. Nagrodą było zamówienie życia. Większość zgłoszeń była absurdalna. Jedno proponowało usypanie wewnątrz katedry ogromnej góry ziemi, wypalenie na niej kopuły, a potem wykopanie ziemi – z wmieszanymi w nią monetami, żeby biedota wynosiła ją łopata po łopacie. Inne zakładało oparcie kopuły na gigantycznej drewnianej krążynie, rusztowaniu, które wymagałoby wycięcia do gołej ziemi większości lasów Toskanii.
Zwycięski model zgłosił czterdziestojednoletni złotnik o gwałtownym usposobieniu, Filippo Brunelleschi. Nie miał formalnego wykształcenia architektonicznego. Dwadzieścia lat wcześniej, jak wiadomo, przegrał z Lorenzem Ghibertim konkurs na drzwi baptysterium, po czym obrażony opuścił Florencję i wyjechał do Rzymu mierzyć ruiny. Podczas gdy Ghiberti przez dwie dekady odlewał brązowe płaskorzeźby, Brunelleschi przez dwie dekady łaził po wnętrzu Panteonu i term Karakalli z miarą i notesem. Wrócił do Florencji w 1418 roku z teorią na temat tego, jak Rzymianie budowali kopuły. Zachował ją dla siebie. Jego pisemna propozycja dla Opery mówiła tylko, że potrafi zbudować kopułę bez wewnętrznego rusztowania, że nie ujawni swojej metody i że każdy, kto go skopiuje, będzie miał z nim do czynienia osobiście.
Dostał tę pracę. W większości. Opera, nie mogąc ocenić jego tajemniczości, mianowała też Ghibertiego jego współarchitektem, za taką samą pensję. Brunelleschi potraktował to jako osobiste upokorzenie, którym miało być. Historia tego, jak zamknął kopułę, jest też historią tego, jak stopniowo wymanewrował Ghibertiego z projektu.
Czego Brunelleschi nie miał
Nie miał stali. Nie miał zbrojenia. Nie miał współczesnego cementu. Z własnego wyboru nie miał wewnętrznego drewnianego rusztowania – standardowego sposobu budowania sklepień i metody, której w 1418 roku, jak wszyscy zakładali, wymagała każda kopuła. Nie miał roboczego szkicu tego, jak kopuła zostanie zbudowana; miał metodę, ale odmawiał przelania jej na papier. Nie miał żadnego poprzednika o porównywalnej skali, którego mógłby skopiować. Panteon, który zmierzył w Rzymie, był odlaną z betonu półkulą na ciężkim cylindrycznym bębnie. Florencka kopuła musiała wyrosnąć z ośmiobocznej podstawy dziewięćdziesiąt metrów nad posadzką i musiała być ostrołukowa – nie półkolista – żeby słabiej napierać na mury poniżej.
Miał za to cztery miliony cegieł, kamieniołom marmuru z Carrary, cały budżet miejski Florencji i warsztat kamieniarzy, którzy robili dokładnie to, co im kazał.
Podwójna czasza

Pierwszą innowacją było to, że kopuła nie jest jedną czaszą, lecz dwiema. Wewnętrzna kopuła ma dwa metry grubości, zewnętrzna pół metra, a łączy je osiem głównych kamiennych żeber i szesnaście pomocniczych żeber z cegły. Przestrzeń między dwiema kopułami jest na tyle duża, że można nią przejść. Powodem podwojenia jest głównie ciężar. Pojedyncza pełna czasza o takiej rozpiętości ważyłaby ogromnie więcej niż dwie cienkie czasze z żebrami konstrukcyjnymi między nimi. Podwojenie daje też budynkowi kopułę, jaką zdaje się mieć z zewnątrz – wysoką, dramatyczną, ostrołukową – bez ciężaru, jaki dźwigałaby prawdziwa pełna kopuła ostrołukowa.
Osiem głównych żeber to widoczny biały kamień marmurowy na narożnikach ośmioboku. Obejdź katedrę z zewnątrz i policz je. Nie są ozdobą. Są szkieletem konstrukcyjnym. Mur ceglany między nimi, widoczny również od środka podczas wspinaczki na kopułę, jest wypełnieniem.
Jodełka
Drugą innowacją była jodełka. W standardowym murze ceglanym warstwy cegieł układa się płasko, poziomo, z pionowymi spoinami między nimi. W kopule tego wzoru nie da się zastosować, bo cegły powyżej miejsca, gdzie kopuła wyrasta ze ścian, nie mają się na czym oprzeć, dopóki zaprawa nie zwiąże. Mokra warstwa zsuwa się w pustkę poniżej. Dlatego od czasów rzymskich budowa kopuł wymagała drewnianej krążyny: cegły muszą się o coś opierać, póki zaprawa wiąże.
Brunelleschi układał cegły spiralnie, a co piąta albo szósta warstwa była stawiana na sztorc, pionowo. Pionowe cegły dzieliły poziome warstwy na krótkie odcinki. Każdy odcinek klinował się o pionową cegłę na swoim końcu, przenosząc ciężar na cegłę poniżej, zanim zaprawa związała. Jodełka jest w istocie wiązaniem samonośnym. Kopuła rosła bez rusztowania, bo każda warstwa była konstrukcyjnie kompletna w chwili ułożenia.
Ten wzór jest też widoczny. Wejdź na kopułę – czterysta sześćdziesiąt trzy stopnie – a będziesz iść między dwiema czaszami. Powierzchnie wewnętrzne to goła cegła. Jodełka jest tuż obok. Możesz położyć na niej dłoń. To dokładnie to, co ułożył Brunelleschi. Zaprawa wokół cegieł na wysokości twojej piersi została wymieszana w 1430 roku, nałożona kielnią i wciąż trzyma.
Jak wygrał spór z Ghibertim

Brunelleschi nie potrafił pracować razem z Ghibertim. Historia, którą w latach 50. XVI wieku powtórzył Giorgio Vasari i którą zapewne po drodze ubarwił, mówi, że Brunelleschi w środku krytycznej fazy budowy udał chorobę i odmówił przychodzenia na plac budowy. Ghiberti musiał przejąć prace. W ciągu kilku dni jego polecenia dla murarzy zaczęły powodować widoczne problemy z ustawieniem żeber. Brunelleschi wrócił, teatralnie, akurat w porę, żeby wszystko naprawić. Sprawa była jasna. Od tego dnia Opera zostawiła nazwisko Ghibertiego na liście płac, ale przestała radzić się go w sprawie kopuły.
Brunelleschi wynalazł albo udoskonalił też większość maszyn używanych przy budowie. Kierat napędzany wołami, który podnosił kamień z posadzki katedry na wysokość roboczą dziewięćdziesiąt metrów wyżej, był jego projektu. Opatentował go – patent przyznany przez rząd Florencji w 1421 roku to pierwszy patent w dziejach nowożytnych. Wynalazł bieg wsteczny, dzięki któremu wół mógł iść cały czas w jednym kierunku, podczas gdy ładunek jechał w górę albo w dół. Wynalazł chwytak z przeciwwagą, który zaciskał się na każdym kamiennym bloku na dole i zwalniał go na górze bez poślizgu. Wypłacał robotnikom wynagrodzenie na samej kopule, po części po to, by oszczędzić czas, jaki traciliby na schodzenie na obiad, a po części, żeby nie pili w mieście. Na poziomie budowy urządził szynk z winem. Robotnicy przez szesnaście lat jedli i pili dziewięćdziesiąt metrów nad Florencją.
Zwieńczenie
Kopuła była konstrukcyjnie ukończona w 1436 roku. Papież Eugeniusz IV konsekrował katedrę 25 marca tego roku. Latarnię – małą marmurową wieżyczkę na szczycie, która spina konstrukcję, dodając obciążenie ściskające w wierzchołku – zaczęto budować w 1446 roku według modelu, który zaprojektował Brunelleschi, ale którego budowy nie dożył. Zmarł 15 kwietnia tego roku, w wieku sześćdziesięciu dziewięciu lat, niemal zaraz po rozpoczęciu prac przy latarni. Jest pochowany w krypcie katedry pod własną kopułą. Jego grób przez stulecia był zaginiony i odnaleziono go ponownie w 1972 roku podczas rutynowych wykopalisk. Płyta jest mała i nie ma na niej nic poza jego imieniem i kilkoma linijkami po łacinie, które opisują go jako architekta kopuły. Leży tuż pod posadzką nawy.
Co jest wewnątrz kopuły

Brunelleschi zmarł, zanim wnętrze kopuły zostało wykończone. Zamierzał pokryć je złotą mozaiką, w bizantyjskim stylu Hagii Sophii, co uczyniłoby z wnętrza kopuły drugie, złote niebo. Opera przez sto pięćdziesiąt lat debatowała, co zrobić, a w 1568 roku powierzyła wymalowanie wnętrza Giorgiowi Vasariemu. Efektem jest wielki fresk Sądu Ostatecznego, który widzisz dziś. Vasari pracował od 1572 roku aż do śmierci w 1574 roku, pozostawiając większość niższych partii nieukończoną. Federico Zuccari dokończył fresk w 1579 roku. To największa powierzchnia freskowa na świecie, trzy tysiące sześćset metrów kwadratowych. W wielu krytycznych ocenach nie jest to też najlepsze dzieło Vasariego. Opowieść, którą snuje, jest raczej teologiczna niż narracyjna; postacie się powtarzają; kompozycja spłaszcza się na równiku kopuły, zamiast krążyć. Brunelleschi niemal na pewno by jej nie znosił. Chiaro odczytuje przebieg budowy od wnętrza kopuły – pierwszą warstwę u nasady, wzór jodełki, żebra widoczne w malowanych polach – podczas gdy ty wyciągasz szyję, by obejrzeć fresk, więc konstrukcja pod sztuką znów staje się widoczna.
Na co zwrócić uwagę
Trzy rzeczy, w kolejności dostępności. Po pierwsze, z zewnątrz, z dowolnego placu Florencji, po prostu stań i spójrz na sylwetkę. Kopuła wznosi się nad miastem ostrołukowymi ośmiobocznymi segmentami. To kształt miasta, które celowo ogłasza swoje istnienie; każdy florentczyk widział ją od progu własnego domu i wiedział, po której stronie miasta jest. Brunelleschi to zaplanował.
Po drugie, wejdź na kopułę. Czterysta sześćdziesiąt trzy stopnie prowadzą w górę między dwiema czaszami, a schody przechodzą przez ceglany wątek jodełkowy. Nie ma na świecie innej kopuły, w której można położyć dłoń na jej konstrukcji od środka, stojąc wciąż na schodach, którymi da się normalnie iść. Mniej więcej w połowie drogi wewnętrzna krzywizna kopuły zmusza cię do pochylenia się do środka, z ramionami przechylonymi ku osi budynku. Tego twoje ciało dowiaduje się o geometrii, której nie dostrzegało twoje oko.
Po trzecie, gdy dotrzesz na szczyt, wyjdź na galerię wokół latarni. Cała Florencja jest pod tobą, a przez środek płynie Arno. Dachy miasta są z czerwonej dachówki, bo kopuła jest z czerwonej dachówki, a cztery stulecia późniejszych florenckich dekarzy dopasowywały się do jej koloru. Stoisz w najbardziej widocznym punkcie budynku, na szczycie inżynierskiego argumentu, który wygrywa od 1436 roku, a miasto pod tobą zostało wizualnie dostrojone do twojej wysokości.
Kopuła katedry we Florencji była pierwszą wielką budowlą renesansu i ostatnią wielką budowlą średniowiecza, zależnie od tego, jak ją odczytasz. Jodełka wciąż tam jest. Cztery miliony cegieł wciąż tam są. Porywczy człowiek, który je rozplanował, leży w krypcie pod twoimi stopami. Zamknął największą dziurę chrześcijańskiego świata, odmawiając postawienia rusztowania od środka, a kopuła stoi już niemal sześćset lat bez ani jednej poważnej naprawy konstrukcyjnej.
Źródła ilustracji
- Florence, Italy, Brunelleschi’s Dome of Florence Cathedral.jpg — Petar Milošević. Źródło, CC BY-SA.
- Filippo Brunelleschi, cutaway of the Dome of Florence Cathedral (Santa Maria del Fiore).JPG — Sailko. Źródło, CC BY.
- Masaccio, cappella brancacci, san pietro in cattedra. ritratto di filippo brunelleschi-184.jpg — Sailko. Źródło, CC BY.
- Firenze - Duomo, cupola affrescata.JPG — Sailko. Źródło, CC BY-SA.