
Ateńczycy zaczęli odbudowywać Akropol w 447 roku p.n.e. Skończyli, mniej więcej, do 406 roku. W tym czterdziestojednoletnim okienku, na wapiennej skale o długości około trzystu metrów i szerokości stu pięćdziesięciu, wznieśli cztery budowle, które reszta architektury europejskiej kopiuje od tamtej pory. Partenon. Erechtejon. Propyleje. Małą Świątynię Ateny Nike. Żadnej z nich nie planowano razem z innymi. Żadna nie jest ustawiona według jednej siatki. Każda rozwiązywała inny problem na skale takiej, jaką ją zastano, a architekci, Iktinos, Kallikrates, Mnesikles, pracowali w tym samym czasie, czasem przeciwko sobie, za pieniądze, którymi był złupiony skarbiec Związku Morskiego.
To, co stoi dziś na skale, to mniej więcej połowa tego, co stało na niej w 432 roku p.n.e. Większości mniejszych budowli już nie ma. Partenon stracił dach w 1687 roku od weneckiego ostrzału artyleryjskiego, a większość jego rzeźb sprzedano Brytyjczykom w 1801 roku. Ale cztery główne budowle wciąż tam stoją, w różnym stanie restauracji, a wejście na górę wciąż jest najbardziej skondensowanym zbiorem antycznej architektury na świecie.
Jeśli wchodzisz ścieżką w upalne popołudnie, cały Akropol zobaczysz w dwie niespieszne godziny. Oto, do czego służyła skała, czym jest każda z czterech budowli i na co patrzeć, gdy już tam dotrzesz.
Do czego służył
Skała była ufortyfikowana co najmniej od XIII wieku p.n.e. Grecy mykeńscy zbudowali na niej pałac i otoczyli ją cyklopowym murem. Późniejsi Ateńczycy traktowali ją przede wszystkim jako sanktuarium, a dopiero potem jako twierdzę. Armia perska złupiła ją w 480 roku p.n.e., spaliła wszystko na szczycie i zrzuciła gruz z północnego zbocza. Pobożni obywatele Aten ślubowali nie odbudowywać jej przez pokolenie, na świadectwo świętokradztwa. Perykles złamał ten ślub w 447 roku p.n.e., argumentując, że zagrożenie perskie usprawiedliwia wykorzystanie funduszu obronnego związku na nowy program budowlany. Pozostali członkowie Związku Morskiego protestowali. Perykles wygrał głosowanie. Partenon powstał za pieniądze związku.
W czasach Peryklesa Akropol nie był już cytadelą w praktycznym sensie. Był finansowanym przez państwo zespołem religijnym, poświęconym głównie Atenie w jej różnych obliczach: Atenie Partenos, dziewiczej wojowniczce; Atenie Polias, opiekunce miasta; Atenie Nike, przynoszącej zwycięstwo. Budowle nie są rozmieszczone według planu osiowego, lecz w starannie zaplanowanej sekwencji podejść, tak że gdy wchodzisz ścieżką i przechodzisz przez Propyleje, Partenon wyłania się przed tobą pod skosem. Ateńczyków nie interesowały symetryczne fasady. Chcieli, żebyś obchodził ich budowle dookoła.
Propyleje: brama, która spiera się ze skałą

Propyleje to pierwsze, przez co przechodzisz. Mnesikles zaczął je w 437 roku p.n.e., do 432 ukończył środkowy blok, a bocznych skrzydeł nie skończył nigdy: wybuchła wojna peloponeska i skończyły się pieniądze. Niedokończony stan wciąż widać. Spójrz na skrzydło po lewej, gdy wchodzisz: bloki górnej warstwy wydobyto, ale nigdy ich nie osadzono, a ochronnych występów, które kamieniarze zostawiali na kamieniu, żeby go podnieść na miejsce, nigdy nie odkuto. Propyleje to jedyna ważna budowla ateńska, na której blokach wciąż są te występy. Patrzysz na robotę porzuconą w połowie w 432 roku p.n.e.
Budowla miała problem, który architekt musiał rozwiązać na bieżąco. Ścieżka na skałę wznosi się stromo. Żeby postawić w poprzek niej bramę z kolumnadą, Mnesikles musiał połączyć pochyłą posadzkę z płaskim dachem. Zrobił to, umieszczając za zewnętrzną dorycką fasadą rząd kolumn jońskich, wyższych i smuklejszych od doryckich, które mogły pokonać wysokość spadku, nie przytłaczając wejścia. Połączenie porządku doryckiego i jońskiego w Propylejach to jeden z najwcześniejszych takich przykładów w architekturze greckiej. Przez kolejne trzy stulecia stało się standardem, bo Mnesikles już tutaj rozwiązał ten problem.
Na prawo od Propylejów, na małym bastionie w południowo-zachodnim narożniku, stoi Świątynia Ateny Nike, maleńka jońska budowla ukończona około 420 roku p.n.e. Jest na tyle mała, że łatwo ją minąć. Nie mijaj jej. Spójrz w górę na jej fryz. Zachowane fragmenty przedstawiają zwycięstwa Ateńczyków zarówno nad Persami, jak i nad Grekami, to jedyny fryz greckiej świątyni, który przedstawia walkę historyczną, a nie mitologiczną. Ateńczycy umieszczali własne wojenne zwycięstwa w tym samym rejestrze architektonicznym, który zwykle zajmowali bogowie.
Partenon: co spłaszcza aparat

Partenon to budowla, dla której wszyscy wchodzą na skałę. To także budowla, na którą większość ludzi przestaje patrzeć, gdy tylko zrobi zdjęcie. Stań zamiast tego w południowo-zachodnim narożniku, skąd widać naraz dłuższy i krótszy bok, a optyczne subtelności budowli zaczną być widoczne.
Partenon nie ma prostych linii. Architekci Iktinos i Kallikrates, pracujący z rzeźbiarzem Fidiaszem jako ogólnym kierownikiem artystycznym, wbudowali w każdy element korekty optyczne, które kompensują zniekształcenia, jakie przy tej wielkości dawałby idealnie prostokątny budynek. Stylobat, platforma, na której stoją kolumny, wygina się pośrodku w górę o około jedenaście centymetrów na dłuższych bokach i siedem na krótszych, żeby nie wyglądał, jakby się uginał. Kolumny pochylają się do wewnątrz o około siedem centymetrów u góry. Kolumny narożne są nieco grubsze od pozostałych, żeby nie wyglądały na cienkie na tle jasnego nieba. Każda kolumna ma pośrodku subtelne zgrubienie, entazis, żeby trzon nie wydawał się wklęsły pod ciężarem. Jeśli spojrzysz wzdłuż górnej krawędzi stylobatu z południowo-zachodniego narożnika, zobaczysz to wygięcie w górę. Partenon to budowla, w której każda linia, którą uważasz za prostą, jest w rzeczywistości precyzyjnie obliczoną krzywą.
Chiaro nazywa każdą z tych korekt optycznych, gdy stoisz w narożniku, i nakłada geometrię na to, co faktycznie widzi twoje oko, tak że budowla czyta się jako dzieło inżynierii V wieku p.n.e., a nie pocztówka. Rzeźbiarze i architekci nie rozdzielali swojej pracy; Fidiasz nadzorował zarówno marmurowe postacie fryzu, jak i wymiary kolumn, nad którymi fryz biegł. Nic w tej budowli nie jest przypadkowe.
Rzeźb na samej budowli prawie już nie ma. Frontony mieściły dwie wielkie sceny mitologiczne: narodziny Ateny od wschodu i spór Ateny z Posejdonem o miasto od zachodu. Większość tego, co przetrwało wenecki wybuch w 1687 roku, wywieźli agenci lorda Elgina w latach 1801–1812 i jest dziś w British Museum. Na Partenonie zostały dziś metopy wokół zewnętrznej strony i fragmenty wewnętrznego fryzu. Reszta jest w Muzeum Akropolu u stóp południowego zbocza, gdzie repliki wiszą w miejscach, które niegdyś zajmowały oryginały, a brakujące fragmenty zaznaczono białym gipsem.
Erechtejon: świątynia, która zrezygnowała z jednej posadzki

Erechtejon to mała świątynia po północnej stronie skały, naprzeciwko Partenonu. To najdziwniejsza budowla na Akropolu. Architekci, którzy ukończyli ją w 406 roku p.n.e., musieli zmieścić jedną budowlę nad trzema istniejącymi świętymi miejscami, każdym na innej wysokości, w tym nad miejscem, gdzie Atena i Posejdon mieli rzekomo toczyć swój spór, i nad grobem tradycyjnie przypisywanym legendarnemu królowi Aten imieniem Erechteusz. Nie mogli tych miejsc przesunąć. Zbudowali więc świątynię z czterema różnymi poziomami posadzki, na planie przypominającym literę L, z portykami wystającymi pod kątem i jednym dachem, który na żadnym narożniku nie do końca się zgadza.
Słynnym elementem jest Portyk Kariatyd: sześć stojących postaci kobiecych, wysokich na dwa metry, dźwigających na głowach belkowanie małego portyku. Postacie na budowli to dziś odlewy. Pięć oryginałów jest w Muzeum Akropolu, w szklanej gablocie oświetlonej z góry, tak że rzeźbienie draperii jest czytelne z każdego kąta. Szósty oryginał jest w British Museum. Patrząc na odlewy, zwróć uwagę, że trzy postacie po lewej stoją z ciężarem na prawej nodze, a trzy po prawej z ciężarem na lewej, więc portyk odbija się lustrzanie wzdłuż osi. Draperia podąża za przesuniętym ciężarem. Każda kariatyda to kompletny posąg portretowy pełniący funkcję architektury.
Tuż pod zachodnim portykiem Erechtejonu widać drzewa starego gaju oliwnego. Według mitu założycielskiego Aten to tu bogini wyczarowała pierwsze drzewo oliwne jako dar dla miasta, pokonując ofertę Posejdona, źródło słonej wody. Obecne drzewo oliwne zasadzono znacznie później, w 1952 roku. Ciągłość tego miejsca przez prawie dwa i pół tysiąca lat jest ciekawsza niż samo drzewo.
Jak czytać skałę
Cztery budowle stoją do siebie pod kątem, ale ścieżkę przez Propyleje zaprojektowano tak, żeby prowadziła twój wzrok w określonej kolejności. Przechodząc przez bramę, patrzysz na miejsce, w którym stał przed tobą kolosalny brązowy posąg Ateny Promachos; nie ma go od VI wieku n.e., ale jego cokół wciąż jest na skale. Gdy obchodzisz go z prawej, Partenon ukazuje się w ujęciu trzy czwarte, tak jak Ateńczycy chcieli, żebyś go zobaczył. Erechtejon jest po lewej, mniejszy i asymetryczny, niemal domowy obok majestatu Partenonu. Obie budowle razem były odpowiedzią na jeden religijny problem: Partenon mieścił kolosalny posąg kultowy Ateny Partenos, dziewiczej wojowniczki, ze złota i kości słoniowej, dzieło Fidiasza; Erechtejon mieścił znacznie starszy drewniany posąg Ateny Polias, głównej opiekunki miasta, ten, który był na skale od setek lat. Ateńczycy potrzebowali obu. Zbudowali jedną dużą budowlę dla słynnego posągu i jedną dziwną dla świętego.
Na co zwrócić uwagę
Pięć rzeczy do zrobienia na skale. Po pierwsze, zanim zaczniesz wchodzić, spójrz na południowe zbocze od dołu. Odeon Heroda Attyka, rzymski teatr ukończony w 161 roku n.e., jest wbudowany bezpośrednio w ścianę klifu. Wciąż odbywają się w nim letnie przedstawienia. Akustyka się nie zmieniła.
Po drugie, przy Propylejach spójrz na niedokończone występy do podnoszenia na blokach ścian lewego skrzydła. Są jasne, nietknięte i dowodzą, że budowę porzucono w 432 roku p.n.e.
Po trzecie, przy Partenonie obejdź budowlę do południowo-zachodniego narożnika i spójrz wzdłuż platformy stylobatu. Wygięcie w górę pośrodku jest widoczne. Partenon wykonuje za ciebie pracę optyczną, czy to zauważysz, czy nie.
Po czwarte, przy Portyku Kariatyd Erechtejonu policz postacie. Pięć oryginałów jest w muzeum poniżej. Szósty jest w Londynie. Puste miejsce w zestawie odlewów w Muzeum Akropolu to to, które opuściło skałę w 1801 roku.
Po piąte, podejdź do wschodniej krawędzi szczytu, w pobliżu masztu z flagą, i spójrz w dół. Patrzysz prosto na Ogród Narodowy, budynek parlamentu, stadion olimpijski i współczesne Ateny ciągnące się aż do morza. Skała jest tym, wokół czego zbudowano miasto. Od trzech i pół tysiąca lat jest centrum Aten. Wszystko poniżej jest młodsze.
Akropol jest mały. Budowle są z wapienia i marmuru, a czas strawił większość dekoracji. To, co wciąż tam jest, to geometria: cztery budowle wzniesione przez jedno pokolenie w jednym miejscu, z korektami optycznymi, których od tamtej pory nikt nie udoskonalił, i ścieżka, która wprowadza widok Partenonu w twoje oko dokładnie tak, jak chciał Perykles.