İçeriğe geç

Akropolis: Batı'yı İnşa Eden Kayanın Üzerinde Neler Görülür

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Gün batımında Filopappos Tepesi'nden Atina Akropolisi'nin görünümü; Parthenon ve Erechtheion, şehrin üzerindeki kireçtaşı zirvede siluet hâlinde.

Atinalılar Akropolis’i yeniden inşa etmeye MÖ 447’de başladı. Aşağı yukarı 406’da bitirdiler. O kırk bir yıllık zaman diliminde, yaklaşık üç yüz metre uzunluğunda ve yüz elli metre genişliğindeki bir kireçtaşı kayanın üzerine, Avrupa mimarisinin geri kalanının o zamandan beri kopyaladığı dört bina diktiler. Parthenon. Erechtheion. Propylaia. Küçük Athena Nike Tapınağı. Hiçbiri birlikte planlanmamıştı. Hiçbiri tek bir ızgaraya göre hizalanmamış. Her biri kayanın üzerinde, kaya bulunduğu hâliyle, farklı bir sorunu çözüyordu; mimarlar, yani İktinos, Kallikrates ve Mnesikles, aynı anda, kimi zaman birbirlerine karşı, Delos Birliği’nin yağmalanmış hazinesinden oluşan bir bütçeyle çalışıyordu.

Bugün kayanın üzerinde duranlar, MÖ 432’de orada duranların yaklaşık yarısı. Küçük binaların çoğu yok artık. Parthenon çatısını 1687’de bir Venedik topçu saldırısında kaybetti ve heykellerinin çoğu 1801’de İngilizlere satıldı. Ama dört büyük bina, çeşitli restorasyon aşamalarında, hâlâ orada duruyor ve onlara yapılan tırmanış hâlâ dünyadaki en yoğun antik mimari parçası.

Sıcak bir öğleden sonra patikadan yukarı yürüyorsanız, Akropolis’in tamamını acele etmeden iki saatte gezebilirsiniz. Aşağıda kayanın ne işe yaradığını, dört binanın her birinin ne olduğunu ve oraya vardığınızda nelere bakmanız gerektiğini bulacaksınız.

Ne işe yarıyordu

Kaya en azından MÖ on üçüncü yüzyıldan beri tahkimliydi. Miken Yunanları üzerine bir saray ve çevresine kiklopik bir sur inşa etti. Sonraki Atinalılar onu önce bir kutsal alan, sonra bir kale olarak gördü. Pers ordusu MÖ 480’de burayı yağmaladı, tepedeki her şeyi yaktı ve enkazı kuzey taraftan aşağı attı. Atina’nın dindar yurttaşları, bu saygısızlığa tanıklık etsin diye bir kuşak boyunca yeniden inşa etmeme yemini etti. Perikles bu yemini MÖ 447’de, Pers tehdidinin birliğin savunma fonunun yeni bir inşaat programı için kullanılmasını haklı çıkardığını savunarak bozdu. Delos Birliği’nin diğer üyeleri itiraz etti. Perikles oylamayı kazandı. Parthenon birliğin parasıyla yükseldi.

Perikles’in zamanına gelindiğinde Akropolis pratik anlamda bir kale değildi. Çoğunlukla Athena’nın çeşitli yönlerine adanmış, devlet destekli bir dinî kompleksti: bakire savaşçı Athena Parthenos; şehrin koruyucusu Athena Polias; zafer getiren Athena Nike. Binalar eksenel bir plana göre değil, dikkatle tasarlanmış bir yaklaşım sırasına göre dizilmiş; böylece patikadan tırmanıp Propylaia’dan geçerken Parthenon eğik bir açıyla görüş alanınıza girer. Atinalıların simetrik cephelerle hiç ilgisi yoktu. Binalarının çevresinde dolaşmanızı istiyorlardı.

Propylaia: kayayla tartışan kapı

Akropolis'in törensel giriş kapısı Propylaia; aşağıdaki patikadan, Dor sütunları ve zirveye doğru yükselen orta merdiveniyle fotoğraflanmış.

Propylaia, içinden geçtiğiniz ilk yapı. Mnesikles ona MÖ 437’de başladı, orta bölümü 432’ye kadar bitirdi ve yan kanatları hiçbir zaman bitiremedi: Peloponez Savaşı patlak verdi ve para tükendi. Bitmemiş hâli hâlâ görülebiliyor. Girerken soldaki kanada bakın; üst sıranın blokları ocaktan çıkarılmış ama hiç yerine konmamış, taş ustalarının taşı yerine kaldırmak için üzerinde bıraktığı koruyucu çıkıntılar da hiç keskiyle temizlenmemiş. Propylaia, bloklarında hâlâ çıkıntılar bulunan tek büyük Atina tapınağı. MÖ 432’de yarım bırakılmış bir işe bakıyorsunuz.

Binanın, mimarın o anda çözmesi gereken bir sorunu vardı. Kayanın üzerine çıkan yol dik bir şekilde yükseliyor. Bunun üzerine sütunlu bir kapı yerleştirmek için Mnesikles’in eğimli bir zeminle düz bir çatıyı birleştirmesi gerekiyordu. Bunu, dıştaki Dor cephesinin içinde, Dor sütunlarından daha uzun ve daha ince, girişi cüce gibi göstermeden eğimin yüksekliğini aşabilen bir dizi İon sütunu kullanarak yaptı. Propylaia’daki karma Dor ve İon düzeni, Yunan mimarisindeki en erken örneklerden biri. Sonraki üç yüzyıl boyunca standart uygulama hâline geldi, çünkü Mnesikles sorunu burada zaten çözmüştü.

Propylaia’nın sağında, güneybatı köşesindeki küçük bir tabyanın üzerine kurulmuş, MÖ 420 civarında tamamlanan minik bir İon yapısı olan Athena Nike Tapınağı var. Önünden geçip gidecek kadar küçük. Geçip gitmeyin. Başınızı kaldırıp frizine bakın. Günümüze ulaşan parçalar, Atinalıların hem Perslere hem de Yunanlara karşı kazandığı zaferleri gösteriyor; mitolojik değil tarihî bir çarpışmayı tasvir eden tek Yunan tapınağı frizi. Atinalılar kendi savaş zaferlerini, normalde tanrıların yer aldığı aynı mimari düzleme yerleştiriyordu.

Parthenon: kameranın düzleştirdiği şey

Güneyden görülen Parthenon; Dor sütunlarından oluşan sütun dizisi Akropolis kayasının üzerinde, arkasında açık bir gökyüzü, kısmi restorasyon iskelesi kaldırılmış.

Parthenon, herkesin görmek için kayaya tırmandığı bina. Aynı zamanda çoğu insanın fotoğrafını çektikten sonra bakmayı bıraktığı bina. Bunun yerine güneybatı köşesinde durun; buradaki açı size uzun ve kısa kenarı aynı anda verir ve binanın optik incelikleri görünür olmaya başlar.

Parthenon’da düz çizgi yok. Genel sanat yönetmeni olarak heykeltıraş Phidias ile birlikte çalışan mimarlar İktinos ve Kallikrates, kusursuz biçimde dikdörtgen bir binanın bu büyüklükte yaratacağı görsel bozulmaları telafi etmek için her öğeye optik düzeltmeler yerleştirdi. Stilobat, yani sütunların üzerinde durduğu platform, sarkıyormuş gibi görünmesin diye uzun kenarlarda yaklaşık on bir, kısa kenarlarda yedi santimetre ortada yukarı doğru kavis yapar. Sütunlar tepede yaklaşık yedi santimetre içe doğru eğilir. Köşe sütunları diğerlerinden biraz daha kalındır; böylece parlak gökyüzüne karşı siluet hâlinde ince görünmezler. Her sütunun ortasında, gövdenin yükü altında içbükey görünmemesi için entasis denen belli belirsiz bir şişkinlik vardır. Güneybatı köşesinden stilobatın üst kenarı boyunca bakarsanız yukarı doğru kavsi görebilirsiniz. Parthenon, düz sandığınız her çizginin aslında hassas biçimde hesaplanmış bir eğri olduğu bir bina.

Chiaro, siz köşede dururken bu optik inceliklerin her birinin adını verir ve geometriyi gözünüzün gerçekte gördüğünün üzerine yerleştirir; böylece bina bir kartpostal olarak değil, beşinci yüzyıldan bir mühendislik eseri olarak okunur. Heykeltıraşlar ve mimarlar işlerini birbirinden ayırmıyordu; Phidias hem frizin mermer figürlerini hem de frizin üzerinde durduğu sütunların ölçülerini denetliyordu. Bu binada hiçbir şey tesadüfi değil.

Heykellerin çoğu binanın kendisinde artık yok. Alınlıklarda iki büyük mitolojik sahne vardı: doğuda Athena’nın doğuşu, batıda Athena ile Poseidon’un şehir için yarışması. 1687’deki Venedik patlamasından kurtulanların çoğu 1801 ile 1812 arasında Lord Elgin’in adamları tarafından söküldü ve bugün British Museum’da. Bugün Parthenon’da kalanlar, dış cephenin çevresindeki metop panoları ve iç frizin parçaları. Gerisi güney yamacın eteğindeki Akropolis Müzesi’nde; orada reprodüksiyonlar, orijinallerin bir zamanlar bulunduğu konumlarda asılı, eksik parçalar beyaz alçıyla işaretlenmiş.

Erechtheion: tek bir zeminden vazgeçen tapınak

Akropolis'teki Erechtheion'un güney revakı; mermer kaidenin üzerindeki saçaklığı taşıyan altı karyatid heykeli, yani ayakta duran kadınlar olarak oyulmuş sütunlar.

Erechtheion, kayanın kuzey tarafında, Parthenon’un karşısındaki küçük tapınak. Akropolis’teki en tuhaf bina. Onu MÖ 406’da tamamlayan mimarlar, her biri farklı bir yükseklikte bulunan, önceden var olan üç ayrı kutsal noktanın üzerine tek bir bina oturtmak zorundaydı; bunların arasında Athena ile Poseidon’un güya yarıştığı yer ve geleneksel olarak Erekhtheus adlı efsanevi bir Atina kralına ait olduğuna inanılan bir mezar da vardı. Noktaları taşıyamazlardı. Bu yüzden kabaca L biçimli bir plan üzerinde dört farklı zemin seviyesi olan, açılı olarak dışarı taşan revakları ve hiçbir köşede tam olarak hizalanmayan tek bir çatısı bulunan bir tapınak yaptılar.

Ünlü öğe Karyatidler Revakı: küçük bir sütunlu girişin saçaklığını başlarında taşıyan, iki metre boyunda, ayakta duran altı kadın figürü. Bugün binanın üzerindeki figürler alçı kopyalar. Orijinallerden beşi Akropolis Müzesi’nin içinde, giysinin oymaları her açıdan okunsun diye yukarıdan aydınlatılan bir cam vitrinde. Altıncı orijinal British Museum’da. Kopyalara baktığınızda, soldaki üç figürün ağırlığını sağ bacağına, sağdaki üç figürün de sol bacağına verdiğine dikkat edin; böylece revak ortadan kendini yansıtır. Giysi, kayan ağırlığı izler. Her karyatid, mimari olarak işlev gören eksiksiz bir portre heykelidir.

Erechtheion’un batı revakının hemen altında eski bir zeytinliğin ağaçları görülüyor. Atina’nın kuruluş mitine göre tanrıça, şehre armağanı olarak ilk zeytin ağacını burada yetiştirdi ve Poseidon’un tuzlu su kaynağı teklifini geride bıraktı. Bugünkü zeytin ağacı çok daha sonra dikilmiş bir fidan; oraya 1952’de konuldu. Konumun neredeyse iki bin beş yüz yıl boyunca korunması, ağacın kendisinden daha ilginç.

Kaya nasıl okunur

Dört bina birbirine açılı olarak duruyor, ama Propylaia’dan geçen yol bakışınızı belirli bir sırayla yönlendirmek için tasarlanmıştı. Kapıdan geçerken, eskiden tam önünüzde duran devasa bronz Athena Promakhos heykeline bakıyorsunuz; MS altıncı yüzyıldan beri yok, ama kaidesi hâlâ kayanın üzerinde. Onun çevresinden sağa doğru yürürken Parthenon, Atinalıların görmenizi istediği gibi, dörtte üç açıdan görüş alanınıza girer. Erechtheion solda; daha küçük ve asimetrik, Parthenon’un görkeminin yanında neredeyse ev gibi. İki bina birlikte tek bir dinî sorunun cevabıydı: Parthenon, Phidias’ın yaptığı, bakire savaşçı Athena Parthenos’un altın ve fildişinden devasa kült heykelini barındırıyordu; Erechtheion ise şehrin başlıca koruyucusu Athena Polias’ın, yüzlerce yıldır kayanın üzerinde duran çok daha eski ahşap heykelini barındırıyordu. Atinalıların ikisine de ihtiyacı vardı. Ünlü heykel için büyük bir bina, kutsal olanı için de tuhaf bir bina yaptılar.

Nelere bakmalı

Kayanın üzerinde yapmanız gereken beş şey. Birincisi, tırmanmadan önce aşağıdan güney yamaca bakın. MS 161’de tamamlanan bir Roma amfitiyatrosu olan Herodes Atticus Odeonu doğrudan uçurum yüzeyine oyulmuş. Hâlâ yaz gösterileri için kullanılıyor. Akustiği değişmedi.

İkincisi, Propylaia’da, sol kanadın duvar bloklarındaki temizlenmemiş kaldırma çıkıntılarına bakın. Solgun ve el değmemişler; binanın MÖ 432’de inşaatın ortasında terk edildiğinin kanıtı.

Üçüncüsü, Parthenon’da güneybatı köşesine yürüyün ve stilobat platformu boyunca bakın. Ortadaki yukarı doğru kavis görülebiliyor. Fark etseniz de etmeseniz de Parthenon sizin için optik bir iş yapıyor.

Dördüncüsü, Erechtheion’un Karyatidler Revakı’nda figürleri sayın. Beş orijinal aşağıdaki müzede. Altıncısı Londra’da. Akropolis Müzesi’ndeki düzende boş kalan yer, 1801’de kayadan ayrılan figürün yeri.

Beşincisi, zirvenin doğu kenarına, bayrak direğinin yanına yürüyün ve aşağı bakın. Tam karşınızda Ulusal Bahçe, Parlamento binası, Olimpiyat stadyumu ve denize kadar uzanan modern Atina şehri var. Kaya, şehrin çevresinde kurulduğu şey. Üç bin beş yüz yıldır Atina’nın merkezi. Altındaki her şey ondan daha genç.

Akropolis küçük. Binalar kireçtaşı ve mermerden ve zaman süslemelerin çoğunu yiyip bitirmiş. Orada hâlâ duran şey geometri: tek bir kuşağın tek bir yere diktiği, o zamandan beri üzerine bir şey konamamış optik incelikler taşıyan dört bina ve Parthenon’un görüntüsünü tam da Perikles’in istediği gibi gözünüze çeviren bir yol.

Görsel kaynakları