İçeriğe geç

Brunelleschi'nin Kubbesi: Bir Kuyumcu Hristiyan Dünyasının En Büyük Deliğini Nasıl Kapattı

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Brunelleschi'nin Floransa Katedrali kubbesi; kırmızı kiremitleri ve beyaz kaburgalarıyla Floransa çatılarının üzerinde yükseliyor, tepesinde fener.

Yaklaşık yüz yirmi yıl boyunca İtalya’nın en büyük katedralinin çatısı yoktu. İnşaat 1296’da başlamıştı ve plan, nefin kesişme noktasının üzerinde bir kubbe öngörüyordu. Kubbenin kırk beş buçuk metrelik bir açıklığı geçmesi gerekiyordu. Avrupa’da bin yıldır bu büyüklükte bir kubbe yapılmamıştı. İlk mimar Arnolfo di Cambio, onu nasıl kapatmayı düşündüğünü açıklamadan ölmüştü. Halefleri, birinin sonunda kubbeyi çözeceği umuduyla olsa gerek, duvarları ve tribünleri dışa ve yukarı doğru inşa etmeyi sürdürdü. 1418’e gelindiğinde duvarlar bitmişti. Tepedeki sekizgen delik kırk beş buçuk metre genişliğindeydi. İçinden rüzgâr esiyordu. Sunağa yağmur yağıyordu. Katedral, Avrupa’nın en hırslı şehrinin açık hava merkeziydi.

1418’de katedralin inşaat idaresi Opera del Duomo bir kamu yarışması duyurdu. Kubbeyi kapatmak için makul bir planı olan herkes bir maket sunabilirdi. Ödül, ömürde bir kez gelecek bir siparişti. Başvuruların çoğu saçmalıktı. Biri katedralin içinde devasa bir toprak dağı yapmayı, kubbeyi onun üstünde pişirmeyi ve sonra toprağı kazıp çıkarmayı öneriyordu; yoksullar toprağı kürek kürek taşısın diye toprağa madeni paralar karıştırılacaktı. Bir diğeri kubbeyi devasa ahşap kalıplar üzerinde desteklemeyi öneriyordu; bu iskele Toskana ormanlarının çoğunun kesilmesini gerektirecekti.

Kazanan maketi, Filippo Brunelleschi adında, kırk bir yaşında, öfkesi şiddetli bir kuyumcu sunmuştu. Mimar olarak hiçbir resmî eğitimi yoktu. Yirmi yıl önce Vaftizhane kapıları yarışmasını Lorenzo Ghiberti’ye kaybetmesiyle ünlüydü; ardından küsüp Floransa’yı terk etmiş ve kalıntıları ölçmek için Roma’ya gitmişti. Ghiberti yirmi yılını bronz kabartma paneller dökerek geçirirken Brunelleschi yirmi yılını elinde bir şerit metre ve bir defterle Pantheon’un ve Caracalla Hamamları’nın içinde sürünerek geçirdi. 1418’de Romalıların kubbeleri nasıl yaptığına dair bir teoriyle Floransa’ya döndü. Teoriyi kendine sakladı. Opera’ya yazılı önerisinde yalnızca kubbeyi iç iskele olmadan yapabileceğini, yöntemini açıklamayacağını ve onu kopyalayan herkesin kendisiyle şahsen hesaplaşmak zorunda kalacağını söyledi.

İşi aldı. Büyük ölçüde. Gizliliğini değerlendiremeyen Opera, Ghiberti’yi de eşit ücretle yardımcı mimar olarak atadı. Brunelleschi buna, amaçlandığı gibi, kişisel bir aşağılanma olarak baktı. Kubbeyi nasıl kapattığının hikâyesi aynı zamanda Ghiberti’yi projeden yavaş yavaş nasıl uzaklaştırdığının da hikâyesi.

Brunelleschi’nin elinde olmayanlar

Çeliği yoktu. Donatı demiri yoktu. Modern çimentosu yoktu. Kendi tercihiyle, iç ahşap iskelesi de yoktu; oysa bu, bir tonoz yapmanın standart yoluydu ve 1418’de herkes her kubbenin bunu gerektireceğini varsayıyordu. Kubbenin nasıl yapılacağına dair işe yarar bir taslağı yoktu; bir yöntemi vardı ama onu kâğıda dökmeyi reddediyordu. Kopyalayabileceği, benzer ölçekte bir öncülü yoktu. Roma’da ölçtüğü Pantheon, ağır silindirik bir kasnak üzerine dökülmüş beton bir yarım küreydi. Floransa kubbesinin ise zeminden doksan metre yukarıdaki sekizgen bir tabandan yükselmesi ve alttaki duvarlara daha az yüklenmek için yarım küre değil sivri olması gerekiyordu.

Elinde olanlar ise dört milyon tuğla, bir Carrara mermeri ocağı, Floransa’nın bütün kent bütçesi ve tam olarak ne söylerse onu yapacak taş ustalarından oluşan bir atölyeydi.

Çift kabuk

Brunelleschi'nin kubbesinin şematik kesit çizimi; iki eş merkezli kabuk, sekiz ana taş kaburga ve aralarında sarmal biçimde ilerleyen balıksırtı tuğla örgüsü.

İlk yenilik, kubbenin tek değil iki kabuktan oluşmasıydı. İki metre kalınlığında bir iç kubbe ve yarım metre kalınlığında bir dış kubbe; sekiz ana taş kaburga ve on altı ikincil tuğla kaburgayla birbirine bağlı. İki kubbe arasındaki boşluk içinden yürünebilecek kadar geniş. İkiye katlamanın nedeni büyük ölçüde ağırlık. O açıklıkta tek bir dolu kabuk, aralarında taşıyıcı kaburgalar bulunan iki ince kabuktan çok daha ağır olurdu. İkiye katlama ayrıca binaya dışarıdan sahip görünüyormuş gibi durduğu kubbeyi (yüksek, dramatik, sivri) gerçek bir dolu sivri kubbenin taşıyacağı ağırlık olmadan kazandırıyor.

Sekiz ana kaburga, sekizgenin köşelerinde görünen beyaz mermer. Katedralin çevresinde dışarıdan dolaşın ve onları sayın. Süs değiller. Taşıyıcı iskelet onlar. Aralarındaki, kubbeye tırmanırken içeriden de görülen tuğla örgü ise dolgu.

Balıksırtı

İkinci yenilik balıksırtı örgüydü. Standart bir tuğla duvar, tuğla sıralarını aralarında dikey harç derzleriyle düz ve yatay olarak döşer. Bir kubbe bu deseni kullanamaz, çünkü kemer başlangıç noktasının üstündeki tuğlaların harç donarken dayanacakları bir şey yoktur. Islak sıra aşağıdaki boşluğa kayar. Romalılardan beri kubbe inşaatının ahşap kalıp gerektirmesinin nedeni bu: Tuğlaların, harç kururken bir şeye yaslanması gerekir.

Brunelleschi tuğlalarını bir sarmal hâlinde döşedi; her beşinci ya da altıncı sırada tuğlalar dikey konumda, yan yatırılarak yerleştirildi. Dikey tuğlalar yatay sıraları kısa parçalara böldü. Her parça, ucundaki dikey tuğlaya kilitlendi ve harç donmadan ağırlığını alttaki tuğlaya aktardı. Balıksırtı, özünde, kendi kendini taşıyan bir örgü. Kubbe iskelesiz yükseldi, çünkü her sıra döşendiği anda yapısal olarak tamamdı.

Desen görülebiliyor da. Kubbeye tırmanın (dört yüz altmış üç basamak) ve iki kabuğun arasından yürürsünüz. İç yüzeyler çıplak tuğla. Balıksırtı tam orada. Elinizi üzerine koyabilirsiniz. Brunelleschi’nin döşediğinin ta kendisi. Göğüs hizasındaki tuğlaların çevresindeki harç 1430’da karıldı, malayla sürüldü ve hâlâ tutuyor.

Ghiberti ile tartışmayı nasıl kazandı

Masaccio'nun Brancacci Şapeli'ndeki freskinden bir ayrıntı; kutsal bir sahnenin içine yerleştirilmiş, Filippo Brunelleschi'nin kel ve sakallı portre başı.

Brunelleschi, Ghiberti ile birlikte çalışamazdı. Giorgio Vasari’nin 1550’lerde aktardığı ve muhtemelen yol boyunca süslediği hikâyeye göre Brunelleschi, inşaatın kritik bir aşamasının ortasında hasta numarası yaptı ve şantiyeye gelmeyi reddetti. İşi Ghiberti’nin devralması gerekti. Birkaç gün içinde Ghiberti’nin ustalara verdiği talimatlar kaburgaların hizalanmasında gözle görülür sorunlar yaratmaya başladı. Brunelleschi, gösterişli bir biçimde, her şeyi düzeltmek için tam zamanında geri döndü. Mesaj verilmişti. O günden sonra Opera, Ghiberti’nin adını maaş bordrosunda tuttu ama kubbe konusunda ona danışmayı bıraktı.

Brunelleschi, kubbeyi inşa etmek için kullanılan makinelerin çoğunu da icat etti ya da geliştirdi. Taşı katedralin zemininden doksan metre yukarıdaki çalışma seviyesine kaldıran öküz vinci onun tasarımıydı. Bunun patentini aldı; 1421’de Floransa hükümetinin verdiği bu patent, modern tarihin ilk patentidir. Yük yukarı çıkarken ya da aşağı inerken öküzün tek yönde yürümeye devam edebilmesi için bir geri vites icat etti. Her taş bloğu altta kavrayıp tepede kaydırmadan bırakan, karşı ağırlıklı bir kıskaç icat etti. İşçilerin ücretlerini kubbenin üzerinde ödedi; kısmen öğle yemeği için aşağı inmelerinin zamanını kazanmak, kısmen de şehirde içki içmelerini önlemek için. İnşaat seviyesine bir şarap tezgâhı kurdu. İşçiler on altı yıl boyunca Floransa’nın doksan metre yukarısında yiyip içtiler.

Kapak

Kubbe 1436’da yapısal olarak tamamlandı. Papa IV. Eugenius katedrali o yılın 25 Mart’ında kutsadı. Fener, yani tepede yer alan ve doruk noktasına basınç yükü ekleyerek yapıyı bir arada kilitleyen küçük mermer kule, 1446’da Brunelleschi’nin tasarladığı ama inşa edildiğini görecek kadar yaşamadığı bir maketten başlatıldı. Brunelleschi o yılın 15 Nisan’ında, altmış dokuz yaşında, fenere başlanır başlanmaz öldü. Kendi kubbesinin altında, katedralin kriptasında gömülü. Mezarı yüzyıllarca kayıp kaldı ve 1972’de olağan bir kazı sırasında yeniden bulundu. Mezar taşı küçük; üzerinde adı ve onu kubbenin mimarı olarak tanımlayan birkaç Latince satır dışında hiçbir işaret yok. Nefin zemininin hemen altında.

Kubbenin içinde ne var

Floransa Katedrali kubbesinin içine yukarı bakış; on altıncı yüzyılın sonlarında Vasari ve Zuccari tarafından büyük bir Kıyamet Günü freskiyle boyanmış.

Brunelleschi, kubbenin içi bitmemişken öldü. Ayasofya’nın Bizans üslubunda, kubbenin içini altından ikinci bir göğe dönüştürecek bir altın mozaik kaplama düşünüyordu. Opera ne yapılacağını yüz elli yıl tartıştı ve sonra, 1568’de, içini boyama siparişini Giorgio Vasari’ye verdi. Sonuç, bugün gördüğünüz büyük Kıyamet Günü freski. Vasari 1572’den 1574’teki ölümüne kadar çalıştı ve alt kuşakların çoğunu bitmemiş bıraktı. Federico Zuccari freski 1579’da tamamladı. Dünyanın en büyük fresk yüzeyi: üç bin altı yüz metrekare. Pek çok eleştirmene göre aynı zamanda Vasari’nin en iyi işi de değil. Anlattığı hikâye anlatısal değil teolojik; figürler tekrar ediyor; kompozisyon dönmek yerine kubbenin ekvatorunda düzleşiyor. Brunelleschi ondan neredeyse kesinlikle nefret ederdi. Siz freske bakmak için boynunuzu uzatırken Chiaro inşaat sırasını kubbenin içinden okuyor (kemer başlangıç sırası, balıksırtı desen, boyalı dilimlerde görünen kaburgalar); böylece sanatın altındaki yapı yeniden görünür hâle geliyor.

Nelere bakmalı

Erişilebilirlik sırasına göre üç şey. Birincisi, dışarıdan, Floransa’nın herhangi bir meydanında durun ve sadece siluete bakın. Kubbe şehrin üzerinde sivri sekizgen dilimler hâlinde yükselir. Kendini bilinçli olarak ilan eden bir şehrin biçimidir bu; her Floransalı onu kapısının önünden görebilir ve şehrin hangi tarafında olduğunu bilirdi. Brunelleschi bunu planlamıştı.

İkincisi, kubbeye tırmanın. Dört yüz altmış üç basamak iki kabuğun arasından yükselir ve merdiven balıksırtı tuğla örgünün içinden geçer. Dünyada, kullanılabilir bir merdivende dururken kubbenin yapısına içeriden elinizi koyabileceğiniz başka bir kubbe yok. Yolun yaklaşık yarısında kubbenin iç eğriliği sizi içe doğru eğilerek, omuzlarınız binanın eksenine doğru yatık yürümeye zorlar. Gözünüzün kaçırdığı geometri hakkında bedeninizin öğrendiği şey budur.

Üçüncüsü, tepeye vardığınızda fenerin çevresindeki galeriye çıkın. Bütün Floransa ayaklarınızın altında; Arno tam ortasından akıyor. Şehrin çatıları kırmızı kiremit, çünkü kubbe kırmızı kiremit ve sonraki dört yüzyılın Floransalı çatı ustaları kubbenin rengine uydu. Binanın en görünür noktasında, 1436’dan beri kazanmaya devam eden bir mühendislik argümanının doruğunda duruyorsunuz ve altınızdaki şehir görsel olarak sizin yüksekliğinize göre yeniden ayarlanmış.

Floransa Katedrali’nin kubbesi, nasıl okuduğunuza bağlı olarak, Rönesans’ın ilk büyük binası ve Orta Çağ’ın son büyük binası. Balıksırtı hâlâ orada. Dört milyon tuğla hâlâ orada. Onları döşeyen huysuz adam ayaklarınızın altındaki kriptada. Hristiyan dünyasının en büyük deliğini içeriden iskele kurmayı reddederek kapattı ve kubbe, şimdiye kadar neredeyse altı yüz yıldır, tek bir büyük yapısal onarım olmadan ayakta duruyor.

Görsel kaynakları