
Τη μέρα που άνοιξε η Αγία Σοφία, στις 27 Δεκεμβρίου του έτους 537, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός πέρασε τις χάλκινες πόρτες, κοίταξε ψηλά τον τρούλο που κρεμόταν πάνω από το κεφάλι του και είπε κάτι που έφτασε ως εμάς μέσα από τους αιώνες σε ελαφρώς διαφορετικές εκδοχές. Η πιο γνωστή είναι: «Νενίκηκά σε, Σολομών». Η πιο αξιόπιστη είναι μια μεγαλύτερη ελληνική φράση που κατέγραψε ένας μεταγενέστερος ιστορικός, όπου ο Ιουστινιανός ευχαριστεί τον Θεό που του επέτρεψε να ολοκληρώσει ένα έργο μεγαλύτερο από τον ναό του Σολομώντα. Όποια εκδοχή κι αν είναι η σωστή, το νόημα είναι το ίδιο. Ο Ιουστινιανός είχε χτίσει τον μεγαλύτερο κλειστό χώρο στον κόσμο, και το ήξερε.
Η Αγία Σοφία κράτησε αυτό το ρεκόρ για σχεδόν εννιακόσια χρόνια. Μέχρι να ολοκληρωθεί ο τρούλος του καθεδρικού ναού της Σεβίλλης το 1520, κανένα κτίριο στη γη δεν περιέκλειε μεγαλύτερο εσωτερικό όγκο. Μέχρι να τελειώσει ο Μπρουνελέσκι τον τρούλο του καθεδρικού ναού της Φλωρεντίας το 1436, κανένας τρούλος στη γη δεν ήταν φαρδύτερος. Το κτίριο ήταν ένα επιχείρημα σε πέτρα για τα όρια όσων μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι.
Είναι επίσης, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα πιο παράξενα κτίρια του κόσμου. Υπήρξε καθεδρικός ναός, μετά τζαμί, μετά μουσείο, μετά ξανά τζαμί. Έχει τον μεγαλύτερο τρούλο σε σφαιρικά τρίγωνα που χτίστηκε ποτέ, και ο τρούλος έχει καταρρεύσει μερικώς δύο φορές. Είναι καλυμμένη με χριστιανικά ψηφιδωτά πάνω στα οποία ζωγραφίστηκε ισλαμική καλλιγραφία, πάνω στην οποία ζωγράφισαν με τη σειρά τους οι συντηρητές, και μπορείτε να δείτε και τα τρία στρώματα ταυτόχρονα στον τοίχο. Έχει τα ονόματα του Θεού, του Μωάμεθ και των τεσσάρων πρώτων χαλιφών σε καλλιγραφικούς δίσκους δεκαπέντε μέτρων, κρεμασμένους στον ίδιο χώρο με ένα ψηφιδωτό της Παναγίας του έκτου αιώνα. Πουθενά αλλού στη γη δεν υπάρχει τόση επάλληλη ιερή ιστορία σε μία αίθουσα.
Τι ήθελε ο Ιουστινιανός
Η Κωνσταντινούπολη είχε δύο παλαιότερες εκκλησίες της Αγίας Σοφίας στην ίδια θέση. Η πρώτη, που έχτισε ο Κωνστάντιος Β΄ το 360, κάηκε. Η δεύτερη, που έχτισε ο Θεοδόσιος Β΄ το 415, κάηκε κατά τη Στάση του Νίκα το 532, όταν οι φατρίες των αρματοδρομιών του αυτοκράτορα διέλυσαν την πόλη για μια εβδομάδα. Ο Ιουστινιανός επιβίωσε από τη στάση επειδή άκουσε τη γυναίκα του τη Θεοδώρα, που αρνήθηκε να φύγει από το παλάτι. Τη μέρα αφότου κάθισε η σκόνη, άρχισε να σχεδιάζει μια νέα εκκλησία. Ο χώρος κάπνιζε ακόμα.
Προσέλαβε δύο λόγιους μαθηματικούς, τον Ανθέμιο από τις Τράλλεις και τον Ισίδωρο από τη Μίλητο, αντί για πρακτικούς αρχιτέκτονες. Ο Ανθέμιος έγραφε πραγματείες για τις κωνικές τομές. Ο Ισίδωρος δίδασκε γεωμετρία. Η απόφαση να δοθεί ο σχεδιασμός σε θεωρητικούς μαθηματικούς είναι το κλειδί για αυτό που κάνει το κτίριο πρωτοφανές. Δεν τους περιόριζαν όσα είχαν χτιστεί πριν. Τους περιόριζαν όσα μπορούσαν να συναχθούν από τις πρώτες αρχές.
Το σχέδιο που χάραξαν ήταν ένας γιγάντιος κεντρικός τρούλος πάνω σε τετράγωνη βάση, υψωμένος πάνω σε τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα: τριγωνικά τμήματα σφαίρας που μετατρέπουν τις τέσσερις γωνίες ενός τετραγώνου στην κυκλική βάση ενός τρούλου. Τα σφαιρικά τρίγωνα ήταν γνωστά στην ύστερη ρωμαϊκή αρχιτεκτονική, αλλά ποτέ σε τέτοια κλίμακα. Ο τρούλος που σχεδίασαν είχε διάμετρο τριάντα ένα μέτρα, ελάχιστα στενότερος από τον τρούλο του Πάνθεον στη Ρώμη, αλλά πολύ ψηλότερος: η κορυφή του τρούλου της Αγίας Σοφίας βρίσκεται πενήντα πέντε μέτρα πάνω από το δάπεδο, έναντι σαράντα τριών του Πάνθεον. Ο τρούλος του Πάνθεον κάθεται πάνω σε ένα βαρύ κυλινδρικό τύμπανο. Ο τρούλος της Αγίας Σοφίας κάθεται πάνω σε τέσσερα σημεία, με παράθυρα που διατρυπούν τη βάση του ίδιου του τρούλου, έτσι ώστε να μοιάζει να επιπλέει πάνω σε ένα δαχτυλίδι φωτός. Ο Ρωμαίος ιστορικός Προκόπιος έγραψε ότι ο τρούλος έμοιαζε σαν να κρέμεται από τον ουρανό με μια χρυσή αλυσίδα.
Οι μαθηματικοί υποτίμησαν την πλευρική ώθηση. Ο πρώτος τρούλος κατέρρευσε το 558, είκοσι χρόνια μετά τα εγκαίνια του κτιρίου, ύστερα από μια σειρά σεισμών. Ο ανιψιός του Ισίδωρου, που λεγόταν επίσης Ισίδωρος, τον ξανάχτισε ψηλότερο και πιο απότομο, κάτι που μείωσε την ώθηση προς τα έξω αλλάζοντας τη γεωμετρία. Ο δεύτερος τρούλος στάθηκε για άλλα τετρακόσια χρόνια και μετά κατέρρευσε ξανά μερικώς το 989. Επισκευάστηκε. Κατέρρευσε ξανά το 1346. Επισκευάστηκε ξανά. Η Αγία Σοφία είναι ένα διαρκές δομικό πείραμα εδώ και χίλια πεντακόσια χρόνια.
Τι κάνει ο τρούλος

Σταθείτε στο δάπεδο του κυρίως ναού και κοιτάξτε ψηλά. Ο τρούλος μοιάζει να αιωρείται. Σαράντα παράθυρα διατρυπούν τη βάση του, ακριβώς εκεί όπου θα περιμένατε τη βαρύτερη στήριξη. Το φως από αυτά τα παράθυρα διαλύει το οπτικό όριο ανάμεσα στον τρούλο και τον αέρα, και ο τρούλος διαβάζεται ως ένα ξεχωριστό αντικείμενο που ήρθε και ακούμπησε πάνω στο κτίριο χωρίς να το αγγίζει.
Αυτό είναι σκόπιμο. Ο Ανθέμιος ήθελε ο τρούλος να φαίνεται απίστευτα ελαφρύς. Το πέτυχε χρησιμοποιώντας ένα δαχτυλίδι από τούβλα φτιαγμένα στο ηφαιστειακό νησί της Ρόδου, που είχαν περίπου το είκοσι τοις εκατό της πυκνότητας του συνηθισμένου ψημένου πηλού, και διατρυπώντας το δαχτυλίδι με τον μέγιστο αριθμό παραθύρων που μπορούσε να αντέξει η γεωμετρία χωρίς να καταρρεύσει. Ο τρούλος είναι, κατά μάζα, κυρίως παράθυρα. Το τούβλο που κάνει τη δουλειά έχει πάχος περίπου τριάντα εκατοστά στην κορυφή.
Ο Οθωμανός αρχιτέκτονας Μιμάρ Σινάν, που αποκωδικοποίησε τον τρούλο τέσσερις αιώνες αργότερα για τα δικά του τζαμιά στην Κωνσταντινούπολη, αποκάλεσε την Αγία Σοφία το κτίριο που του δίδαξε τα πάντα. Το Τζαμί του Σουλεϊμάν, λίγο πιο πάνω στον λόφο, έχει τρούλο σχεδόν ίδιου ανοίγματος πάνω σε μια σκόπιμα διαφορετική γεωμετρία, με πολύ βαρύτερες αντηρίδες. Ο Σινάν αντέγραφε τους μαθηματικούς του Ιουστινιανού και ταυτόχρονα διαφωνούσε μαζί τους. Θεωρούσε τη λύση τους κομψή. Πίστευε επίσης ότι είχαν κλέψει υποτιμώντας την ώθηση, όπως είχε αποδείξει ο πρώτος τρούλος που κατέρρευσε.
Τα ψηφιδωτά κάτω από τον σοβά

Το 1453, ο σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ μπήκε έφιππος στην Κωνσταντινούπολη και προσευχήθηκε στην Αγία Σοφία λίγες ώρες μετά την Άλωση. Το κτίριο έγινε το αυτοκρατορικό τζαμί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τον επόμενο αιώνα, τα χριστιανικά εικονιστικά ψηφιδωτά καλύφθηκαν με σοβά: δεν αφαιρέθηκαν, απλώς ασβεστώθηκαν από πάνω. Η ισλαμική παράδοση απαγόρευε την απεικόνιση ανθρώπινων μορφών σε ιερούς χώρους, και οι Οθωμανοί επέλεξαν να κρύψουν αντί να καταστρέψουν. Καλλιγραφικοί δίσκοι κρεμάστηκαν πάνω από τα σφαιρικά τρίγωνα. Ένα μιχράμπ, η κόγχη που δείχνει προς τη Μέκκα, τοποθετήθηκε στην αψίδα, ελαφρώς έκκεντρα, επειδή η αρχική αψίδα κοιτάζει ανατολικά, προς την Ιερουσαλήμ, ενώ η Μέκκα βρίσκεται νοτιοανατολικά.
Όταν ο Ατατούρκ μετέτρεψε την Αγία Σοφία σε μουσείο το 1934, οι συντηρητές άρχισαν να αφαιρούν τον οθωμανικό σοβά, αποκαλύπτοντας ξανά τα βυζαντινά ψηφιδωτά. Το ψηφιδωτό της Δέησης στο νότιο υπερώο, που χρονολογείται γύρω στο 1261, είναι το πιο διάσημο. Ο Χριστός ανάμεσα στην Παναγία και τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, τα τρία πρόσωπα αποδοσμένα με μικρές χρυσές και χρωματιστές γυάλινες ψηφίδες τοποθετημένες σε ελαφρώς διαφορετικές γωνίες μεταξύ τους, ώστε η επιφάνεια να μοιάζει να τρεμοπαίζει καθώς περνάτε. Τα πρόσωπα είναι πιο απαλά από οποιοδήποτε προγενέστερο βυζαντινό έργο. Τα μάτια σας ακολουθούν. Το ψηφιδωτό ήταν κρυμμένο κάτω από σοβά για τετρακόσια ογδόντα χρόνια και βρίσκεται σχεδόν στην κατάσταση που ήταν όταν πρωτοστρώθηκε. Το Chiaro συνδέει το χρυσάφι των ψηφίδων με το παιχνίδι του φωτός ενώ στέκεστε στο κιγκλίδωμα του υπερώου, ώστε ο τρόπος με τον οποίο υποτίθεται ότι τρεμοπαίζει το ψηφιδωτό, οι ψηφίδες είναι τοποθετημένες σκόπιμα με μικρές γωνίες για να πιάνουν το κυμαινόμενο φως των κεριών, να σας διαβάζεται εν κινήσει αντί για μια στατική περιγραφή.
Το κτίριο μετατράπηκε ξανά σε τζαμί το 2020. Τις ώρες της προσευχής, λευκές κουρτίνες τραβιούνται πλέον μπροστά από τα εικονιστικά ψηφιδωτά. Εκτός ωρών προσευχής, οι κουρτίνες ανοίγουν. Η Δέηση είναι στη σειρά των κουρτινών. Η Παναγία Βρεφοκρατούσα στην αψίδα είναι στη σειρά των κουρτινών. Οι μορφές εξαφανίζονται και επανεμφανίζονται με το κάλεσμα για προσευχή.
Πού στέκεστε

Το πρώτο πράγμα που σας χτυπά δεν είναι ο τρούλος. Είναι η κλίμακα. Ο κυρίως ναός έχει μήκος εβδομήντα έξι μέτρα και πλάτος τριάντα ένα. Η μαρμάρινη επένδυση των τοίχων, πλάκες από αυτοκρατορικό πορφυρό πορφυρίτη, πράσινο σερπεντίνη από την Ελλάδα, κίτρινο giallo antico από την Τυνησία, λευκό προκοννήσιο μάρμαρο από τη Θάλασσα του Μαρμαρά, εξορύχθηκε από κάθε γωνιά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και συναρμολογήθηκε εδώ ως σκόπιμη επίδειξη της αυτοκρατορικής εμβέλειας. Οι μαρμάρινες πλάκες είναι τοποθετημένες κατοπτρικά: κάθε πλάκα κόπηκε στα δύο και άνοιξε σαν τις σελίδες ενός βιβλίου, ώστε τα δύο μισά να καθρεφτίζουν το ένα το άλλο. Κάποια από τα σχέδια μοιάζουν με πρόσωπα. Υπάρχει μια λαϊκή παράδοση ότι ο διάβολος κρύβεται σε μία από τις κατοπτρικές φλέβες του μαρμάρου στον νότιο τοίχο. Κοιτάξτε προσεκτικά και θα τον δείτε.
Το δάπεδο είναι το μόνο αρχικό δάπεδο του κτιρίου, μια τεράστια κυματιστή επιφάνεια από μαρμάρινες πλάκες γυαλισμένες από δεκαπέντε αιώνες βημάτων σε μια απαλή λάμψη. Κοντά στην αψίδα υπάρχει ένα τετράγωνο από πορφυρίτη ενσωματωμένο στο δάπεδο, που λέγεται ομφάλιο. Είναι το σημείο όπου στέφονταν οι βυζαντινοί αυτοκράτορες. Σταθείτε πάνω του και στέκεστε εκεί όπου στάθηκαν ογδόντα οκτώ αυτοκράτορες κατά τη στέψη τους.
Τι να προσέξετε
Πέντε πράγματα, με τη σειρά του πόσο εύκολα σας ξεφεύγουν. Πρώτον, κοιτάξτε τον νοτιοδυτικό προθάλαμο. Πάνω από την πόρτα καθώς μπαίνετε υπάρχει ένα ψηφιδωτό του δέκατου αιώνα με την Παναγία να κρατά τον μικρό Χριστό, ανάμεσα στον Κωνσταντίνο, που της προσφέρει την πόλη, και τον Ιουστινιανό, που της προσφέρει την εκκλησία. Είναι ένα από τα λίγα ψηφιδωτά που δεν σοβατίστηκαν ποτέ και έμειναν ορατά σε όλη την οθωμανική κυριαρχία, επειδή βρισκόταν σε έναν διάδρομο που χρησιμοποιούσαν οι σουλτάνοι μπαίνοντας από το παλάτι. Δεύτερον, στο νότιο υπερώο, ψάξτε για τα ρουνικά χαράγματα στο μαρμάρινο στηθαίο, έργο ενός βαριεστημένου Βίκινγκ φρουρού του ένατου αιώνα. Γράφουν, εν μέρει, «Ο Χάλφνταν ήταν εδώ». Τρίτον, στο δάπεδο του νότιου υπερώου, βρείτε την ταφόπλακα του Ενρίκο Ντάντολο, του Βενετού δόγη που ηγήθηκε της λεηλασίας της Κωνσταντινούπολης από την Τέταρτη Σταυροφορία το 1204. Πέθανε στην πόλη την επόμενη χρονιά και θάφτηκε μέσα στην εκκλησία που είχε βοηθήσει να λεηλατηθεί. Η πλάκα είναι μικρή και διακριτική. Τέταρτον, τα τέσσερα ψηφιδωτά των Σεραφείμ στα σφαιρικά τρίγωνα. Τρία από αυτά έχουν αποκαλυφθεί μετά την αποκατάσταση του 2010· ένα έχει ακόμα το οθωμανικό επίχρυσο κάλυμμα στο πρόσωπο, οπότε μπορείτε να δείτε το καλυμμένο και το αρχικό δίπλα δίπλα. Πέμπτον, οι χάλκινες πόρτες στη νοτιοδυτική είσοδο προέρχονται από έναν ρωμαϊκό ναό του δεύτερου αιώνα και επαναχρησιμοποιήθηκαν στην εκκλησία του Ιουστινιανού τη δεκαετία του 530. Είναι το παλαιότερο υλικό αντικείμενο στο κτίριο.
Το κτίριο έχει αλλάξει νόημα ξανά και ξανά. Τα ψηφιδωτά κρύφτηκαν, αποκαλύφθηκαν, κρύφτηκαν, αποκαλύφθηκαν. Ο τρούλος έπεσε και ξαναχτίστηκε. Η πίστη άλλαξε και ξανάλλαξε. Αυτό που μένει ίδιο είναι η γεωμετρία, ο αέρας και ο τρόπος που μπαίνει το φως από τα σαράντα παράθυρα στη βάση του τρούλου το μεσημέρι. Σταθείτε στο ομφάλιο εκείνη την ώρα και το δάπεδο μοιάζει να διαλύεται. Ο τρούλος σχεδιάστηκε για να μοιάζει με την ορατή έκφραση του ουρανού πάνω στη γη, και εξακολουθεί να το κάνει, όποια προσευχή κι αν λέγεται στον χώρο.