
ათენელებმა აკროპოლისის ხელახლა აშენება ძვ. წ. 447 წელს დაიწყეს. დაასრულეს, მეტ-ნაკლებად, 406 წლისთვის. ამ ორმოცდაერთწლიან მონაკვეთში, დაახლოებით სამასი მეტრის სიგრძისა და ას ორმოცდაათი მეტრის სიგანის კირქვის კლდეზე, მათ ოთხი შენობა აღმართეს, რომლებსაც მთელი ევროპული არქიტექტურა მას შემდეგ იმეორებს. პართენონი. ერექთეიონი. პროპილეები. ათენა ნიკეს პატარა ტაძარი. არცერთი მათგანი ერთად არ დაგეგმილა. არცერთი ერთიან ბადეზე არ არის გასწორებული. თითოეული სხვადასხვა პრობლემას წყვეტდა კლდეზე, ისეთზე, როგორიც დახვდათ, არქიტექტორები კი — იქტინოსი, კალიკრატე, მნესიკლე — ერთდროულად მუშაობდნენ, ზოგჯერ ერთმანეთის საწინააღმდეგოდაც, ბიუჯეტით, რომელიც დელოსის კავშირის გაძარცული ხაზინა იყო.
რაც დღეს კლდეზე დგას, დაახლოებით ნახევარია იმისა, რაც ძვ. წ. 432 წელს იდგა. პატარა შენობების უმეტესობა აღარ არსებობს. პართენონმა სახურავი 1687 წელს ვენეციური საარტილერიო დარტყმისას დაკარგა, მისი ქანდაკებების უმეტესობა კი 1801 წელს ბრიტანელებს მიჰყიდეს. მაგრამ ოთხი მთავარი შენობა ისევ იქ დგას, რესტავრაციის სხვადასხვა მდგომარეობაში, და მათკენ ასვლა დღესაც ანტიკური არქიტექტურის ყველაზე კონცენტრირებული მონაკვეთია მსოფლიოში.
თუ ცხელ ნაშუადღევს ბილიკს მიუყვებით, მთელ აკროპოლისს ორ აუჩქარებელ საათში მოივლით. ქვემოთ არის ის, რისთვისაც კლდე არსებობდა, რა არის ოთხივე შენობა და რას შეხედოთ, როცა იქ მიხვალთ.
რისთვის იყო
კლდე სულ მცირე ძვ. წ. XIII საუკუნიდან იყო გამაგრებული. მიკენელმა ბერძნებმა მასზე სასახლე და მის გარშემო ციკლოპური კედელი ააშენეს. მოგვიანებით ათენელები მას ჯერ სიწმინდედ აღიქვამდნენ და მხოლოდ შემდეგ ციხესიმაგრედ. სპარსულმა ჯარმა ის ძვ. წ. 480 წელს გაძარცვა, თავზე ყველაფერი დაწვა და ნანგრევები ჩრდილოეთ მხარეს გადაყარა. ათენის ღვთისმოსავმა მოქალაქეებმა აღთქმა დადეს, რომ მთელი თაობის განმავლობაში არ აღადგენდნენ, როგორც მკრეხელობის მოწმობას. პერიკლემ ეს აღთქმა ძვ. წ. 447 წელს დაარღვია, იმ არგუმენტით, რომ სპარსული საფრთხე ამართლებდა კავშირის თავდაცვის ფონდის ახალ სამშენებლო პროგრამაზე გამოყენებას. დელოსის კავშირის სხვა წევრები შეეწინააღმდეგნენ. პერიკლემ კენჭისყრა მოიგო. პართენონი კავშირის ფულით აღიმართა.
პერიკლეს დროისთვის აკროპოლისი პრაქტიკული გაგებით ციტადელი აღარ იყო. ის სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული რელიგიური კომპლექსი იყო, ძირითადად ათენას მიძღვნილი, მის სხვადასხვა სახეში — ათენა პართენოსი, ქალწული მეომარი; ათენა პოლიასი, ქალაქის მფარველი; ათენა ნიკე, გამარჯვების მომტანი. შენობები ღერძულ გეგმაზე კი არ არის განლაგებული, არამედ მიდგომების გააზრებულ თანმიმდევრობაში, ასე რომ, როცა ბილიკს მიუყვებით და პროპილეებს გადიხართ, პართენონი ირიბი კუთხით შემოდის ხედვის არეში. ათენელებს სიმეტრიული ფასადები არ აინტერესებდათ. მათ უნდოდათ, რომ მათი შენობები შემოგევლოთ.
პროპილეები: კარიბჭე, რომელიც კლდეს ედავება

პროპილეები პირველია, რასაც გადიხართ. მნესიკლემ ის ძვ. წ. 437 წელს დაიწყო, ცენტრალური ნაწილი 432 წლისთვის დაასრულა, გვერდითი ფრთები კი ვერასდროს დაასრულა — პელოპონესის ომი დაიწყო და ფული გამოილია. დაუსრულებლობა დღესაც ჩანს. შესვლისას შეხედეთ მარცხენა ფრთას; ზედა რიგის ბლოკები გამოკვეთეს, მაგრამ ადგილზე არასდროს დადეს, ხოლო დამცავი შვერილები, რომლებსაც ქვისმთლელები ქვაზე ტოვებდნენ, რომ ადგილზე აეწიათ, არასდროს ჩამოთალეს. პროპილეები ერთადერთი დიდი ათენური ტაძარია, რომლის ბლოკებზეც შვერილები დღემდე დარჩა. თქვენ ძვ. წ. 432 წელს ნახევრად მიტოვებულ საქმეს უყურებთ.
შენობას ჰქონდა პრობლემა, რომელიც არქიტექტორს ადგილზევე უნდა გადაეწყვიტა. კლდეზე ამავალი ბილიკი ციცაბოდ ადის. მის გადაღმა კოლონადიანი კარიბჭის დასადგმელად მნესიკლეს დახრილი იატაკი ბრტყელ სახურავთან უნდა შეეთავსებინა. მან ეს გარე დორიული ფასადის შიგნით იონიური სვეტების რიგით გააკეთა, დორიულზე მაღალი და წვრილი სვეტებით, რომლებიც ფერდობის სიმაღლეს ფარავდა ისე, რომ შესასვლელს არ აკნინებდა. პროპილეების შერეული დორიულ-იონიური ორდერი ბერძნულ არქიტექტურაში ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული მაგალითია. ის მომდევნო სამი საუკუნის განმავლობაში სტანდარტულ პრაქტიკად იქცა, რადგან მნესიკლემ პრობლემა აქ უკვე გადაჭრა.
პროპილეების მარჯვნივ, სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში, პატარა ბასტიონზე შემდგარი, ათენა ნიკეს ტაძარია, პაწაწინა იონიური შენობა, დაახლოებით ძვ. წ. 420 წელს დასრულებული. ის იმდენად პატარაა, რომ შეიძლება ჩაუაროთ. ნუ ჩაუვლით. ახედეთ მის ფრიზს. შემორჩენილ ფრაგმენტებზე ათენელების გამარჯვებებია როგორც სპარსელებზე, ისე ბერძნებზე, ერთადერთი ბერძნული ტაძრის ფრიზი, რომელზეც ისტორიული — და არა მითოლოგიური — ბრძოლაა გამოსახული. ათენელები საკუთარ საომარ გამარჯვებებს იმავე არქიტექტურულ რეგისტრზე ათავსებდნენ, რომელიც ჩვეულებრივ ღმერთებს ეკავათ.
პართენონი: რას აბრტყელებს კამერა

პართენონი ის შენობაა, რომლის სანახავადაც ყველა კლდეზე ადის. ამავდროულად, ის შენობაა, რომელსაც ადამიანების უმეტესობა ფოტოს გადაღების შემდეგ ყურებას წყვეტს. სამაგიეროდ, დადექით სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში, სადაც კუთხე ერთდროულად გაჩვენებთ გრძელ და მოკლე მხარეს, და შენობის ოპტიკური დახვეწილობა თვალში საცემი გახდება.
პართენონს სწორი ხაზები არ აქვს. არქიტექტორებმა იქტინოსმა და კალიკრატემ, მოქანდაკე ფიდიასთან ერთად, რომელიც მთავარი მხატვრული ხელმძღვანელი იყო, ყოველ ელემენტში ოპტიკური შესწორებები ჩადეს, რათა აენაზღაურებინათ ის ვიზუალური დამახინჯებები, რომლებსაც ამ ზომის იდეალურად მართკუთხა შენობა გამოიწვევდა. სტილობატი — პლატფორმა, რომელზეც სვეტები დგას — შუაში ზემოთ არის ამოზნექილი, გრძელ მხარეებზე დაახლოებით თერთმეტი სანტიმეტრით, მოკლეებზე შვიდით, რომ ჩაღუნულად არ გამოჩნდეს. სვეტები ზემოთ დაახლოებით შვიდი სანტიმეტრით შიგნით არის გადახრილი. კუთხის სვეტები დანარჩენებზე ოდნავ სქელია, რომ კაშკაშა ცის ფონზე სილუეტად წვრილი არ ჩანდეს. თითოეულ სვეტს შუაში ძლივს შესამჩნევი გამობერილობა აქვს, ენტაზისი, რომ ტანი სიმძიმის ქვეშ ჩაზნექილად არ მოჩანდეს. თუ სამხრეთ-დასავლეთ კუთხიდან სტილობატის ზედა კიდეს თვალს გააყოლებთ, ზემოთ ამოზნექილობას დაინახავთ. პართენონი შენობაა, რომელშიც ყოველი ხაზი, სწორი რომ გგონიათ, სინამდვილეში ზუსტად გათვლილი მრუდია.
Chiaro თითოეულ ამ ოპტიკურ დახვეწილობას გისახელებთ, როცა კუთხეში დგახართ, და გეომეტრიას იმაზე ადებს, რასაც თქვენი თვალი სინამდვილეში ხედავს, ასე რომ, შენობა ღია ბარათად კი არა, V საუკუნის საინჟინრო ნამუშევრად იკითხება. მოქანდაკეები და არქიტექტორები თავიანთ საქმეს ერთმანეთისგან არ მიჯნავდნენ; ფიდიასი ზედამხედველობდა როგორც ფრიზის მარმარილოს ფიგურებს, ისე იმ სვეტების ზომებს, რომელთა თავზეც ფრიზი იდო. ამ შენობაზე შემთხვევითი არაფერია.
ქანდაკებების უმეტესობა თავად შენობაზე აღარ არის. ფრონტონებზე ორი დიდი მითოლოგიური სცენა იყო — ათენას დაბადება აღმოსავლეთით, ათენასა და პოსეიდონის შეჯიბრი ქალაქისთვის დასავლეთით. იმის უმეტესობა, რაც 1687 წლის ვენეციურ აფეთქებას გადაურჩა, ლორდ ელჯინის აგენტებმა 1801-დან 1812 წლამდე გაიტანეს და ახლა ბრიტანეთის მუზეუმშია. დღეს პართენონზე გარე მეტოპები და შიდა ფრიზის ფრაგმენტები დარჩა. დანარჩენი სამხრეთი ფერდობის ძირას, აკროპოლისის მუზეუმშია, სადაც ასლები იმ ადგილებზეა ჩამოკიდებული, რომლებიც ოდესღაც ორიგინალებს ეკავათ, დაკარგული ნაწილები კი თეთრი თაბაშირით არის აღნიშნული.
ერექთეიონი: ტაძარი, რომელმაც ერთ იატაკზე უარი თქვა

ერექთეიონი პატარა ტაძარია კლდის ჩრდილოეთ მხარეს, პართენონის მოპირდაპირედ. ეს აკროპოლისზე ყველაზე უცნაური შენობაა. არქიტექტორებს, რომლებმაც ის ძვ. წ. 406 წელს დაასრულეს, ერთი შენობა სამ სხვადასხვა არსებულ წმინდა ადგილზე უნდა მოეთავსებინათ, თითოეული სხვადასხვა სიმაღლეზე, მათ შორის იმ ადგილზე, სადაც, გადმოცემით, ათენა და პოსეიდონი შეეჯიბრნენ, და აკლდამაზე, რომელიც ტრადიციულად ათენის ლეგენდარულ მეფეს, ერექთევსს მიეწერებოდა. ადგილების გადატანა არ შეეძლოთ. ამიტომ ააშენეს ტაძარი იატაკის ოთხი სხვადასხვა დონით, დაახლოებით L-ის ფორმის გეგმაზე, კუთხეებით გამოშვერილი პორტიკებით და ერთი სახურავით, რომელიც არცერთ კუთხეში ბოლომდე არ ემთხვევა.
ცნობილი ელემენტი კარიატიდების პორტიკია — ექვსი მდგარი ქალის ფიგურა, ორმეტრიანი, რომლებიც პატარა პორტიკის ანტაბლემენტს თავზე ზიდავენ. დღეს შენობაზე მდგარი ფიგურები ასლებია. ორიგინალებიდან ხუთი აკროპოლისის მუზეუმშია, მინის ვიტრინაში, ზემოდან განათებული, რომ სამოსის კვეთა ნებისმიერი კუთხიდან იკითხებოდეს. მეექვსე ორიგინალი ბრიტანეთის მუზეუმშია. როცა ასლებს უყურებთ, შეამჩნიეთ, რომ მარცხენა სამი ფიგურა წონას მარჯვენა ფეხზე იჭერს, მარჯვენა სამი კი მარცხენაზე, ასე რომ, პორტიკი შუაზე სარკისებურად ირეკლება. სამოსი გადანაცვლებულ წონას მიჰყვება. თითოეული კარიატიდა სრულფასოვანი პორტრეტული ქანდაკებაა, რომელიც არქიტექტურად მუშაობს.
ძველი ზეთისხილის კორომის ხეები ერექთეიონის დასავლეთი პორტიკის ქვემოთ ჩანს. ათენის დაარსების მითის მიხედვით, სწორედ აქ შექმნა ქალღმერთმა პირველი ზეთისხილის ხე, როგორც თავისი საჩუქარი ქალაქისთვის, და პოსეიდონის შეთავაზებას, მლაშე წყაროს, აჯობა. ახლანდელი ზეთისხილი გაცილებით გვიანდელი ხელახალი დარგვაა — ის 1952 წელს დარგეს. ადგილის შენარჩუნება თითქმის ორნახევარი ათასი წლის განმავლობაში უფრო საინტერესოა, ვიდრე თავად ხე.
როგორ წავიკითხოთ კლდე
ოთხი შენობა ერთმანეთის მიმართ კუთხით დგას, მაგრამ პროპილეებში გამავალი ბილიკი ისე იყო ჩაფიქრებული, რომ თქვენი მზერა კონკრეტული თანმიმდევრობით წაეყვანა. კარიბჭეს რომ გადიხართ, უყურებთ ადგილს, სადაც თქვენ წინ ოდესღაც ათენა პრომახოსის კოლოსალური ბრინჯაოს ქანდაკება იდგა — ის ახ. წ. VI საუკუნიდან აღარ არსებობს, მაგრამ მისი კვარცხლბეკი ისევ კლდეზეა. როცა მას მარჯვნიდან უვლით, პართენონი სამი მეოთხედის კუთხით შემოდის ხედვის არეში, ისე, როგორც ათენელებს უნდოდათ, რომ დაგენახათ. ერექთეიონი მარცხნივაა, უფრო პატარა და ასიმეტრიული, პართენონის დიდებულების გვერდით თითქმის შინაური. ორი შენობა ერთად ერთი რელიგიური პრობლემის პასუხი იყო: პართენონში ათენა პართენოსის, მეომარი ქალწულის, ოქროსა და სპილოს ძვლის კოლოსალური საკულტო ქანდაკება იდგა, ფიდიასის შექმნილი; ერექთეიონში კი ათენა პოლიასის, ქალაქის მთავარი მფარველის, გაცილებით ძველი ხის ქანდაკება, რომელიც კლდეზე ასობით წლის განმავლობაში იდგა. ათენელებს ორივე სჭირდებოდათ. ცნობილი ქანდაკებისთვის ერთი დიდი შენობა ააშენეს, წმინდასთვის კი ერთი უცნაური.
რას მიაქციოთ ყურადღება
ხუთი რამ, რაც კლდეზე უნდა გააკეთოთ. პირველი: ასვლამდე სამხრეთ ფერდობს ქვემოდან შეხედეთ. ჰეროდე ატიკოსის ოდეონი, ახ. წ. 161 წელს დასრულებული რომაული ამფითეატრი, პირდაპირ კლდის კედელშია ჩაშენებული. მას დღესაც იყენებენ საზაფხულო წარმოდგენებისთვის. აკუსტიკა უცვლელია.
მეორე: პროპილეებთან შეხედეთ მარცხენა ფრთის კედლის ბლოკებზე დარჩენილ, ჩამოუთლელ ასაწევ შვერილებს. ისინი ფერმკრთალი, ხელუხლებელია და მოწმობს, რომ შენობა ძვ. წ. 432 წელს მშენებლობის შუაგულში მიატოვეს.
მესამე: პართენონთან შემოუარეთ სამხრეთ-დასავლეთ კუთხემდე და სტილობატის პლატფორმას თვალი გააყოლეთ. შუაში ზემოთ ამოზნექილობა ჩანს. პართენონი თქვენთვის ოპტიკურ სამუშაოს ასრულებს, შეამჩნევთ თუ არა.
მეოთხე: ერექთეიონის კარიატიდების პორტიკთან ფიგურები დათვალეთ. ხუთი ორიგინალი ქვემოთ, მუზეუმშია. მეექვსე ლონდონშია. აკროპოლისის მუზეუმის ექსპოზიციაში ცარიელი ადგილი სწორედ იმისაა, რომელმაც კლდე 1801 წელს დატოვა.
მეხუთე: მიდით მწვერვალის აღმოსავლეთ კიდემდე, დროშის ანძასთან, და ქვემოთ ჩაიხედეთ. პირდაპირ უყურებთ ეროვნულ ბაღს, პარლამენტის შენობას, ოლიმპიურ სტადიონს და ზღვამდე გადაჭიმულ თანამედროვე ათენს. კლდე ის არის, რის გარშემოც ქალაქი აშენდა. ის ათენის ცენტრი სამნახევარი ათასი წელია. ყველაფერი მის ქვემოთ უფრო ახალგაზრდაა.
აკროპოლისი პატარაა. შენობები კირქვისა და მარმარილოსია, მორთულობის უმეტესობა კი დრომ შეჭამა. რაც იქ ჯერ კიდევ დგას, გეომეტრიაა: ერთი თაობის მიერ ერთ ადგილას აღმართული ოთხი შენობა, ოპტიკური დახვეწილობით, რომელიც მას შემდეგ არავის გაუუმჯობესებია, და ბილიკი, რომელიც პართენონის ხედს თქვენს თვალში ზუსტად ისე შემოაბრუნებს, როგორც პერიკლეს სურდა.