Naar de inhoud

De Akropolis: wat je ziet op de rots die het Westen bouwde

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Uitzicht op de Akropolis van Athene vanaf de Filopapposheuvel bij zonsondergang, met het Parthenon en het Erechtheion als silhouet op de kalkstenen top boven de stad.

De Atheners begonnen in 447 v.Chr. met de herbouw van de Akropolis. Rond 406 waren ze, min of meer, klaar. In die periode van eenenveertig jaar zetten ze op een kalkstenen rots van ongeveer driehonderd meter lang en honderdvijftig meter breed vier gebouwen neer die de rest van de Europese architectuur sindsdien is blijven kopiëren. Het Parthenon. Het Erechtheion. De Propyleeën. Het tempeltje van Athena Nikè. Geen van de vier was samen met de andere gepland. Geen ervan ligt op één raster. Elk gebouw loste een ander probleem op, op de rots zoals die er nu eenmaal lag, en de architecten, Iktinos, Kallikrates en Mnesikles, werkten tegelijkertijd, soms tegen elkaar in, met een budget dat bestond uit de geplunderde schatkist van de Delisch-Attische Zeebond.

Wat er vandaag op de rots staat, is ongeveer de helft van wat er in 432 v.Chr. stond. De meeste kleinere gebouwen zijn verdwenen. Het Parthenon verloor in 1687 zijn dak bij een Venetiaanse artilleriebeschieting, en het grootste deel van zijn beeldhouwwerk werd in 1801 aan de Britten verkocht. Maar de vier grote gebouwen staan er nog, in verschillende stadia van restauratie, en de klim ernaartoe is nog altijd de meest geconcentreerde verzameling antieke architectuur ter wereld.

Loop je op een warme middag het pad op, dan kun je de hele Akropolis in twee rustige uren zien. Hieronder lees je waar de rots voor diende, wat elk van de vier gebouwen is en waar je naar kijkt als je er bent.

Waar hij voor diende

De rots was al minstens sinds de dertiende eeuw v.Chr. versterkt. Myceense Grieken bouwden er een paleis en er een cyclopische muur omheen. Latere Atheners zagen hem eerst als heiligdom en pas daarna als vesting. Het Perzische leger plunderde hem in 480 v.Chr., verbrandde alles wat bovenop stond en stortte het puin aan de noordkant naar beneden. De vrome burgers van Athene zwoeren een generatie lang niet te herbouwen, als getuigenis van de heiligschennis. Pericles brak die eed in 447 v.Chr., met het argument dat de Perzische dreiging rechtvaardigde dat het verdedigingsfonds van de bond werd gebruikt voor een nieuw bouwprogramma. De andere leden van de Delisch-Attische Zeebond maakten bezwaar. Pericles won de stemming. Het Parthenon werd gebouwd met het geld van de bond.

In de tijd van Pericles was de Akropolis in praktische zin geen citadel meer. Het was een religieus complex, gefinancierd door de staat en vooral gewijd aan Athena in haar verschillende gedaanten: Athena Parthenos, de maagdelijke strijder; Athena Polias, beschermster van de stad; Athena Nikè, de brenger van de overwinning. De gebouwen liggen niet op een as, maar in een zorgvuldige volgorde van benaderingen, zodat het Parthenon schuin in beeld draait als je het pad op klimt en door de Propyleeën gaat. De Atheners hadden geen belangstelling voor symmetrische gevels. Ze wilden dat je om hun gebouwen heen liep.

De Propyleeën: de poort die met de rots in discussie gaat

De Propyleeën, de ceremoniële toegangspoort tot de Akropolis, gefotografeerd vanaf het pad eronder, met de Dorische zuilen en de centrale trap die naar de top oploopt.

De Propyleeën zijn het eerste waar je doorheen loopt. Mnesikles begon er in 437 v.Chr. aan, had het middendeel in 432 af en heeft de zijvleugels nooit voltooid: de Peloponnesische Oorlog brak uit en het geld raakte op. Die onvoltooide staat is nog steeds te zien. Kijk naar de vleugel links als je binnenkomt: de blokken van de bovenste laag zijn wel uitgehakt maar nooit geplaatst, en de uitsteeksels die steenhouwers op de steen lieten zitten om hem op zijn plek te tillen, zijn er nooit afgebeiteld. De Propyleeën zijn het enige grote Atheense tempelgebouw waarop die uitsteeksels nog op de blokken zitten. Je kijkt naar een klus die in 432 v.Chr. half af is blijven liggen.

Het gebouw had een probleem dat de architect ter plekke moest oplossen. Het pad de rots op stijgt steil. Om er een poort met zuilen overheen te zetten, moest Mnesikles een hellende vloer combineren met een vlak dak. Dat deed hij met een reeks Ionische zuilen achter de Dorische buitengevel, hoger en slanker dan de Dorische, die de hoogte van de helling konden overbruggen zonder de ingang klein te laten lijken. De gemengde Dorische en Ionische orde van de Propyleeën is een van de vroegste voorbeelden in de Griekse architectuur. Ze werd de drie eeuwen daarna standaard, omdat Mnesikles het probleem hier al had opgelost.

Rechts van de Propyleeën, op een klein bastion op de zuidwestelijke hoek, staat de tempel van Athena Nikè, een piepklein Ionisch gebouw dat rond 420 v.Chr. werd voltooid. Hij is klein genoeg om voorbij te lopen. Loop er niet voorbij. Kijk omhoog naar het fries. De bewaarde fragmenten tonen Atheense overwinningen op zowel Perzen als Grieken: het enige fries van een Griekse tempel dat historische, geen mythologische, gevechten laat zien. De Atheners zetten hun eigen oorlogsoverwinningen op dezelfde plek in de architectuur waar normaal de goden stonden.

Het Parthenon: wat de camera platdrukt

Het Parthenon vanuit het zuiden, met de zuilenrij van Dorische zuilen op de rots van de Akropolis tegen een heldere lucht, de restauratiesteigers deels weggehaald.

Het Parthenon is het gebouw waarvoor iedereen de rots op klimt. Het is ook het gebouw waar de meeste mensen niet meer naar kijken zodra ze de foto hebben gemaakt. Ga in plaats daarvan op de zuidwestelijke hoek staan, waar je de lange en de korte zijde tegelijk ziet, en de optische verfijningen van het gebouw worden zichtbaar.

Het Parthenon heeft geen rechte lijnen. De architecten Iktinos en Kallikrates, die samenwerkten met de beeldhouwer Phidias als artistiek leider, bouwden in elk onderdeel optische correcties in om de visuele vervormingen te compenseren die een volmaakt rechthoekig gebouw van dit formaat zou opleveren. De stylobaat, het platform waarop de zuilen staan, buigt in het midden zo’n elf centimeter omhoog aan de lange zijden en zeven aan de korte zijden, zodat hij niet lijkt door te zakken. De zuilen hellen bovenaan zo’n zeven centimeter naar binnen. De hoekzuilen zijn iets dikker dan de andere, zodat ze niet dun lijken als ze afsteken tegen de felle lucht. Elke zuil heeft halverwege een subtiele zwelling, de entasis, zodat de schacht onder zijn last niet hol lijkt. Als je vanaf de zuidwestelijke hoek langs de bovenkant van de stylobaat kijkt, zie je de opwaartse kromming. Het Parthenon is een gebouw waarin elke lijn die je recht waant in werkelijkheid een nauwkeurig berekende kromme is.

Chiaro benoemt elk van die optische verfijningen terwijl je op de hoek staat en legt de geometrie over wat je oog werkelijk ziet, zodat het gebouw zich laat lezen als een staaltje techniek uit de vijfde eeuw in plaats van een ansichtkaart. De beeldhouwers en de architecten hielden hun werk niet gescheiden: Phidias hield toezicht op zowel de marmeren figuren van het fries als de afmetingen van de zuilen waarop dat fries rustte. Niets aan dit gebouw is toevallig.

Het beeldhouwwerk is grotendeels van het gebouw zelf verdwenen. De frontons bevatten twee grote mythologische taferelen: de geboorte van Athena aan de oostkant, de wedstrijd tussen Athena en Poseidon om de stad aan de westkant. Het meeste van wat de Venetiaanse explosie van 1687 overleefde, werd tussen 1801 en 1812 door de agenten van Lord Elgin weggehaald en staat nu in het British Museum. Wat vandaag nog op het Parthenon zit, zijn de metopen rond de buitenkant en fragmenten van het binnenste fries. De rest is in het Akropolismuseum aan de voet van de zuidhelling, waar reproducties hangen op de plekken waar de originelen ooit zaten, met de ontbrekende stukken in wit gips aangegeven.

Het Erechtheion: de tempel die het opgaf met één vloer

De zuidelijke portiek van het Erechtheion op de Akropolis, met zes kariatiden, zuilen in de vorm van staande vrouwen, die het hoofdgestel boven de marmeren sokkel dragen.

Het Erechtheion is de kleine tempel aan de noordkant van de rots, tegenover het Parthenon. Het is het vreemdste gebouw op de Akropolis. De architecten die het in 406 v.Chr. voltooiden, moesten één gebouw neerzetten over drie verschillende bestaande heilige plekken, elk op een andere hoogte, waaronder de plek waar Athena en Poseidon hun wedstrijd zouden hebben gehouden en een graf dat volgens de overlevering toebehoorde aan een legendarische Atheense koning, Erechtheus. Ze konden de plekken niet verplaatsen. Dus bouwden ze een tempel met vier verschillende vloerniveaus op een ruwweg L-vormige plattegrond, met portieken die er schuin uitsteken, en één dak dat op geen enkele hoek helemaal aansluit.

Het beroemde onderdeel is de Kariatidenportiek: zes staande vrouwenfiguren van twee meter hoog die het hoofdgestel van een kleine portiek op hun hoofd dragen. De figuren op het gebouw zijn vandaag afgietsels. Vijf van de originelen staan in het Akropolismuseum, in een glazen vitrine die van boven wordt verlicht, zodat het beeldhouwwerk van de plooien vanuit elke hoek te lezen is. Het zesde origineel staat in het British Museum. Let bij het bekijken van de afgietsels op het volgende: de drie figuren links staan met hun gewicht op hun rechterbeen en de drie rechts met hun gewicht op hun linkerbeen, zodat de portiek zich in het midden spiegelt. De plooien volgen het verschoven gewicht. Elke kariatide is een compleet portretbeeld dat als architectuur werkt.

Net onder de westelijke portiek van het Erechtheion zie je de bomen van een oude olijfgaard. Volgens de stichtingsmythe van Athene bracht de godin hier de eerste olijfboom voort als geschenk aan de stad, waarmee ze het aanbod van Poseidon, een zoutwaterbron, overtroefde. De huidige olijfboom is een veel latere aanplant: hij werd er in 1952 neergezet. Dat de plek bijna vijfentwintig eeuwen dezelfde is gebleven, is interessanter dan de boom.

Zo lees je de rots

De vier gebouwen staan schuin ten opzichte van elkaar, maar het pad door de Propyleeën was ontworpen om je blik in een vaste volgorde te sturen. Als je door de poort komt, kijk je naar de plek waar vroeger een kolossaal bronzen beeld van Athena Promachos voor je stond. Het is al sinds de zesde eeuw n.Chr. verdwenen, maar de sokkel staat nog op de rots. Loop je er rechts omheen, dan komt het Parthenon in driekwartaanzicht in beeld, zoals de Atheners wilden dat je het zag. Het Erechtheion ligt links, kleiner en asymmetrisch, bijna huiselijk naast de grandeur van het Parthenon. Samen waren de twee gebouwen het antwoord op één religieus probleem: het Parthenon bevatte het kolossale cultusbeeld van goud en ivoor van Athena Parthenos, de maagdelijke strijder, gemaakt door Phidias; het Erechtheion bevatte het veel oudere houten beeld van Athena Polias, de voornaamste beschermster van de stad, dat al honderden jaren op de rots stond. De Atheners hadden ze allebei nodig. Ze bouwden één groot gebouw voor het beroemde beeld en één vreemd gebouw voor het heilige.

Waar je op let

Vijf dingen om te doen op de rots. Ten eerste: kijk voordat je gaat klimmen van beneden naar de zuidhelling. Het Odeion van Herodes Atticus, een Romeins theater dat in 161 n.Chr. werd voltooid, is direct in de rotswand gebouwd. Het wordt nog steeds gebruikt voor voorstellingen in de zomer. De akoestiek is onveranderd.

Ten tweede: kijk bij de Propyleeën naar de onafgewerkte hijsnokken op de muurblokken van de linkervleugel. Ze zijn bleek, onaangeroerd en het bewijs dat de bouw in 432 v.Chr. halverwege werd stilgelegd.

Ten derde: loop bij het Parthenon naar de zuidwestelijke hoek en kijk langs het platform van de stylobaat. De opwaartse kromming in het midden is zichtbaar. Het Parthenon doet optisch werk voor je, of je het nu merkt of niet.

Ten vierde: tel bij de Kariatidenportiek van het Erechtheion de figuren. Vijf originelen staan in het museum beneden. De zesde staat in Londen. De lege plek in de opstelling van het Akropolismuseum is die van het beeld dat de rots in 1801 verliet.

Ten vijfde: loop naar de oostrand van de top, bij de vlaggenmast, en kijk naar beneden. Je kijkt recht op de Nationale Tuin, het parlementsgebouw, het Olympisch stadion en de moderne stad Athene, die zich uitstrekt tot aan de zee. De rots is waar de stad omheen werd gebouwd. Hij is al vijfendertig eeuwen het middelpunt van Athene. Alles daaronder is jonger.

De Akropolis is klein. De gebouwen zijn van kalksteen en marmer, en de tijd heeft het meeste van de versiering opgevreten. Wat er nog staat, is de geometrie: vier gebouwen, door één generatie op één plek neergezet, met optische verfijningen die sindsdien niet zijn verbeterd, en een pad dat het Parthenon precies zo in je blikveld laat draaien als Pericles wilde.

Beeldverantwoording