კონტენტზე გადასვლა

აია სოფია: საკათედრო ტაძარი, რომელიც მეჩეთად იქცა, შემდეგ მუზეუმად და კვლავ მეჩეთად

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 7 წთ

სტამბოლის აია სოფია ბოსფორის გაღმიდან: ცენტრალური გუმბათი, რომელსაც ოთხი ოსმალური მინარეთი გარს აკრავს, მოწმენდილი ცის ფონზე.

იმ დღეს, როცა აია სოფია გაიხსნა, 537 წლის 27 დეკემბერს, იმპერატორი იუსტინიანე ბრინჯაოს კარებში შევიდა, თავს ზემოთ ჩამოკიდებულ გუმბათს ახედა და თქვა რაღაც, რაც საუკუნეებმა ოდნავ განსხვავებული ვერსიებით მოიტანა. ყველაზე ხშირად ციტირებული ასეთია: „სოლომონ, მე გაჯობე.“ ყველაზე სარწმუნო უფრო გრძელი ბერძნული ფრაზაა, რომელიც მოგვიანებით ერთმა ისტორიკოსმა ჩაიწერა და რომელშიც იუსტინიანე ღმერთს მადლობას უხდის, რომ ნება დართო, დაესრულებინა ნაგებობა, სოლომონის ტაძარზე დიდი. რომელი ვერსიაც არ უნდა იყოს სწორი, აზრი ერთია. იუსტინიანემ მსოფლიოში უდიდესი დახურული სივრცე ააშენა და ეს იცოდა.

აია სოფია ამ რეკორდს თითქმის ცხრაასი წლის განმავლობაში ინარჩუნებდა. სანამ 1520 წელს სევილიის საკათედრო ტაძრის გუმბათი დასრულდებოდა, დედამიწაზე არც ერთი შენობა შიგნით მეტ მოცულობას არ მოიცავდა. სანამ ბრუნელესკი 1436 წელს ფლორენციის საკათედრო ტაძრის გუმბათს დაასრულებდა, დედამიწაზე არც ერთი გუმბათი უფრო ფართო არ იყო. შენობა ქვაში გამოთქმული არგუმენტი იყო იმაზე, თუ სად გადის ადამიანის შესაძლებლობების ზღვარი.

ის ასევე, ჩემი აზრით, მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური შენობაა. ის იყო საკათედრო ტაძარი, შემდეგ მეჩეთი, შემდეგ მუზეუმი, შემდეგ ისევ მეჩეთი. მას აქვს ოდესმე აშენებული უდიდესი აფრებიანი გუმბათი, და ეს გუმბათი ორჯერ ნაწილობრივ ჩამოინგრა. ის დაფარულია ქრისტიანული მოზაიკებით, რომლებიც ისლამური კალიგრაფიით გადაიხატა, რომელიც თავის მხრივ რესტავრატორებმა გადაფარეს, და სამივე ფენა კედელზე ერთდროულად ჩანს. მასში ღმერთის, მუჰამედისა და პირველი ოთხი ხალიფის სახელები თხუთმეტმეტრიან კალიგრაფიულ მედალიონებზე კიდია იმავე დარბაზში, სადაც ღვთისმშობლის VI საუკუნის მოზაიკაა. დედამიწაზე არსად ერთ დარბაზში ამდენი ერთმანეთზე დაფენილი საკრალური ისტორია არ არის.

რა სურდა იუსტინიანეს

კონსტანტინოპოლში იმავე ადგილას წმინდა სიბრძნის ორი ადრინდელი ეკლესია იდგა. პირველი, რომელიც კონსტანციუს II-მ 360 წელს ააშენა, დაიწვა. მეორე, რომელიც თეოდოსი II-მ 415 წელს ააშენა, დაიწვა 532 წლის ნიკას აჯანყებისას, როცა იპოდრომის ეტლების დასებმა ქალაქი ერთი კვირით ააფორიაქეს. იუსტინიანე აჯანყებას გადაურჩა, რადგან თავის ცოლს, თეოდორას, დაუჯერა, რომელმაც სასახლიდან გაქცევაზე უარი თქვა. მტვრის დაწრეტის მეორე დღეს მან ახალი ეკლესიის დაგეგმვა დაიწყო. ადგილი ჯერ კიდევ ბოლავდა.

მან პრაქტიკოსი არქიტექტორების ნაცვლად ორი სწავლული მათემატიკოსი დაიქირავა: ანთემიოს ტრალელი და ისიდორე მილეტელი. ანთემიოსი კონუსურ კვეთებზე ტრაქტატებს წერდა. ისიდორე გეომეტრიას ასწავლიდა. გადაწყვეტილება, რომ პროექტი თეორეტიკოს მათემატიკოსებისთვის მიენდოთ, გასაღებია იმისა, რაც ამ შენობას უპრეცედენტოს ხდის. მათ არ ზღუდავდა ის, რაც მანამდე აშენდა. მათ ზღუდავდა ის, რისი გამოყვანაც პირველი პრინციპებიდან შეიძლებოდა.

მათ მიერ შედგენილი გეგმა იყო უზარმაზარი ცენტრალური გუმბათი კვადრატულ ფუძეზე, ოთხ აფრაზე აწეული: აფრები სამკუთხა სფერული სეგმენტებია, რომლებიც კვადრატის ოთხ კუთხეს გუმბათის წრიულ ფუძედ აქცევს. აფრა გვიანრომაულ არქიტექტურაში ცნობილი იყო, მაგრამ არასოდეს ასეთ მასშტაბზე. მათ მიერ დაპროექტებული გუმბათი ოცდათერთმეტი მეტრის დიამეტრისა იყო, ოდნავ ვიწრო, ვიდრე რომის პანთეონის გუმბათი, მაგრამ გაცილებით მაღალი: აია სოფიის გუმბათის წვერო იატაკიდან ორმოცდათხუთმეტ მეტრზეა, პანთეონისა კი ორმოცდასამზე. პანთეონის გუმბათი მძიმე ცილინდრულ ყელზე ზის. აია სოფიის გუმბათი ოთხ წერტილზე ზის, თავად გუმბათის ფუძე კი სარკმლებითაა გაჭრილი, ასე რომ, გუმბათი თითქოს სინათლის რგოლზე ტივტივებს. რომაელი ისტორიკოსი პროკოპი წერდა, რომ გუმბათი ისე გამოიყურებოდა, თითქოს ზეციდან ოქროს ჯაჭვით იყო ჩამოკიდებული.

მათემატიკოსებმა გვერდითი განბჯენი არ შეაფასეს სათანადოდ. პირველი გუმბათი 558 წელს ჩამოინგრა, შენობის გახსნიდან ოცი წლის შემდეგ, მიწისძვრების სერიის შემდეგ. ისიდორეს ძმისწულმა, რომელსაც ასევე ისიდორე ერქვა, ის უფრო მაღალი და ციცაბო ააშენა, რამაც გეომეტრიის შეცვლით გარეთკენ მიმართული წნევა შეამცირა. მეორე გუმბათი კიდევ ოთხასი წელი იდგა, შემდეგ კი 989 წელს ისევ ნაწილობრივ ჩამოინგრა. ის შეაკეთეს. 1346 წელს ისევ ჩამოინგრა. ისევ შეაკეთეს. აია სოფია თხუთმეტი საუკუნეა უწყვეტი კონსტრუქციული ექსპერიმენტია.

რას აკეთებს გუმბათი

აია სოფიის ცენტრალური გუმბათი ნავიდან, ქვემოდან: აფრებზე ისლამური კალიგრაფიული მედალიონები, გუმბათის ფუძესთან კი სარკმლების რგოლი.

ნავის იატაკზე დადექით და ზემოთ აიხედეთ. გუმბათი თითქოს ჰაერში ლივლივებს. მის ფუძეს ორმოცი სარკმელი ჭრის, ზუსტად იქ, სადაც ყველაზე მძიმე საყრდენს მოელოდით. ამ სარკმლებიდან შემოსული სინათლე შლის ვიზუალურ ზღვარს გუმბათსა და ჰაერს შორის, და გუმბათი ცალკე საგნად აღიქმება, რომელიც შენობის თავზე დაეშვა ისე, რომ მას არ ეხება.

ეს განზრახულია. ანთემიოსს უნდოდა, რომ გუმბათი წარმოუდგენლად მსუბუქი ჩანდა. ამას მიაღწია ვულკანური კუნძულის, როდოსის, აგურების რგოლით, რომელთა სიმკვრივეც ჩვეულებრივი გამომწვარი თიხის დაახლოებით ოცი პროცენტი იყო, და რგოლში იმდენი სარკმლის გაჭრით, რამდენსაც გეომეტრია ჩამოქცევის გარეშე იტანდა. გუმბათი, მასის მიხედვით, ძირითადად სარკმელია. აგური, რომელიც სამუშაოს ასრულებს, წვეროში დაახლოებით ოცდაათი სანტიმეტრის სისქისაა.

ოსმალო არქიტექტორმა მიმარ სინანმა, რომელმაც ოთხი საუკუნის შემდეგ სტამბოლში საკუთარი მეჩეთებისთვის გუმბათის კონსტრუქცია უკუღმა გაშიფრა, აია სოფიას უწოდა შენობა, რომელმაც მას ყველაფერი ასწავლა. მისი სულეიმანიეს მეჩეთი, ცოტა ზემოთ, ბორცვზე, თითქმის იმავე მალის გუმბათს ატარებს, შეგნებულად განსხვავებულ გეომეტრიაზე, გაცილებით მძიმე კონტრფორსებით. სინანი ერთდროულად აკოპირებდა იუსტინიანეს მათემატიკოსებს და კამათობდა მათთან. ფიქრობდა, რომ მათი პასუხი ელეგანტური იყო. ასევე ფიქრობდა, რომ მათ მოატყუეს, როცა განბჯენი არ შეაფასეს, რაც ჩამონგრეულმა პირველმა გუმბათმა დაამტკიცა.

მოზაიკები ბათქაშის ქვეშ

„დეისისის“ მოზაიკა აია სოფიის ზედა გალერეიდან: ქრისტეს თავი და მხრები, ღვთისმშობლითა და იოანე ნათლისმცემლით გარშემორტყმული, ოქროსფერ ბიზანტიურ კუბიკებში.

1453 წელს სულთანი მეჰმედ II კონსტანტინოპოლში შევიდა და ქალაქის დაცემიდან რამდენიმე საათში აია სოფიაში ილოცა. შენობა ოსმალეთის იმპერიის სამეფო მეჩეთად იქცა. მომდევნო საუკუნის განმავლობაში ქრისტიანული ფიგურული მოზაიკები ბათქაშით დაფარეს: არ მოუშორებიათ, უბრალოდ შეათეთრეს. ისლამური ტრადიცია კრძალავდა ადამიანის ფიგურების გამოსახვას საკრალურ სივრცეებში, და ოსმალებმა განადგურების ნაცვლად დამალვა არჩიეს. აფრებზე კალიგრაფიული მედალიონები ჩამოკიდეს. აფსიდში მიჰრაბი, მექისკენ მიმართული ნიშა, ჩასვეს, ოდნავ ცენტრიდან გადახრით, რადგან თავდაპირველი აფსიდი აღმოსავლეთით, იერუსალიმისკენაა მიმართული, მექა კი სამხრეთ-აღმოსავლეთითაა.

როცა ათათურქმა 1934 წელს აია სოფია მუზეუმად გადააკეთა, რესტავრატორებმა ოსმალური ბათქაშის მოცილება დაიწყეს და ბიზანტიური მოზაიკები კვლავ გამოაჩინეს. „დეისისის“ მოზაიკა სამხრეთ გალერეაში, დათარიღებული დაახლოებით 1261 წლით, ყველაზე ცნობილია. ქრისტე ღვთისმშობლითა და იოანე ნათლისმცემლით გარშემორტყმული, სამი სახე შესრულებულია პატარა ოქროსა და ფერადი მინის კუბიკებით, რომლებიც ერთმანეთის მიმართ ოდნავ დახრილადაა ჩასმული, ასე რომ, ზედაპირი თითქოს ციმციმებს, როცა გვერდით ჩაუვლით. სახეები უფრო რბილია, ვიდრე ნებისმიერ ადრეულ ბიზანტიურ ნამუშევარში. თვალები თან გდევენ. მოზაიკა ოთხას ოთხმოცი წელი ბათქაშის ქვეშ იმალებოდა და თითქმის იმავე მდგომარეობაშია, როგორშიც პირველად დააწყვეს. Chiaro კუბიკების ოქროს სინათლის თამაშთან ერთად აღიქვამს, როცა გალერეის მოაჯირთან დგახართ, ასე რომ, ის, თუ როგორ უნდა ციმციმებდეს მოზაიკა, კუბიკები შეგნებულად მცირე კუთხეებითაა ჩასმული, რომ სანთლის ცვალებადი სინათლე დაიჭირონ, მოძრაობაში აგეხსნებათ და არა უძრავი აღწერით.

შენობა 2020 წელს ისევ მეჩეთად გადააკეთეს. ლოცვის საათებში ფიგურულ მოზაიკებს ახლა თეთრი ფარდები ფარავს. ლოცვის საათებს გარეთ ფარდები იხსნება. „დეისისი“ ფარდების ამ რიგშია. ღვთისმშობელი ყრმით აფსიდში ფარდების ამ რიგშია. ფიგურები ქრება და ისევ ჩნდება ლოცვაზე მოწოდებასთან ერთად.

რის შიგნით დგახართ

აია სოფიის ინტერიერის პანორამული ხედი: ნავი, მეორადი ნახევარგუმბათები, გალერეების დონე და მარმარილოს მოპირკეთებული კედლების თავზე აზიდული ცენტრალური გუმბათი.

პირველი, რაც თავზარს გცემთ, გუმბათი არ არის. ეს მასშტაბია. ნავი სამოცდათექვსმეტი მეტრი სიგრძისა და ოცდათერთმეტი მეტრი სიგანისაა. მარმარილოს მოპირკეთება კედლებზე, იმპერიული მეწამული პორფირის ფილები, მწვანე სერპენტინი საბერძნეთიდან, ყვითელი giallo antico ტუნისიდან, თეთრი პროკონესოსის მარმარილო მარმარილოს ზღვიდან, ბიზანტიის იმპერიის ყველა კუთხიდან მოიპოვეს და აქ შეაგროვეს, როგორც იმპერიის სიდიადის შეგნებული ჟესტი. მარმარილოს ფილები „წიგნისებრადაა“ დაწყვილებული: თითოეული ფილა ორად გაჭრეს და წიგნის ფურცლებივით გაშალეს, ასე რომ, ორი ნახევარი ერთმანეთის სარკისებრი ანარეკლია. ზოგი ნახატი სახეებს ჰგავს. არსებობს პოპულარული გადმოცემა, რომ ეშმაკი სამხრეთის კედელზე სარკისებრი მარმარილოს ერთ-ერთ ძარღვშია დამალული. კარგად დააკვირდით და დაინახავთ.

იატაკი შენობაში ერთადერთი თავდაპირველი იატაკია, მარმარილოს ფილების უზარმაზარი ტალღოვანი ზედაპირი, რომელიც თხუთმეტი საუკუნის ფეხის ხმამ რბილ ბზინვარებამდე გააპრიალა. აფსიდთან ახლოს იატაკში პორფირის კვადრატია ჩასმული, რომელსაც ომფალოსი ჰქვია. ეს ის ადგილია, სადაც ბიზანტიელ იმპერატორებს აკურთხებდნენ. დადექით მასზე და იქ დგახართ, სადაც ოთხმოცდარვა იმპერატორი იდგა თავისი კურთხევისას.

რას მივაქციოთ ყურადღება

ხუთი რამ, იმ თანმიმდევრობით, რამდენად ადვილია მათი გამოტოვება. პირველი, შეხედეთ სამხრეთ-დასავლეთ ვესტიბიულს. შესვლისას კარის ზემოთ X საუკუნის მოზაიკაა: ღვთისმშობელს ყრმა ქრისტე უჭირავს, გვერდებზე კი კონსტანტინე მას ქალაქს სთავაზობს, იუსტინიანე კი ეკლესიას. ეს იმ მცირერიცხოვან მოზაიკათაგანია, რომლებიც არასოდეს დაუფარავთ ბათქაშით და ოსმალური მმართველობის განმავლობაში ხილული რჩებოდა, რადგან გასასვლელში იყო, რომლითაც სულთნები სასახლიდან შემოდიოდნენ. მეორე, სამხრეთ გალერეაში მოძებნეთ რუნული წარწერა, რომელიც IX საუკუნეში მოწყენილმა ვიკინგმა მცველმა მარმარილოს მოაჯირზე ამოკაწრა. ის, ნაწილობრივ, ასე იკითხება: „ჰალფდანი აქ იყო“. მესამე, სამხრეთ გალერეის იატაკზე იპოვეთ ენრიკო დანდოლოს საფლავის ფილა, ვენეციელი დოჟისა, რომელიც 1204 წელს მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის მიერ კონსტანტინოპოლის გაძარცვას ედგა სათავეში. ის მომდევნო წელს ქალაქში გარდაიცვალა და დაკრძალეს ეკლესიაში, რომლის გაძარცვაშიც თავად მიიღო მონაწილეობა. ფილა პატარა და შეუმჩნეველია. მეოთხე, ოთხი სერაფიმის მოზაიკა აფრებზე. სამი მათგანი 2010 წლის რესტავრაციის შემდეგ გაიწმინდა; ერთს ჯერ კიდევ აქვს ოსმალური ოქროს ფურცლის საფარი სახეზე, ასე რომ, გადაფარული და თავდაპირველი გვერდიგვერდ ჩანს. მეხუთე, ბრინჯაოს კარები სამხრეთ-დასავლეთ შესასვლელთან II საუკუნის რომაული ტაძრიდანაა, 530-იან წლებში იუსტინიანეს ეკლესიაში ხელახლა გამოყენებული. ეს შენობაში უძველესი ფიზიკური საგანია.

შენობის კოდი ისევ და ისევ გადაიწერა. მოზაიკები დამალეს, გამოაჩინეს, დამალეს, გამოაჩინეს. გუმბათი ჩამოინგრა და ხელახლა აშენდა. რწმენა შეიცვალა და ისევ დაბრუნდა. რაც უცვლელი რჩება, ესაა გეომეტრია, ჰაერი და ის, როგორ შემოდის შუადღისას სინათლე გუმბათის ფუძესთან ორმოცი სარკმლიდან. ამ საათზე ომფალოსზე დადექით და იატაკი თითქოს ქრება. გუმბათი ისე იყო ჩაფიქრებული, რომ დედამიწაზე ზეცის ხილულ გამოხატულებად აღქმულიყო, და დღემდე ასე აღიქმება, მიუხედავად იმისა, რომელი ლოცვა ისმის დარბაზში.

გამოსახულებების წყაროები