
კოლიზეუმის გახსნის თამაშები, 80 წლის გაზაფხულზე, ას დღეს გაგრძელდა. იმპერატორმა ტიტუსმა სადღესასწაულო პროგრამა შენობის დასრულების აღსანიშნავად ბრძანა. შემორჩენილი ცნობების თანახმად, იმ ასი დღის განმავლობაში არენაზე ცხრა ათასი გარეული ცხოველი და რამდენიმე ათასი მებრძოლი დაიღუპა. ორთაბრძოლებს შორის იატაკს ფოცხავდნენ და ხელახლა ქვიშას აყრიდნენ. სარდაფში ჭოჭონაქების სისტემა ღონისძიებებს შორის დეკორაციებს ხუთ წუთზე ნაკლებ დროში ცვლიდა. გასაშლელი ტილოს ფარდული, ველარიუმი, შენობის თავზე იმპერიული ფლოტის ასმა მეზღვაურმა გადაჭიმა, რომ ტრიბუნებისთვის ჩრდილი მიეცა. შესვენებებისას შესასვლელებთან უფასო პურსა და ღვინოს არიგებდნენ. ბოლო დღისთვის რომის კალენდარი სანახაობის ირგვლივ იყო გადაწყობილი.
სტადიონი, რომელსაც ეს პირველივე დღეს შეეძლო, ისე უნდა აშენებულიყო, როგორც მანამდე არცერთი სტადიონი. კოლიზეუმი ის არის, რაც ხდება, როცა დედამიწაზე ყველაზე ზედმეტად დაინჟინრებული ცივილიზაცია საჯარო გასართობი პარკის აშენებას გადაწყვეტს.
საფუძვლები
ოფიციალური სახელია ფლავიუსების ამფითეატრი. ფლავიუსების დინასტიამ — ვესპასიანემ, შემდეგ კი მისმა ვაჟებმა, ტიტუსმა და დომიციანემ — მშენებლობა დაახლოებით ახ. წ. 72 წელს დაიწყო, ხელოვნური ტბის დაშრობილ ფსკერზე, რომელიც ნერონმა თავისი საკუთარი გასართობი სასახლისთვის ააშენა. ვესპასიანე ჯარისკაცი იმპერატორი იყო, იუდეაში ომიდან ახლად დაბრუნებული. პროექტის დასაფინანსებლად მან იუდეის ლაშქრობის სიმდიდრე და ტყვეების შრომა გამოიყენა. ტიტუსის თაღზე, კოლიზეუმიდან ფერდობზე ცოტა ზემოთ, გამოსახულია, როგორ დაატარებენ რომში იერუსალიმის ტაძრიდან გაძარცულ საგანძურს. ტაძრის შვიდშტოიანი მენორა სწორედ ამ თაღზეა. იმ ნადავლის ნაწილით აშენდა შენობა, რომელშიც შედიხართ.
კოლიზეუმი ოვალია. გრძელი ღერძი ას ოთხმოცდარვა მეტრია; მოკლე — ას ორმოცდათექვსმეტი. არკადებიანი თაღების სამი გარე სართული, პლუს დახურული მეოთხე, ატიკის დონე, დაახლოებით ორმოცდარვა მეტრამდე ადის. მასალა ტრავერტინია, ადგილობრივი რომაული კირქვა ტიბურის კარიერებიდან, რომელიც დუღაბით კი არა, გამდნარ ტყვიაში ჩასმული რკინის სამაგრებით არის შეკრული. სამაგრები შუა საუკუნეებში ამოიღეს და ხვრელები კედლებზე დღესაც ჩანს.
ტევადობაზე ორასი წელია დავობენ. ამჟამინდელი კონსენსუსი, სავარძლების სიგანისა და შემორჩენილი რიგების მიხედვით, სავსე შენობისთვის დაახლოებით ორმოცდაათი ათასი მაყურებელია. ისტორიკოსმა ედვარდ გიბონმა ცნობილად სამოცდათხუთმეტი ათასი დაასახელა, მაგრამ ის მდგომ ადგილებსაც ითვლიდა. ასეა თუ ისე, ეს რომაულ სამყაროში თავისი სახის ყველაზე დიდი შენობა იყო და ტევადობის რეკორდს 1950 წელს მარაკანას აშენებამდე ინარჩუნებდა.
როგორ შედიოდა და გამოდიოდა ბრბო
ორმოცდაათი ათას ადამიანზე გათვლილ თანამედროვე სტადიონს დიდი ღონისძიების შემდეგ დაცლა დაახლოებით ერთ საათს სჭირდება. კოლიზეუმს ეს დაახლოებით თხუთმეტ წუთში შეეძლო.
კოლიზეუმს მიწის დონეზე ოთხმოცი შესასვლელი თაღი ჰქონდა. აქედან სამოცდათექვსმეტი ბილეთის მფლობელებისთვის იყო დანომრილი. რომაული ბილეთები პატარა თიხის ჟეტონები იყო, სახელად tesserae, რომლებზეც სექცია, რიგი და ადგილი იყო მონიშნული. ბილეთის მფლობელი იმ დანომრილ თაღში შედიოდა, რომელიც მისი ჟეტონის პირველ ციფრს ემთხვეოდა, ქვის კიბეზე ადიოდა და თავის ადგილს თაღოვანი დერეფნიდან უახლოვდებოდა, რომელსაც ვომიტორიუმი ერქვა. სიტყვა იმას არ ნიშნავს, რაც გგონიათ. ის ნიშნავს „ადგილს, რომელიც ამოაფრქვევს“ — არქიტექტურულ ღიობს, რომლითაც ბრბო ტრიბუნების თასში იღვრებოდა და იქიდან გამოედინებოდა. თანამედროვე სტადიონები ამ ტერმინს დღესაც იყენებენ. კოლიზეუმის თავდაპირველი ვომიტორიუმები ისევ იქაა და მათში გავლა დღესაც შეგიძლიათ.
პერიმეტრის გარშემო განლაგებული ოთხმოცი დამოუკიდებელი გასასვლელის შედეგი ის იყო, რომ არცერთ მაყურებელს შენობიდან გასასვლელად სხვა მაყურებლის სექციაში გავლა არ უწევდა. ორმოცდაათი ათასი ადამიანი ოთხმოც არხზე გაანაწილეთ და თითოეულ არხზე ექვსას ოცდახუთზე ნაკლები მოდის. ჩვეულებრივი ნაბიჯით ეს თხუთმეტ წუთში იცლება. ამ გეომეტრიას თანამედროვე სტადიონების არცერთ არქიტექტორს არ გაუუმჯობესებია.
სარდაფი, რომელიც დამალული იყო

არენის იატაკი ხისა იყო, ქვიშით დაფარული და ქვემოდან აგურის კედლებისა და თაღების ქსელს ეყრდნობოდა. ეს ქსელი ჰიპოგეუმია. სწორედ მას უყურებთ, როცა დღეს შენობის ღია მუცელში იხედებით. ხის იატაკი გვიან ანტიკურობაში მოხსნეს და აღარასდროს აღუდგენიათ.
ჰიპოგეუმი კულისები იყო. საკნები გლადიატორებისა და მონებისთვის, პანდუსები ურმებისთვის, გარეული ცხოველების სადგომები და ოცდათორმეტი ხაფანგის კარისა და საპირწონიანი ამწეების სისტემა, რომლებიც ადამიანებსა და მხეცებს პირდაპირ არენაზე ამოიყვანდა. ლეოპარდის ქვემოთ გალიიდან გამოშვება, ზემოთ აწევა და ქვიშის დონეზე პანელიდან გაშვება ოცდაათ წამზე ნაკლებ დროში შეიძლებოდა. ზემოთ მყოფმა ბრბომ არ იცოდა, საიდან ჩნდებოდა. ზოგი ცნობა აღწერს დეკორაციის ცვლას, როცა ხელოვნურ ტყეში ნადირობის სცენა იატაკიდან წუთებში ამოიწია, ცოცხალი ხეებით, შემდეგ კი შემდეგი ღონისძიებისთვის ისევ ჩაუშვეს.
ჰიპოგეუმს სადრენაჟო სისტემაც ჰქონდა. კოლიზეუმის წყლით ავსება შეიძლებოდა დადგმული ზღვის ბრძოლებისთვის, ნაუმაქიებისთვის. ისტორიკოსი დიონ კასიუსი აღწერს ერთ ასეთ ბრძოლას, გახსნის თამაშებისთვის დადგმულს, როცა არენა დაახლოებით მეტრის სიღრმეზე წყლით აავსეს და ეკიპაჟიანი სამხედრო ხომალდები მანამ იბრძოდნენ, სანამ ერთი მხარე არ ჩაიძირა. სადრენაჟო სისტემა საძირკველშია ჩაშენებული და იმავე აკვედუკებით იკვებებოდა, რომლებიც ქალაქის შადრევნებს ამარაგებდა. მას შემდეგ, რაც დომიციანემ მუდმივი ჰიპოგეუმი მოაწყო, სრული დატბორვა აღარ შეიძლებოდა. ზღვის ბრძოლები სპეციალურად აშენებულ ხელოვნურ ტბაზე გადავიდა ტრასტევერეში. მაგრამ შენობის სიცოცხლის პირველი ათწლეულის განმავლობაში კოლიზეუმის იატაკი სცენაც იყო და ტბაც.
რა ხდებოდა სინამდვილეში შიგნით

გლადიატორების ბრძოლები დღის შუაში იმართებოდა. დილა venationes-ისთვის იყო, გარეული ცხოველების დადგმული ნადირობისთვის — ლომები, დათვები, ლეოპარდები, ჰიპოპოტამები, მარტორქები, სპილოები. შუადღისას, დილისა და ნაშუადღევის პროგრამებს შორის, არენაზე სიკვდილით დასჯილ დამნაშავეებს სჯიდნენ, ხშირად ცხოველებისთვის მიგდებით ან იმით, რომ აიძულებდნენ, მითოლოგიურ დადგმებში ეთამაშათ როლები, რომლებიც მათი ნამდვილი სიკვდილით მთავრდებოდა. ნაშუადღევი გლადიატორებს ეკუთვნოდა.
გლადიატორობა სპეციალიზებული პროფესია იყო. ზოგი მონა იყო, ზოგი სამხედრო ტყვე, ზოგი კი ქალაქის ღარიბთაგან გამოსული თავისუფალი მოხალისე, რომელიც ხელს აწერდა auctoramentum-ად წოდებულ კონტრაქტს და იურიდიულ სტატუსს გარანტირებული ხელფასისა და საკვების სანაცვლოდ თმობდა. ისინი ყაზარმებში ცხოვრობდნენ, რომელთაგან ყველაზე დიდი, Ludus Magnus, კოლიზეუმიდან დაახლოებით ასი მეტრით აღმოსავლეთით იდგა და მას მიწისქვეშა გვირაბით უკავშირდებოდა. ისინი წლების განმავლობაში ვარჯიშობდნენ. ბრძოლების უმეტესობა სიკვდილით არ მთავრდებოდა. გლადიატორი ძვირი ინვესტიცია იყო და თამაშების ორგანიზატორს — ჩვეულებრივ, იმპერატორს — საკუთრების დაკარგვა არ სურდა. თანამედროვე ლეგენდის ქვემოთ დახრილი ცერის ჟესტი სუსტად არის დადასტურებული. მებრძოლის შეწყალების ისტორიულ სიგნალს missio ერქვა და ის ჩაწერილი ბრძოლების უმეტესობაში ენიჭებოდათ.
ზლიტენის მოზაიკა, ლიბიაში ნაპოვნი რომაული იატაკი, ახლა ტრიპოლის არქეოლოგიურ მუზეუმში, გლადიატორებს სტანდარტულ საბრძოლო წყვილებში აჩვენებს, მათ გარშემო მსაჯებითა და მუსიკოსებით. ეს თამაშების დღის ერთ-ერთი ყველაზე დეტალური შემორჩენილი გამოსახულებაა. მოზაიკა ტრიკლინიუმის, სასადილო ოთახის, იატაკი იყო. სანაპირო ლიბიაში მცხოვრები მდიდარი რომაელი სადილობდა თავისი საყვარელი არენის მებრძოლების გამოსახულებებზე. Chiaro გიყვებათ შემორჩენილ საბრძოლო კონტრაქტებზე და მაყურებლის მხარის ნიშნებზე — რომელ ადგილზე იჯდა იმპერატორი, რომელი სიგნალით მოითხოვდა ბრბო missio-ს, რას ნიშნავდა საყვირები, — სანამ მოაჯირთან დგახართ და ჰიპოგეუმში იყურებით, ასე რომ, ადგილის მრავალშრიანი თეატრი თქვენ გარშემო თავად აღდგება.
რას მიაქციოთ ყურადღება

ოთხი რამ, რაც შიგნით ყოფნისას უნდა შეამჩნიოთ. პირველი: ახედეთ სამხრეთ მხარეს გარე კედელს — იმ ნახევარს, რომელიც ჯერ კიდევ სრულ სიმაღლეზე დგას. თითოეულ სართულზე ერთმანეთზე დაწყობილი სვეტების თავების სამი ორდერი ქვემოთ დორიულია, შუაში იონიური, ზემოთ კორინთული. ორდერები ზემოთ ასვლასთან ერთად უფრო მორთული ხდება, რაც სოციალურ იერარქიაზე არქიტექტურული კომენტარია: ქვემოთ უფრო მძიმე და მარტივი, ზემოთ უფრო მსუბუქი და დეკორატიული, ზუსტად ისე, როგორც შიგნით ადგილები, სადაც სენატორები ყველაზე ქვედა იარუსზე ისხდნენ, ქალაქის ღარიბები და ქალები კი ზემოთ.
მეორე: იპოვეთ ერთ-ერთი ხვრელი, სადაც ოდესღაც რკინის სამაგრი იყო ჩასმული. ისინი ქვედა კედლებზე ყველგანაა. სწორედ ამის გამოა შენობა ჩაჩხვლეტილი. შუა საუკუნეების რომაელებმა, რომლებისთვისაც კოლიზეუმი კარიერი იყო, ჯერ ლითონი მოიპარეს.
მესამე: გაიარეთ ვომიტორიუმში და შეხედეთ, როგორ იხსნება დერეფანი. გასვლისას ქვის წყობა ვიზუალურად ძაბრივით გარეთ გაგიძღვებათ. ვომიტორიუმი არა მხოლოდ ბრბოს ნაკადისთვის, არამედ ბრბოს ფსიქოლოგიისთვისაც იყო დაპროექტებული.
მეოთხე: მოძებნეთ ჯვარი იატაკზე. დღეს არენის ერთ კიდეზე ხის ჯვარი დგას იმ ქრისტიანი მოწამეების მოსაგონებლად, რომლებიც, შუა საუკუნეების გადმოცემით, იქ მოკლეს. ისტორიული მტკიცებულება მწირია — იმ პერიოდიდან არცერთი ჩანაწერი არ შემორჩენილა, რომ ქრისტიანებს სწორედ კოლიზეუმში სჯიდნენ, — მაგრამ ჯვარი ნამდვილია.
შენობა იყო კარიერი, ციხესიმაგრე, ქრისტიანული სალოცავი და ტურისტული ღირსშესანიშნაობა. გარე კედლის ორი მესამედი აღარ არსებობს. ხის იატაკი აღარ არსებობს. მარმარილოს სავარძლები აღარ არსებობს. რაც ჯერ კიდევ იქაა, გეომეტრიაა: ოთხმოცი თაღი, თხუთმეტწუთიანი გასვლა, ოვალი, ჩაწერილი გეომეტრიაში, რომელიც სტადიონების დიზაინს ორი ათასი წელია კარნახობს. გუგუნიც გაქრა, მაგრამ შენობა ხმას დღესაც აძლიერებს. დადექით ცენტრში, იქ, სადაც არენის იატაკი იქნებოდა, ერთხელ გაატკაცუნეთ თითები და მოუსმინეთ. უკან დაბრუნებული ტკაცუნი ყველაზე ახლოსაა იმასთან, რაც რომაული ნაშუადღევის ხმაურიდან შეგიძლიათ გაიგონოთ.