İçeriğe geç

Ayasofya: Camiye, Müzeye ve Yeniden Camiye Dönüşen Katedral

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Boğaz'ın karşısından görülen İstanbul'daki Ayasofya; ortadaki kubbesinin iki yanında dört Osmanlı minaresi, arkasında açık bir gökyüzü.

Ayasofya’nın açıldığı gün, 537 yılının 27 Aralık’ında, İmparator Justinianus bronz kapılardan geçti, başının üzerinde asılı duran kubbeye baktı ve yüzyıllar boyunca biraz farklı versiyonlarla aktarılan bir şey söyledi. En çok alıntılanan versiyonu şu: “Süleyman, seni geçtim.” En inandırıcısı ise daha sonraki bir tarihçinin kaydettiği, Justinianus’un Süleyman Mabedi’nden daha büyük bir eseri tamamlamasına izin verdiği için Tanrı’ya şükrettiği daha uzun bir Yunanca söz. Hangi versiyon doğru olursa olsun anlam aynı. Justinianus dünyanın en büyük kapalı mekânını inşa etmişti ve bunu biliyordu.

Ayasofya bu rekoru neredeyse dokuz yüz yıl elinde tuttu. Sevilla Katedrali’nin kubbesi 1520’de tamamlanana kadar dünyada hiçbir bina daha büyük bir iç hacmi kapsamıyordu. Brunelleschi 1436’da Floransa Katedrali’nin kubbesini bitirene kadar dünyada hiçbir kubbe daha geniş değildi. Bina, insanların yapabileceklerinin sınırları üzerine taştan bir argümandı.

Benim hesabıma göre aynı zamanda dünyanın en tuhaf binalarından biri. Önce katedral oldu, sonra cami, sonra müze, sonra yeniden cami. Şimdiye kadar inşa edilmiş en büyük pandantifli kubbeye sahip ve bu kubbe iki kez kısmen çöktü. Üzerleri İslami hat sanatıyla, onların üzeri de restoratörler tarafından boyanmış Hristiyan mozaiklerle kaplı ve üç katmanı da duvarda aynı anda görebiliyorsunuz. Altıncı yüzyıldan kalma bir Meryem mozaiğiyle aynı salonda, Allah’ın, Hz. Muhammed’in ve ilk dört halifenin adları on beş metrelik hat levhalarında asılı duruyor. Dünyanın başka hiçbir yeri tek bir salonda bu kadar üst üste binmiş kutsal tarih barındırmıyor.

Justinianus ne istiyordu

Konstantinopolis’te aynı yerde daha önce iki Kutsal Bilgelik kilisesi vardı. 360’ta II. Constantius’un yaptırdığı ilki yandı. 415’te II. Theodosius’un yaptırdığı ikincisi, imparatorun araba yarışı grupları kenti bir hafta boyunca paramparça ettiğinde, 532’deki Nika ayaklanmasında yandı. Justinianus ayaklanmadan, saraydan kaçmayı reddeden karısı Theodora’yı dinleyerek sağ çıktı. Toz duman yatıştıktan bir gün sonra yeni bir kilise planlamaya başladı. Arsa hâlâ tütüyordu.

İşi deneyimli mimarlar yerine iki akademik matematikçiye verdi: Trallesli Anthemios ve Miletoslu İsidoros. Anthemios konik kesitler üzerine incelemeler yazıyordu. İsidoros geometri öğretiyordu. Tasarımı kuramsal matematikçilerin ellerine bırakma kararı, binayı benzersiz kılan şeyin anahtarı. Daha önce inşa edilmiş olanla sınırlı değillerdi. İlk ilkelerden türetilebilecek olanla sınırlıydılar.

Çizdikleri plan, kare bir tabanın üzerinde, dört pandantif ile yükseltilmiş dev bir merkezi kubbeydi; pandantifler, bir karenin dört köşesini bir kubbenin dairesel tabanına dönüştüren üçgen küresel kesitlerdir. Pandantif geç Roma mimarisinde biliniyordu ama hiçbir zaman bu ölçekte değil. Tasarladıkları kubbe otuz bir metre çapındaydı; Roma’daki Pantheon’un kubbesinden kıl payı dar, ama çok daha yüksek: Ayasofya kubbesinin tepesi zeminden elli beş metre yukarıda, Pantheon’unki ise kırk üç. Pantheon kubbesi ağır, silindirik bir kasnağın üzerine oturur. Ayasofya kubbesi ise dört noktanın üzerine oturur ve kubbenin tabanını pencereler deler; böylece kubbe bir ışık halkasının üzerinde süzülüyormuş gibi görünür. Tarihçi Prokopios, kubbenin gökten altın bir zincirle asılmış gibi göründüğünü yazdı.

Matematikçiler yanal itkiyi hafife almıştı. İlk kubbe, bina açıldıktan yirmi yıl sonra, 558’de, bir dizi depremin ardından çöktü. İsidoros’un yeğeni, o da İsidoros adını taşıyordu, kubbeyi daha yüksek ve daha dik olarak yeniden inşa etti; bu, geometriyi değiştirerek dışa doğru itkiyi azalttı. İkinci kubbe dört yüz yıl daha ayakta kaldı, ardından 989’da yeniden kısmen çöktü. Onarıldı. 1346’da yine çöktü. Yine onarıldı. Ayasofya bin beş yüz yıldır süregelen bir yapısal deney.

Kubbe ne yapıyor

Ayasofya'nın ana mekânından merkezi kubbeye yukarı doğru bakış; pandantiflerde İslami hat levhaları, kubbenin tabanında bir pencere halkası.

Ana mekânın zemininde durun ve yukarı bakın. Kubbe havada asılı duruyor gibi. Tabanını, tam da en ağır desteği bekleyeceğiniz yerde, kırk pencere deliyor. O pencerelerden gelen ışık kubbe ile hava arasındaki görsel sınırı eritiyor ve kubbe, binaya değmeden üzerine konmuş ayrı bir nesne gibi okunuyor.

Bu kasıtlı. Anthemios kubbenin inanılmaz derecede hafif görünmesini istiyordu. Bunu, Rodos volkanik adasından getirilen, normal pişmiş kilin yoğunluğunun yaklaşık yüzde yirmisi kadar yoğunluğa sahip tuğlalardan bir halka kullanarak ve halkayı geometrinin çökmeden kaldırabileceği en fazla sayıda pencereyle delerek başardı. Kubbe, kütle olarak büyük ölçüde pencere. İşi gören tuğla, tepede yaklaşık otuz santimetre kalınlığında.

Dört yüzyıl sonra kubbeyi İstanbul’daki kendi camileri için tersine mühendislikle çözümleyen Osmanlı mimarı Mimar Sinan, Ayasofya’yı ona her şeyi öğreten bina olarak nitelendirdi. Tepenin hemen yukarısındaki Süleymaniye Camii’nin kubbesi neredeyse aynı açıklığa sahip, ama bilinçli olarak farklı bir geometriyle ve çok daha ağır payandalarla. Sinan, Justinianus’un matematikçilerini hem kopyalıyor hem de onlarla tartışıyordu. Cevaplarının zarif olduğunu düşünüyordu. İtkiyi hafife alarak hile yaptıklarını da düşünüyordu; çöken ilk kubbe bunu kanıtlamıştı.

Sıvanın altındaki mozaikler

Ayasofya'nın üst galerisindeki Deesis mozaiği: altın Bizans mozaik taşlarıyla, iki yanında Meryem ve Vaftizci Yahya bulunan İsa'nın baş ve omuzları.

1453’te Sultan II. Mehmed Konstantinopolis’e girdi ve kentin düşüşünden birkaç saat sonra Ayasofya’da namaz kıldı. Bina Osmanlı İmparatorluğu’nun saray camisi oldu. Sonraki yüzyıl boyunca Hristiyan figürlü mozaikler sıvayla kapatıldı; sökülmediler, yalnızca üzerleri badanalandı. İslami gelenek kutsal mekânlarda insan figürü tasvirini yasaklıyordu ve Osmanlılar yok etmek yerine gizlemeyi seçti. Pandantiflerin üzerine hat levhaları asıldı. Apsise Mekke’yi gösteren niş olan bir mihrap yerleştirildi; özgün apsis doğuya, Kudüs’e baktığı, Mekke ise güneydoğuda olduğu için mihrap biraz merkezin dışında.

Atatürk 1934’te Ayasofya’yı müzeye dönüştürdüğünde restoratörler Osmanlı sıvasını kaldırmaya başladı ve Bizans mozaiklerini yeniden gün yüzüne çıkardı. Güney galerisindeki, 1261 civarına tarihlenen Deesis mozaiği en ünlüsü. İki yanında Meryem ve Vaftizci Yahya ile İsa; üç yüz, birbirine hafif açılarla yerleştirilmiş küçük altın ve renkli cam mozaik taşlarıyla işlenmiş, öyle ki önünden geçerken yüzey titreşiyormuş gibi görünüyor. Yüzler daha önceki tüm Bizans eserlerinden daha yumuşak. Gözler sizi izliyor. Mozaik dört yüz seksen yıl sıvanın altında gizli kaldı ve neredeyse ilk döşendiği zamanki durumunda. Chiaro siz galeri korkuluğunun önünde dururken mozaik taşlarının altınını ışığın oyunuyla birlikte ele alır; böylece mozaiğin nasıl titreşmesi gerektiği (taşlar, değişen mum ışığını yakalamak için bilinçli olarak küçük açılarla yerleştirilmiş) durağan bir betimleme yerine hareket halinde size okunur.

Bina 2020’de yeniden camiye dönüştürüldü. Namaz saatlerinde artık figürlü mozaiklerin önüne beyaz perdeler çekiliyor. Namaz saatleri dışında perdeler açılıyor. Deesis perde düzenine dahil. Apsisteki Meryem ve Çocuk İsa perde düzenine dahil. Figürler ezanla birlikte kaybolup yeniden beliriyor.

İçinde durduğunuz yer

Ayasofya'nın iç mekânının panoramik görünümü: ana mekân, yan yarım kubbeler, galeri katı ve mermer kaplamalı duvarların üzerinde yükselen merkezi kubbe.

Sizi ilk çarpan şey kubbe değil. Ölçek. Ana mekân yetmiş altı metre uzunluğunda ve otuz bir metre genişliğinde. Duvarlardaki mermer kaplama (imparatorluk moru porfir, Yunanistan’dan yeşil serpantin, Tunus’tan sarı giallo antico, Marmara Denizi’nden beyaz Prokonnesos mermeri panelleri) Bizans İmparatorluğu’nun her köşesinden çıkarılmış ve imparatorluğun erişiminin bilinçli bir göstergesi olarak burada bir araya getirilmiş. Mermer levhalar kitap açılımıyla eşleştirilmiş: Her levha ikiye kesilmiş ve bir kitabın sayfaları gibi açılmış, böylece iki yarı birbirini yansıtıyor. Bazı desenler yüzlere benziyor. Popüler bir inanışa göre şeytan, güney duvarındaki ayna simetrili mermer damarlarından birinde gizli. Dikkatli bakarsanız görebilirsiniz.

Zemin, binadaki tek özgün zemin; on beş yüzyıllık ayak trafiğiyle yumuşak bir parlaklığa kavuşmuş, dalgalı, uçsuz bucaksız bir mermer levha yüzeyi. Apsisin yakınında zemine yerleştirilmiş, omphalion denen porfir bir kare var. Bizans imparatorlarının taç giydiği yer burası. Üzerinde durursanız seksen sekiz imparatorun taç giyme töreninde durduğu yerde duruyorsunuz.

Neye bakmalı

Gözden kaçırılma kolaylığına göre sıralanmış beş şey. Birincisi, güneybatı giriş holüne bakın. Girişte kapının üstünde, kucağında bebek İsa’yı tutan Meryem’in onuncu yüzyıldan kalma bir mozaiği var; iki yanında ona kenti sunan Konstantin ve kiliseyi sunan Justinianus. Hiç sıvanmamış ve sarayın içinden giren sultanların kullandığı bir geçitte olduğu için Osmanlı yönetimi boyunca görünür kalmış birkaç mozaikten biri. İkincisi, güney galerisinde, dokuzuncu yüzyılda canı sıkılan bir Viking muhafızın mermer korkuluğa kazıdığı runik grafitiyi arayın. Bir kısmı “Halfdan buradaydı” diyor. Üçüncüsü, güney galerisinin zemininde, 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi’nin Konstantinopolis’i yağmalamasına önderlik eden Venedik doçu Enrico Dandolo’nun mezar taşını bulun. Ertesi yıl kentte öldü ve yağmalanmasına yardım ettiği kilisenin içine gömüldü. Taş küçük ve göze batmıyor. Dördüncüsü, pandantiflerdeki dört Serafim mozaiği. 2010 restorasyonundan bu yana üçünün yüzü açıldı; birinde hâlâ Osmanlı dönemine ait altın varaklı yüz örtüsü duruyor, böylece üzeri boyanmış olanla özgün olanı yan yana görebiliyorsunuz. Beşincisi, güneybatı girişindeki bronz kapılar, 530’larda Justinianus’un kilisesinde yeniden kullanılan ikinci yüzyıldan kalma bir Roma tapınağına ait. Binadaki en eski fiziksel nesne onlar.

Bina defalarca yeniden kodlandı. Mozaikler gizlendi, açıldı, gizlendi, açıldı. Kubbe düştü ve yeniden yapıldı. İnanç değişti ve geri döndü. Aynı kalan şey geometri, hava ve öğle vakti ışığın kubbenin tabanındaki kırk pencereden giriş biçimi. O saatte omphalionun üzerinde durun; zemin eriyip gidiyor gibi. Kubbe, gökyüzünün yeryüzündeki görünür ifadesi gibi hissettirmek için yapılmıştı ve odada hangi dua okunursa okunsun hâlâ öyle hissettiriyor.

Görsel kaynakları