
Op de dag dat de Hagia Sophia openging, 27 december van het jaar 537, liep keizer Justinianus door de bronzen deuren, keek omhoog in de koepel die boven zijn hoofd hing en zei iets wat in licht verschillende versies door de eeuwen heen is overgeleverd. De meest geciteerde is: ‘Salomo, ik heb u overtroffen.’ De meest geloofwaardige is een langere Griekse zin, opgetekend door een latere geschiedschrijver, waarin Justinianus God dankt dat hij een werk mocht voltooien dat groter was dan de tempel van Salomo. Welke versie ook klopt, de betekenis is dezelfde. Justinianus had de grootste overdekte ruimte ter wereld gebouwd, en dat wist hij.
De Hagia Sophia hield dat record bijna negenhonderd jaar. Tot de koepel van de kathedraal van Sevilla in 1520 werd voltooid, omsloot geen enkel gebouw op aarde een groter binnenvolume. Tot Brunelleschi in 1436 de koepel van de kathedraal van Florence voltooide, was geen enkele koepel op aarde breder. Het gebouw was een betoog in steen over de grenzen van wat mensen konden.
Het is ook, als je het mij vraagt, een van de vreemdste gebouwen ter wereld. Het is een kathedraal geweest, daarna een moskee, daarna een museum en toen weer een moskee. Het heeft de grootste koepel op pendentieven die ooit is gebouwd, en die koepel is twee keer gedeeltelijk ingestort. Het is bedekt met christelijke mozaïeken die zijn overgeschilderd met islamitische kalligrafie, die weer door restauratoren is overgeschilderd, en je kunt alle drie de lagen tegelijk op de muur zien. De namen van God, Mohammed en de eerste vier kaliefen hangen er in kalligrafische medaillons van vijftien meter, in dezelfde ruimte als een zesde-eeuws mozaïek van de Maagd Maria. Nergens anders op aarde ligt zoveel heilige geschiedenis over elkaar heen in één enkele zaal.
Wat Justinianus wilde
Constantinopel had op dezelfde plek al twee eerdere kerken van de Heilige Wijsheid gehad. De eerste, in 360 gebouwd door Constantius II, brandde af. De tweede, in 415 gebouwd door Theodosius II, brandde af tijdens de Nika-opstand in 532, toen de wagenrennerspartijen van de keizer de stad een week lang verscheurden. Justinianus overleefde de opstand doordat hij luisterde naar zijn vrouw Theodora, die weigerde het paleis te ontvluchten. De dag nadat het stof was neergedaald, begon hij een nieuwe kerk te plannen. Het terrein smeulde nog.
Hij nam twee academische wiskundigen in dienst, Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete, in plaats van praktiserende architecten. Anthemius schreef verhandelingen over kegelsneden. Isidorus doceerde meetkunde. De beslissing om het ontwerp in handen te leggen van theoretische wiskundigen is de sleutel tot wat het gebouw zo ongekend maakt. Ze werden niet beperkt door wat er eerder was gebouwd. Ze werden beperkt door wat zich uit de eerste beginselen liet afleiden.
Het plan dat ze tekenden, was een reusachtige centrale koepel op een vierkante basis, gedragen door vier pendentieven: driehoekige bolsegmenten die de vier hoeken van een vierkant omvormen tot de ronde basis van een koepel. Het pendentief was bekend in de laat-Romeinse architectuur, maar nooit op deze schaal. De koepel die ze ontwierpen, was eenendertig meter breed, een fractie smaller dan de koepel van het Pantheon in Rome, maar veel hoger: de top van de koepel van de Hagia Sophia ligt vijfenvijftig meter boven de vloer, tegenover drieënveertig bij het Pantheon. De koepel van het Pantheon rust op een zware cilindrische tamboer. De koepel van de Hagia Sophia rust op vier punten, met ramen in de voet van de koepel zelf, zodat hij op een ring van licht lijkt te zweven. De Romeinse geschiedschrijver Procopius schreef dat de koepel eruitzag alsof hij aan een gouden ketting uit de hemel hing.
De wiskundigen onderschatten de zijwaartse druk. De eerste koepel stortte in 558 in, twintig jaar na de opening van het gebouw, na een reeks aardbevingen. Isidorus’ neef, die ook Isidorus heette, bouwde hem hoger en steiler op, wat door de veranderde geometrie de druk naar buiten verminderde. De tweede koepel bleef nog vierhonderd jaar staan en stortte in 989 opnieuw gedeeltelijk in. Hij werd hersteld. In 1346 stortte hij weer in. Hij werd opnieuw hersteld. De Hagia Sophia is al vijftienhonderd jaar een doorlopend constructief experiment.
Wat de koepel doet

Ga op de vloer van het schip staan en kijk omhoog. De koepel lijkt te zweven. Veertig ramen doorboren de voet ervan, precies waar je de zwaarste ondersteuning zou verwachten. Het licht door die ramen lost de zichtbare rand tussen de koepel en de lucht op, en de koepel oogt als een los voorwerp dat boven op het gebouw is neergestreken zonder het aan te raken.
Dat is de bedoeling. Anthemius wilde dat de koepel onmogelijk licht leek. Hij bereikte dat met een ring van bakstenen van het vulkanische eiland Rhodos, die ongeveer twintig procent van de dichtheid van gewone gebakken klei hadden, en door de ring te doorboren met het maximale aantal ramen dat de geometrie zonder instorting kon verdragen. De koepel bestaat, naar massa, grotendeels uit ramen. De baksteen die het werk doet, is aan de top ongeveer dertig centimeter dik.
De Ottomaanse architect Mimar Sinan, die de koepel vier eeuwen later voor zijn eigen moskeeën in Istanboel ontleedde, noemde de Hagia Sophia het gebouw dat hem alles had geleerd. Zijn Süleymaniyemoskee, even verderop de heuvel op, heeft een koepel met bijna dezelfde overspanning op een bewust andere geometrie, met veel zwaardere steunberen. Sinan kopieerde de wiskundigen van Justinianus en ging tegelijk met hen in discussie. Hij vond hun antwoord elegant. Hij vond ook dat ze vals hadden gespeeld door de druk te onderschatten, zoals de ingestorte eerste koepel had bewezen.
De mozaïeken onder het pleisterwerk

In 1453 reed sultan Mehmed II Constantinopel binnen en bad binnen enkele uren na de val van de stad in de Hagia Sophia. Het gebouw werd de keizerlijke moskee van het Ottomaanse Rijk. In de eeuw daarna werden de christelijke figuratieve mozaïeken met pleisterwerk bedekt: niet verwijderd, alleen overgewit. De islamitische traditie verbood afbeeldingen van mensen in heilige ruimtes, en de Ottomanen kozen ervoor te verbergen in plaats van te vernietigen. Over de pendentieven werden kalligrafische medaillons gehangen. In de apsis werd een mihrab aangebracht, de nis die naar Mekka wijst, een beetje uit het midden, omdat de oorspronkelijke apsis naar het oosten wijst, richting Jeruzalem, en Mekka in het zuidoosten ligt.
Toen Atatürk de Hagia Sophia in 1934 tot museum maakte, begonnen restauratoren het Ottomaanse pleisterwerk te verwijderen, waardoor de Byzantijnse mozaïeken weer tevoorschijn kwamen. Het Deësis-mozaïek in de zuidelijke galerij, gedateerd rond 1261, is het beroemdste. Christus, geflankeerd door de Maagd Maria en Johannes de Doper, de drie gezichten weergegeven met kleine steentjes van goud en gekleurd glas, onder een lichte hoek ten opzichte van elkaar gezet, zodat het oppervlak lijkt te flikkeren als je erlangs loopt. De gezichten zijn zachter dan alle eerdere Byzantijnse werken. De ogen volgen je. Het mozaïek zat vierhonderdtachtig jaar onder het pleisterwerk en verkeert vrijwel in de staat waarin het ooit werd gelegd. Chiaro brengt het goud van de steentjes in verband met het spel van het licht terwijl je aan de balustrade van de galerij staat, zodat de manier waarop het mozaïek hoort te flikkeren, de steentjes zijn bewust onder kleine hoeken gezet om het verschuivende kaarslicht te vangen, voor je in beweging wordt verteld in plaats van in een stilstaande beschrijving.
In 2020 werd het gebouw opnieuw een moskee. Tijdens de gebedstijden worden er nu witte gordijnen voor de figuratieve mozaïeken geschoven. Buiten de gebedstijden gaan de gordijnen open. De Deësis valt onder de gordijnregeling. De Maagd met Kind in de apsis valt onder de gordijnregeling. De figuren verdwijnen en verschijnen weer met de oproep tot het gebed.
Waar je binnenin staat

Het eerste wat je treft, is niet de koepel. Het is de schaal. Het schip is zesenzeventig meter lang en eenendertig meter breed. De marmeren bekleding van de muren, panelen van keizerlijk purper porfier, groene serpentijn uit Griekenland, geel giallo antico uit Tunesië, wit Proconnesisch marmer uit de Zee van Marmara, werd uit alle uithoeken van het Byzantijnse Rijk gehaald en hier samengebracht als bewust gebaar van keizerlijke reikwijdte. De marmerplaten zijn in spiegelbeeld gelegd: elke plaat in tweeën gezaagd en opengeslagen als de bladzijden van een boek, zodat de twee helften elkaar spiegelen. Sommige patronen lijken op gezichten. Volgens een populaire overlevering zit de duivel verstopt in een van de gespiegelde marmeraders aan de zuidmuur. Kijk goed en je ziet hem.
De vloer is de enige oorspronkelijke vloer in het gebouw, een uitgestrekt, golvend oppervlak van marmerplaten, door vijftien eeuwen voetverkeer gepolijst tot een zachte glans. Bij de apsis is een vierkant van porfier in de vloer gelegd, de omphalos. Dit is de plek waar de Byzantijnse keizers werden gekroond. Ga erop staan en je staat waar achtentachtig keizers bij hun kroning stonden.
Waar je op let
Vijf dingen, in volgorde van hoe makkelijk je ze mist. Kijk eerst naar het zuidwestelijke voorportaal. Boven de deur als je binnenkomt, hangt een tiende-eeuws mozaïek van de Maagd Maria met het kindje Jezus, geflankeerd door Constantijn, die haar de stad aanbiedt, en Justinianus, die haar de kerk aanbiedt. Het is een van de weinige mozaïeken die nooit zijn overgepleisterd en tijdens de Ottomaanse heerschappij zichtbaar bleven, omdat het in een doorgang hing die de sultans gebruikten als ze vanuit het paleis binnenkwamen. Zoek ten tweede in de zuidelijke galerij naar de runengraffiti die een verveelde Vikingwacht in de negende eeuw in de marmeren borstwering kraste. Er staat onder meer: ‘Halfdan was hier.’ Zoek ten derde op de vloer van de zuidelijke galerij de grafsteen van Enrico Dandolo, de Venetiaanse doge die in 1204 de plundering van Constantinopel tijdens de Vierde Kruistocht leidde. Hij stierf het jaar daarna in de stad en werd begraven in de kerk die hij had helpen plunderen. De steen is klein en onopvallend. Ten vierde: de vier serafijnenmozaïeken op de pendentieven. Drie ervan zijn sinds de restauratie van 2010 blootgelegd; bij één zit het gezicht nog onder de Ottomaanse bedekking van bladgoud, zodat je de overgeschilderde en de oorspronkelijke versie naast elkaar ziet. Ten vijfde zijn de bronzen deuren bij de zuidwestelijke ingang afkomstig van een Romeinse tempel uit de tweede eeuw en in de jaren 530 hergebruikt in de kerk van Justinianus. Ze zijn het oudste fysieke voorwerp in het gebouw.
Het gebouw is keer op keer van betekenis veranderd. De mozaïeken zijn verborgen, blootgelegd, verborgen, blootgelegd. De koepel is ingestort en herbouwd. Het geloof is veranderd en weer teruggekeerd. Wat hetzelfde blijft, is de geometrie, de lucht, en de manier waarop het licht om twaalf uur ’s middags door de veertig ramen aan de voet van de koepel valt. Ga op dat uur op de omphalos staan en de vloer lijkt op te lossen. De koepel was bedoeld om te voelen als de zichtbare uitdrukking van de hemel op aarde, en dat doet hij nog steeds, welk gebed er ook in de ruimte wordt uitgesproken.