Przejdź do treści

Hagia Sophia: katedra, która stała się meczetem, muzeum i znów meczetem

Opublikowano: • 9 min czytania

Hagia Sophia w Stambule widziana zza Bosforu: centralna kopuła otoczona czterema osmańskimi minaretami na tle czystego nieba.

W dniu, w którym otwarto Hagię Sophię, 27 grudnia 537 roku, cesarz Justynian przeszedł przez brązowe drzwi, spojrzał w górę na kopułę zawieszoną nad jego głową i powiedział coś, co przetrwało stulecia w nieco różnych wersjach. Najczęściej cytowana brzmi: „Salomonie, prześcignąłem cię”. Najbardziej wiarygodna to dłuższe greckie zdanie zapisane przez późniejszego historyka, w którym Justynian dziękuje Bogu za to, że pozwolił mu ukończyć dzieło większe niż świątynia Salomona. Bez względu na to, która wersja jest prawdziwa, sens jest ten sam. Justynian zbudował największą zamkniętą przestrzeń na świecie i wiedział o tym.

Hagia Sophia utrzymywała ten rekord przez blisko dziewięćset lat. Dopóki w 1520 roku nie ukończono kopuły katedry w Sewilli, żadna budowla na Ziemi nie obejmowała większej kubatury wnętrza. Dopóki Brunelleschi nie ukończył w 1436 roku kopuły katedry we Florencji, żadna kopuła na Ziemi nie była szersza. Budowla była argumentem w kamieniu o granicach tego, co potrafią ludzie.

To także, według mnie, jedna z najdziwniejszych budowli na świecie. Była katedrą, potem meczetem, potem muzeum, potem znów meczetem. Ma największą kopułę na pendentywach, jaką kiedykolwiek zbudowano, a kopuła dwukrotnie częściowo się zawaliła. Jest pokryta chrześcijańskimi mozaikami zamalowanymi islamską kaligrafią, zamalowaną z kolei przez konserwatorów, i na ścianie można zobaczyć wszystkie trzy warstwy naraz. Imiona Boga, Mahometa i pierwszych czterech kalifów wiszą tu w piętnastometrowych kaligraficznych medalionach w tej samej sali co VI-wieczna mozaika Matki Boskiej. Nigdzie indziej na Ziemi w jednej sali nie nakłada się na siebie tyle świętej historii.

Czego chciał Justynian

Konstantynopol miał w tym samym miejscu dwa wcześniejsze kościoły Mądrości Bożej. Pierwszy, zbudowany przez Konstancjusza II w 360 roku, spłonął. Drugi, zbudowany przez Teodozjusza II w 415 roku, spłonął podczas powstania Nika w 532 roku, kiedy stronnictwa wyścigów rydwanów przez tydzień rozdzierały miasto. Justynian przetrwał powstanie, bo posłuchał żony, Teodory, która odmówiła ucieczki z pałacu. Dzień po tym, jak opadł kurz, zaczął planować nowy kościół. Miejsce jeszcze dymiło.

Zatrudnił dwóch uczonych matematyków, Antemiusza z Tralles i Izydora z Miletu, a nie praktykujących architektów. Antemiusz pisał traktaty o przekrojach stożkowych. Izydor uczył geometrii. Decyzja, by oddać projekt w ręce matematyków teoretyków, jest kluczem do tego, co czyni budowlę bezprecedensową. Nie ograniczało ich to, co budowano wcześniej. Ograniczało ich to, co dało się wyprowadzić z podstawowych zasad.

Plan, który narysowali, to olbrzymia centralna kopuła na kwadratowej podstawie, wsparta na czterech pendentywach – trójkątnych wycinkach sfery, które zamieniają cztery narożniki kwadratu w okrągłą podstawę kopuły. Pendentyw znano w późnorzymskiej architekturze, ale nigdy w takiej skali. Zaprojektowana przez nich kopuła miała trzydzieści jeden metrów średnicy, odrobinę mniej niż kopuła Panteonu w Rzymie, ale była znacznie wyższa – szczyt kopuły Hagii Sophii znajduje się pięćdziesiąt pięć metrów nad posadzką, wobec czterdziestu trzech w Panteonie. Kopuła Panteonu spoczywa na ciężkim cylindrycznym bębnie. Kopuła Hagii Sophii spoczywa na czterech punktach, a u jej podstawy przebito okna, więc kopuła zdaje się unosić na pierścieniu światła. Historyk Prokopiusz pisał, że kopuła wygląda, jakby była zawieszona na złotym łańcuchu u nieba.

Matematycy nie docenili bocznego parcia. Pierwsza kopuła zawaliła się w 558 roku, dwadzieścia lat po otwarciu budowli, po serii trzęsień ziemi. Bratanek Izydora, także Izydor, odbudował ją wyższą i bardziej stromą, co zmniejszyło parcie na zewnątrz dzięki zmianie geometrii. Druga kopuła przetrwała kolejne czterysta lat, a potem znów częściowo się zawaliła w 989 roku. Naprawiono ją. Zawaliła się ponownie w 1346 roku. Znów ją naprawiono. Hagia Sophia od półtora tysiąca lat jest nieustającym eksperymentem konstrukcyjnym.

Co robi kopuła

Widok z nawy w górę na centralną kopułę Hagii Sophii, z islamskimi medalionami kaligraficznymi na pendentywach i pierścieniem okien u podstawy kopuły.

Stań na posadzce nawy i spójrz w górę. Kopuła zdaje się unosić. Jej podstawę przebija czterdzieści okien, dokładnie tam, gdzie spodziewałbyś się najcięższego podparcia. Światło wpadające przez te okna rozmywa wizualną granicę między kopułą a powietrzem, a kopuła wygląda jak osobny przedmiot, który spoczął na szczycie budowli, nie dotykając jej.

To zamierzone. Antemiusz chciał, żeby kopuła wyglądała na niemożliwie lekką. Osiągnął to, używając pierścienia z cegieł z wulkanicznej wyspy Rodos, o gęstości około dwudziestu procent zwykłej wypalanej gliny, i przebijając ten pierścień największą liczbą okien, jaką geometria mogła znieść bez zawalenia. Kopuła to, pod względem masy, głównie okna. Cegła, która wykonuje całą pracę, ma na szczycie mniej więcej trzydzieści centymetrów grubości.

Osmański architekt Mimar Sinan, który cztery stulecia później rozpracował kopułę na potrzeby własnych meczetów w Stambule, nazwał Hagię Sophię budowlą, która nauczyła go wszystkiego. Jego Meczet Sulejmana, kawałek wyżej na wzgórzu, ma kopułę o niemal tej samej rozpiętości, na celowo innej geometrii, ze znacznie cięższymi przyporami. Sinan zarazem kopiował matematyków Justyniana i z nimi polemizował. Uważał ich rozwiązanie za eleganckie. Uważał też, że oszukali, nie doceniając parcia, czego dowodem była zawalona pierwsza kopuła.

Mozaiki pod tynkiem

Mozaika Deesis z górnej galerii Hagii Sophii: głowa i ramiona Chrystusa w otoczeniu Matki Boskiej i Jana Chrzciciela, ułożone ze złotych bizantyjskich tesser.

W 1453 roku sułtan Mehmed II wjechał do Konstantynopola i w ciągu kilku godzin od upadku miasta modlił się w Hagii Sophii. Budowla stała się cesarskim meczetem imperium osmańskiego. W ciągu następnego stulecia chrześcijańskie mozaiki figuralne pokryto tynkiem – nie usunięto ich, tylko zabielono. Tradycja islamska zabraniała przedstawiania postaci ludzkich w miejscach świętych, a Osmanowie woleli ukryć niż zniszczyć. Na pendentywach zawieszono medaliony kaligraficzne. W absydzie umieszczono mihrab, niszę wskazującą kierunek Mekki, nieco poza osią, bo pierwotna absyda jest zwrócona na wschód, ku Jerozolimie, a Mekka leży na południowym wschodzie.

Kiedy Atatürk zamienił Hagię Sophię w muzeum w 1934 roku, konserwatorzy zaczęli usuwać osmański tynk, odsłaniając na nowo bizantyjskie mozaiki. Najsłynniejsza jest mozaika Deesis w galerii południowej, datowana na około 1261 rok. Chrystus w otoczeniu Matki Boskiej i Jana Chrzciciela, trzy twarze ułożone z małych tesser ze złota i kolorowego szkła, osadzonych pod lekkimi kątami względem siebie, tak że powierzchnia zdaje się migotać, gdy przechodzisz obok. Twarze są łagodniejsze niż w jakimkolwiek wcześniejszym dziele bizantyjskim. Oczy podążają za tobą. Mozaika była ukryta pod tynkiem przez czterysta osiemdziesiąt lat i jest niemal w takim stanie, w jakim była, gdy ją ułożono. Chiaro zestawia złoto tesser z grą światła, gdy stoisz przy balustradzie galerii, więc to, jak mozaika ma migotać – tessery osadzono celowo pod małymi kątami, żeby łapały chwiejne światło świec – zostaje ci przedstawione w ruchu, a nie w statycznym opisie.

W 2020 roku budowlę ponownie zamieniono w meczet. W godzinach modlitwy mozaiki figuralne zasłania się teraz białymi zasłonami. Poza godzinami modlitwy zasłony się odsuwa. Deesis jest w tym cyklu zasłaniania. Madonna z Dzieciątkiem w absydzie też. Postacie znikają i pojawiają się z powrotem wraz z wezwaniem do modlitwy.

Wnętrze, w którym stoisz

Panoramiczny widok wnętrza Hagii Sophii: nawa, boczne półkopuły, poziom galerii i centralna kopuła wznosząca się nad ścianami okładzinowymi z marmuru.

Pierwsze, co cię uderza, to nie kopuła. To skala. Nawa ma siedemdziesiąt sześć metrów długości i trzydzieści jeden metrów szerokości. Marmurowa okładzina ścian – płyty cesarskiego purpurowego porfiru, zielonego serpentynitu z Grecji, żółtego giallo antico z Tunezji, białego marmuru prokonezyjskiego znad Morza Marmara – pochodzi z kamieniołomów z każdego zakątka cesarstwa bizantyjskiego i została tu złożona jako świadomy gest pokazujący zasięg imperium. Płyty marmuru są ułożone lustrzanie: każdą płytę przecięto na dwie i otwarto jak strony książki, tak że obie połowy są swoim odbiciem. Niektóre wzory wyglądają jak twarze. Popularna tradycja głosi, że w jednej z lustrzanych żył marmuru na ścianie południowej ukrywa się diabeł. Przyjrzyj się uważnie, a go zobaczysz.

Posadzka to jedyna oryginalna posadzka w budowli, ogromna, falująca powierzchnia z marmurowych płyt, wypolerowanych przez piętnaście stuleci ruchu stóp do miękkiego połysku. W pobliżu absydy w posadzkę wpuszczono porfirowy kwadrat zwany omfalosem. To miejsce, w którym koronowano cesarzy bizantyjskich. Stań na nim, a stoisz tam, gdzie podczas koronacji stało osiemdziesięciu ośmiu cesarzy.

Na co zwrócić uwagę

Pięć rzeczy, w kolejności od najłatwiejszej do przeoczenia. Po pierwsze, spójrz na przedsionek południowo-zachodni. Nad drzwiami, przez które wchodzisz, jest X-wieczna mozaika Matki Boskiej z Dzieciątkiem, w otoczeniu Konstantyna ofiarującego jej miasto i Justyniana ofiarującego jej kościół. To jedna z niewielu mozaik, których nigdy nie zatynkowano i które pozostały widoczne przez całe panowanie osmańskie, bo znajdowała się w przejściu, którym sułtani wchodzili od strony pałacu. Po drugie, w galerii południowej poszukaj runicznego graffiti wyrytego w marmurowej balustradzie przez znudzonego wikińskiego strażnika w IX wieku. Brzmi, w części, „Halfdan tu był”. Po trzecie, na posadzce galerii południowej znajdź płytę nagrobną Enrica Dandola, weneckiego doży, który poprowadził czwartą wyprawę krzyżową do złupienia Konstantynopola w 1204 roku. Zmarł w mieście rok później i został pochowany w kościele, który pomógł ograbić. Płyta jest mała i niepozorna. Po czwarte, cztery mozaiki serafinów na pendentywach. Trzy z nich odsłonięto od czasu restauracji w 2010 roku; jeden wciąż ma osmańską osłonę twarzy ze złotych płatków, więc możesz zobaczyć zamalowaną i oryginalną wersję obok siebie. Po piąte, brązowe drzwi przy wejściu południowo-zachodnim pochodzą z rzymskiej świątyni z II wieku i zostały ponownie wykorzystane w kościele Justyniana w latach 30. VI wieku. To najstarszy fizyczny przedmiot w budowli.

Budowlę wielokrotnie przekodowywano. Mozaiki ukrywano, odsłaniano, ukrywano, odsłaniano. Kopuła upadała i była odbudowywana. Wiara się zmieniała i zmieniała z powrotem. Niezmienna pozostaje geometria, powietrze i to, jak w południe światło wpada przez czterdzieści okien u podstawy kopuły. Stań o tej porze na omfalosie, a posadzka zdaje się rozpływać. Kopuła miała być widzialnym wyrazem nieba na ziemi i wciąż tak działa, bez względu na to, jaka modlitwa rozbrzmiewa w tej sali.

Źródła ilustracji