კონტენტზე გადასვლა

იმპერატორი ცხენზე: ტიციანის „კარლოს V მიულბერგთან“

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 7 წთ

ტიციანი, „კარლოს V-ის საცხენოსნო პორტრეტი მიულბერგთან“ (1548), პრადოს მუზეუმი, მადრიდი

შავ-ოქროსფერ ჯავშანში ჩაცმული კაცი მუქი ცხენით განთიადისას ტყიდან გამოდის, მარტო, ხელში შუბით, ცის ფონზე, რომელსაც მზის ამოსვლის ან ახლახან ჩამქრალი ხანძრის წითელი ზოლები აქვს. მის გარშემო არც ჯარია, არც ბრძოლა მის ზურგს უკან, არც მტერი ჩანს. მხოლოდ მხედარია, ცხენი, მთავარსარდლის გრძელი წითელი სარტყელი და სინათლე. ეს კაცი კარლოს V-ია, საღვთო რომის იმპერატორი, ესპანეთის მეფე, ნიდერლანდების, ნეაპოლისა და ამერიკაში ისეთი უზარმაზარი იმპერიის მმართველი, რომ ამბობდნენ, მასზე მზე არასოდეს ჩადისო — 1548 წელს მსოფლიოში ყველაზე ძლიერი ადამიანი. მხატვარი ტიციანია, იმ დროს მცხოვრები უდიდესი პორტრეტისტი. ნახატი „კარლოს V-ის საცხენოსნო პორტრეტი მიულბერგთან“ მადრიდის პრადოს 27-ე დარბაზში ჰკიდია და ეს ის სურათია, რომელმაც ცხენზე ამხედრებული მმართველის სახე თავად ძალაუფლების სიმბოლოდ აქცია.

ყოველი მოგვიანო ნახატი უკანა ფეხებზე შემდგარ ცხენზე ამხედრებული ტრიუმფალური მეფისა თუ გენერლისა, ყოველი ბრინჯაოს საცხენოსნო ქანდაკება ევროპის ყველა დედაქალაქში, ცხენზე ამხედრებული ლიდერის ყოველი პროპაგანდისტული გამოსახულება ამ ერთი ტილოდან მომდინარეობს. ტიციანს საცხენოსნო პორტრეტი ცარიელი ადგილიდან არ მოუგონია: რომის იმპერატორები თავს ცხენზე ამხედრებულებს ბრინჯაოში ასხმევინებდნენ, რენესანსის მხატვრები მხედრებს ხატავდნენ, მაგრამ ტიციანმა რომაული იმპერიული ტრადიცია ზეთის ფერწერის ახალ ფსიქოლოგიურ სიღრმეს შეუერთა და შექმნა ნიმუში, რომელსაც მომდევნო ოთხი საუკუნე იმეორებდა. პრადოში მის წინ დგომა ნიშნავს იდგე ისეთი ყოვლისმომცველი ვიზუალური კლიშეს სათავესთან, რომ ძნელია გახსოვდეს: ვიღაცას ის პირველად უნდა შეექმნა.

ბრძოლა, რომელიც ძლივს იყო ბრძოლა

ნახატი რეალურ მოვლენას იხსენებს, მიულბერგის ბრძოლას, რომელიც 1547 წლის 24 აპრილს გერმანიაში, მდინარე ელბაზე გაიმართა. კარლოს V, ღვთისმოსავი კათოლიკე, ომობდა შმალკალდენის კავშირთან, გერმანელი პროტესტანტი მთავრების ალიანსთან, რომლებმაც ლუთერის რეფორმაციის კვალდაკვალ რომს გაემიჯნნენ. მიულბერგთან მისმა იმპერიულმა არმიამ მდინარე გადალახა, პროტესტანტული ძალები სასტიკად დაამარცხა და მათი წინამძღოლი შეიპყრო. ეს კარლოსის ხანგრძლივი ბრძოლის კულმინაცია იყო, რომ თავისი უზარმაზარი, რელიგიურად დაქუცმაცებული იმპერია ერთად შეენარჩუნებინა — მომენტი, როცა ჩანდა, რომ კათოლიკე იმპერატორმა გაიმარჯვა.

ხრიკი ისაა, რომ კარლოსი, რომელიც პოდაგრით საშინლად იტანჯებოდა, იმ დროს იმდენად ავად იყო, რომ ცხენზე ძლივს იჯდა და, შესაძლოა, ბრძოლის ველის ნაწილში საკაცით ატარეს კიდეც. ნახატის მარტოსული გმირი მეომარი, ისტორიულად, ავადმყოფი, ტკივილით გატანჯული ორმოცდაშვიდი წლის კაცია. ტიციანმა ეს იცოდა, და ნახატი ამის გამო კიდევ უფრო საინტერესოა, რადგან ის, რაც მან შექმნა, ჩანაწერი კი არ არის იმისა, როგორ გამოიყურებოდა კარლოსი სინამდვილეში ბრძოლაში, არამედ იმპერიული ძალაუფლების იდეალიზებული სახე, იმპერატორი ისეთი, როგორიც სურდა, რომ ენახათ: მარადიული, მარტოსული, ყველაფრის მბრძანებელი. სხვაობა პოდაგრიან რეალობასა და განთიადით განათებულ მითს შორის ამ შეკვეთის მთელი გენიალურობაა. ტიციანი ბრძოლის ანგარიშს არ ხატავდა. ის ძალაუფლებას ხატავდა.

რას ტოვებს ტიციანი ნახატის მიღმა

ნახატში ყველაზე დახვეწილი მისი სიცარიელეა. ბრძოლა არ არის. რამდენიც გინდათ, იმდენი ეძებეთ, ვერ იპოვით ვერც არმიების შეჯახებას, ვერც დაცემულ მტრებს, ვერც ციხესიმაგრეს, ვერც დამარცხებულთა დროშებს. სხვა მხატვრები ტილოს გამარჯვების სანახაობით გადაავსებდნენ. ტიციანი ამ ყველაფერს აშორებს და მხოლოდ მხედარს გაძლევთ, მარტოს, ხეებიდან გამომავალს დილის ცივ სინათლეზე. მარტოობაა გზავნილი. კარლოსს კადრში არმია არ სჭირდება, რადგან ის თავადაა იმპერია. ჯავშნიანი ერთი ფიგურა ფართო ცის ფონზე იმაზე მეტ ძალაუფლებას ატარებს, ვიდრე ჯარისკაცების ნებისმიერი ბრბო შეძლებდა, სწორედ იმიტომ, რომ თქვენს ყურადღებაში მას არაფერი ეცილება.

კარლოს V-ის სახის დეტალი ტიციანის საცხენოსნო პორტრეტზე: იმპერატორის ჰაბსბურგული ყბა და დაღლილი გამომეტყველება, პრადოს მუზეუმი

შემდეგ სახეს შეხედეთ, რადგან ტიციანი მას ისე არ აიდეალებს, როგორც სიტუაციას. იმპერატორის ცნობილი ჰაბსბურგული ყბა, წინ წამოწეული ქვედა ტუჩი და წაგრძელებული ნიკაპი, რომლებიც დინასტიური ქორწინებების თაობებმა წარმოშვა, აშკარად ჩანს. ასევე ჩანს დაღლილობაც. ეს ახალგაზრდა გმირის სახე არ არის. ეს დაღლილი, დაბერებული კაცის სახეა მბზინავი მუზარადის ქვეშ, და ტიციანმა, რომელსაც კარლოსი ბევრჯერ ჰყავდა დახატული და რომელსაც ის ისე ენდობოდა, როგორც სხვა არცერთ მხატვარს, მას მლიქვნელურად ახალგაზრდობა არ დაუბრუნა. სწორედ ეს ერთობლიობა ხდის სურათს დიდს: სხეული და გარემო მითიურია, მარადიული, ღვთაებრივი, სახე კი რეალური, კონკრეტული, გამოფიტული ადამიანისაა. ტიციანი ერთდროულად გაძლევთ ინსტიტუტსაც და ადამიანსაც.

კარლოს V-ის ჯავშანი, სინათლე და წითელი

კარლოსს თავისი ნამდვილი აღლუმის ჯავშანი აცვია, ოქროთი მოჭედილი შავი ფოლადი, რომელიც დღესაც ინახება მადრიდის სამეფო საჭურვლეში, ნახატიდან რამდენიმე წუთის სავალზე, ასე რომ, შეგიძლიათ ნახოთ ის ნამდვილი საგანი, რომელიც ტიციანმა დახატა. მასზე ფართო ჟოლოსფერი სარტყელი გადის, კათოლიკე მთავარსარდლის სარტყელი, და იგივე წითელი მის უკან ცაში ჟონავს. ეს ცა ნახატის ჩუმი შედევრია. განთიადია ეს, ახალი დღის სინათლე, რომელიც გამარჯვებულ იმპერიაზე ამოდის? თუ ომის ხანძრის წითელი, ახლახან დამთავრებული ბრძოლის კვამლი? ტიციანი ამას განზრახ გადაუწყვეტელს ტოვებს, ასე რომ, იმპერატორი სამუდამოდ მიდის მზის ამოსვლასა და ხანძარს შორის, იმედსა და ძალადობას შორის, და ეს ორაზროვნება ომის მთელ რელიგიურ მნიშვნელობას შეჩერებულ მდგომარეობაში ინახავს.

ცხენსაც აქვს მნიშვნელობა. ის არც უკანა ფეხებზე დგება, არც ჭენებით მიდის, არც თეატრალურია. ის თანაბარი, კონტროლირებადი ნაბიჯით მიდის წინ, თავი ოდნავ დახრილი აქვს და მთლიანად მხედრის ნებას ემორჩილება — ძალაუფლების სახე, რომელსაც თავის გამოჩენა არ სჭირდება. ნაკლებად ნიჭიერი მხატვარი დრამატიზმისთვის ცხენს უკანა ფეხებზე დააყენებდა. ტიციანი მას ნაბიჯით ატარებს, რადგან კაცი, რომელსაც სამყაროში საკუთარი ტემპით შეუძლია სვლა, უფრო ძლიერია, ვიდრე კაცი, რომლის ცხენიც კონტროლიდან გამოვიდა. ყოველი დეტალი გათვლილია, რომ ერთი და იგივე სხვადასხვა რეგისტრში თქვას: ეს კაცი ყველაფრის მბრძანებელია, მათ შორის ამ მომენტისაც.

რატომ არის ევროპის ყველაზე ძლიერი კაცი მადრიდის მუზეუმში

კარლოს V ესპანეთის მეფე იყო, და ნახატი ესპანეთის სამეფო კოლექციის გავლით გადადიოდა თაობიდან თაობაზე, რომელიც პრადოს საფუძველია. კარლოსმა 1556 წელს ტახტი დატოვა, გამოფიტული ათწლეულების მცდელობით, ემართა იმპერია, რომელიც სამართავად ზედმეტად დიდი იყო, თავისი სამფლობელოები ძმასა და ვაჟს შორის გაყო და ესპანეთში, მონასტერში, სიკვდილის მოსალოდნელად განმარტოვდა. მისმა ვაჟმა, ფილიპე II-მ, მემკვიდრეობით მიიღო ესპანეთი, ნიდერლანდები, ამერიკა და მამის სამხატვრო კოლექცია, მათ შორის ეს პორტრეტი და ნამუშევრების მთელი სერია, რომელიც ტიციანმა ათწლეულების განმავლობაში ჰაბსბურგებისთვის შექმნა. ესპანელი ჰაბსბურგები ტიციანის უდიდესი მფარველები იყვნენ, და პრადოში მისი ნამუშევრების საუკეთესო კოლექციაა მსოფლიოში, რადგან ოჯახი, რომელიც ესპანეთს მართავდა, მის ნახატებს მთელი საუკუნე ყიდულობდა. როცა სამეფო კოლექცია 1819 წელს საჯარო მუზეუმად იქცა, ცხენზე ამხედრებული იმპერატორიც მასთან ერთად მოვიდა. კოლექციონირებისადმი იმავე დინასტიურმა მადამ მოიყვანა იმავე შენობაში ბოსხის ჯოჯოხეთი და დიურერის ავტოპორტრეტი.

ნიმუში, რომელმაც სამყარო დაიპყრო

ნახატის ძალის მტკიცებულებაა, რამდენად სრულად გაიმეორეს ის. როცა ველასკესი ერთი საუკუნის შემდეგ კარლოსის შვილიშვილის შვილის კარის მხატვარი გახდა, მან ესპანეთის სამეფო ოჯახის საკუთარი საცხენოსნო პორტრეტები ტიციანის ნიმუშთან შეგნებულ დიალოგში დახატა, და ისინი პრადოში ახლოს ჰკიდია. რუბენსმა მიულბერგის პორტრეტის ასლი გააკეთა. ასევე ვან დეიკმაც, როცა ინგლისის კარლ I ცხენზე ამხედრებული დახატა. რემბრანდტი, დავიდის ნაპოლეონი, რომელიც ალპებს გადადის, ასობით ქალაქის მოედანზე კვარცხლბეკებზე მდგარი ბრინჯაოს გენერლები — ეს ყველაფერი განთიადის სინათლეზე მდგარ მარტოსულ ჯავშნიან მხედარს უბრუნდება. ტიციანმა შექმნა გრამატიკა იმისა, როგორ გამოიყურებოდეს მმართველი ბედისწერად, და მმართველები მას შემდეგ სწორედ ამ გრამატიკით უკვეთავენ საკუთარ სურათებს.

გოია, „კარლოს IV-ის ოჯახი“ (1800), პრადოს მოგვიანო სამეფო პორტრეტი, რომელიც გვიჩვენებს, რამდენად განსხვავებულად შეეძლო კარის მხატვარს თავისი მონარქების დანახვა

ღირს ტიციანის იმპერატორის მოგვიანო ესპანურ სამეფო პორტრეტთან ერთად ნახვა, რომ განსხვავება იგრძნოთ. გოიას „კარლოს IV-ის ოჯახი“, ორნახევარი საუკუნის შემდეგ დახატული და ასევე პრადოში დაცული, 1800 წლის ესპანეთის სამეფო ოჯახს გვიჩვენებს, ბრწყინვალე სამოსში მწკრივად ჩამწკრივებულს, და გოიამ, როგორც ცნობილია, მათ არ ელამუნა: მეფე უაზროდ იყურება, დედოფალი მკაცრი და ამპარტავანია. იქ, სადაც ტიციანმა დაღლილი კაცის გარშემო მითი ააგო და ის მარადიული გახადა, გოიამ თავის მონარქებს მითი ჩამოაშორა და ისინი ჩვეულებრივ, უფრო მეტიც, შთაბეჭდილების ვერმომხდენ ადამიანებად აჩვენა. ეს ორი ნახატი სამეფო პორტრეტის ისტორიას ფრჩხილებში სვამს: ტიციანი მმართველის გმირულ სახეს იგონებს, გოია კი, ხაზის ბოლოს, მას ჩუმად შლის.

რას მიაქციოთ ყურადღება

დაიწყეთ იმით, რაც აკლია — არმია, მტერი, ბრძოლა — და იგრძენით, როგორ თავს უყრის სიცარიელე ყველაფერს ერთ მხედარზე. შემდეგ ცას შეხედეთ და თავად გადაწყვიტეთ, განთიადია თუ ხანძარი, და იცოდეთ, რომ ტიციანს სურდა, ეს ვერ გადაგეწყვიტათ. გადადით სახეზე და იპოვეთ ჰაბსბურგული ყბა და დაღლილობა, ნამდვილი ადამიანი მითის შიგნით. დააკვირდით ცხენს და შენიშნეთ, რომ ის ნაბიჯით მიდის და არა უკანა ფეხებზე დგას — ძალაუფლება თეატრის გარეშე. ბოლოს გაიხსენეთ, რომ ჯავშანი ნამდვილი ნივთია, რომლის ნახვაც ქუჩის ბოლოში შეგიძლიათ, და რომ ავადმყოფი, პოდაგრიანი კაცი, რომელსაც ის ეცვა, დედამიწის უფრო დიდ ნაწილს მართავდა, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ცოცხალი ადამიანი. Chiaro ხმამაღლა მოგიყვებათ დაკარგულ ბრძოლაზე, განთიადის თუ ხანძრის ცაზე, ჰაბსბურგულ სახესა და დამორჩილებულ ცხენზე პირდაპირ ტილოს წინ, ასე რომ, ტიციანის არჩევანს მაშინ გაჩვენებთ, როცა იქ დგახართ, საიდანაც მათი დანახვა შეგიძლიათ.

ტიციანი რომ იმ ნამუშევრებს შორის ნახოთ, რომლებიც ესპანელი მეფეების რიგმა შეკრიბა, საუკეთესო ნამუშევრების ტური სტატიაში რა ვნახოთ პრადოში იმპერატორს გოიას დახვრეტებისა და ველასკესის „მენინების“ გვერდით ათავსებს, პრადოს მონახულების გზამკვლევი კი გაჩვენებთ, როგორ იპოვოთ ტიციანის დარბაზები.