კონტენტზე გადასვლა

თეთრპერანგიანი კაცი: გოიას „1808 წლის 3 მაისი“

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 7 წთ

ფრანსისკო დე გოია, „1808 წლის 3 მაისი“ (1814), პრადოს მუზეუმი, მადრიდი

სიბნელეში ჯარისკაცების რიგი ჩვენკენ ზურგით დგას, თოფები ერთ ჰორიზონტალურ ხაზად აუწევიათ, სახეები დამალულია. მათ წინ გვამების გროვა მიწაში სისხლს ღვრის. ცენტრში კი, მიწაზე დადგმული ოთხკუთხა ფარნით განათებული, თეთრპერანგიანი და ყვითელშარვლიანი კაცი მუხლებზე დგას, ხელები ფართოდ გაუშლია, პირდაპირ თოფის ლულებს უყურებს, პირი ღია აქვს. მარჯვენა ხელისგულზე ჭრილობა აქვს. მთელი ნახატი ისეა აგებული, რომ ჯერ მას შეხედოთ, შემდეგ თოფებს, და მიხვდეთ, რომ მომდევნო წამში ის მკვდარი იქნება. ეს „1808 წლის 3 მაისია“, რომელიც ფრანსისკო დე გოიამ 1814 წელს დახატა, და ეს ის ნახატია, რომელმაც დანარჩენ ხელოვნებას ასწავლა, ომი საშინელებად დაეხატა და არა დიდებად. ის მადრიდის პრადოს 64-ე დარბაზში კიდია, თავისი წყვილის გვერდით, და ოდესმე შექმნილ ყველაზე გავლენიან ნახატებს შორისაა.

გოიამდე ბრძოლის დახატვის სტანდარტული გზა გამარჯვების დახატვა იყო: გენერალი უკანა ფეხებზე შემდგარ ცხენზე, დროშა, კეთილშობილი სიკვდილი გმირულ პოზაში, ყველაფერი ისე დალაგებული, რომ ომი ადამიანის უმაღლეს საქმიანობად გამოჩენილიყო. გოიამ ეს ყველაფერი გადაყარა. მან დამარცხებულები დახატა. მან დახატა უსახელო მშვიდობიანი მოქალაქეები, რომლებსაც სიბნელეში ხვრეტს უსახო ჯარისკაცების მანქანა, მსხვერპლი გმირის ნაცვლად გლეხის პერანგში ჩაცმული არავინ გახადა და ამ არავის ჯვარცმული ქრისტესგან ნასესხები პოზა მისცა. „1808 წლის 3 მაისი“ ის წამია, როცა ევროპულმა ხელოვნებამ შეწყვიტა ტყუილი იმაზე, როგორ გამოიყურება ომი.

რა მოხდა 2 და 3 მაისს

ნახატი მადრიდის ორ რეალურ დღეს აღწერს. 1808 წელს ნაპოლეონის არმიამ ესპანეთი მოკავშირეობის საბაბით დაიკავა, და 2 მაისს მადრიდის მოსახლეობა ქუჩებში ფრანგული ჯარის წინააღმდეგ აჯანყდა, სტიქიურ სახალხო ამბოხად. ბრძოლა სასტიკი და ხანმოკლე იყო. მეორე დღეს, 3 მაისს, ფრანგმა სარდალმა, მარშალმა მიურამ მასობრივი რეპრესიები ბრძანა. მთელი ღამე და დილით ფრანგული დამხვრეტი რაზმები ასობით ესპანელს აგროვებდნენ, ბევრი მათგანი ჩვეულებრივი მოქალაქე იყო, იარაღით დაჭერილი ან უბრალოდ ეჭვმიტანილი, და ქალაქგარეთ, ბორცვებზე ხვრეტდნენ, მათ შორის პრინსიპე პიოს ბორცვზე, სადაც ეს სცენაა. აჯანყება და მისი სისხლიანი ჩახშობა ესპანეთის დამოუკიდებლობის ომის დამფუძნებელ ტრავმად იქცა, პარტიზანული ომის წლებისა, სიტყვა გერილა, „პატარა ომი“, სწორედ ამ კონფლიქტში შეიქმნა, რომელმაც ბოლოს ფრანგები განდევნა.

ფრანსისკო დე გოია, „1808 წლის 2 მაისი“ (1814), მადრიდის აჯანყების წყვილი ნახატი, პრადოს მუზეუმი

გოიამ ორივე დღე წყვილად დახატა. „1808 წლის 2 მაისი“ თავად აჯანყებას გვიჩვენებს, მადრიდელი მშვიდობიანი მოქალაქეების ქაოსურ მორევს, რომლებიც ნაპოლეონის მამლუქ კავალერიას, მის ეგვიპტელ ჯარისკაცებს, ცხენებიდან ათრევენ დანებისა და უკანა ფეხებზე შემდგარი ცხოველების კვანძში. ის ხმაურიანი, არეული და მოძრაობით სავსეა. „3 მაისი“ მისი ჩუმი, საშინელი პასუხია, მეორე დილა, როცა ქაოსი სიკვდილით დასჯის ცივმა მანქანამ შეცვალა. პრადოში ისინი ერთად კიდია და მიზეზ-შედეგად იკითხება: ხალხის რისხვა და ფასი, რომელიც ხალხმა გადაიხადა.

რატომ შეცვალა ყველაფერი თეთრპერანგიანმა კაცმა

შეხედეთ ცენტრალურ ფიგურას. ის მუხლებზე დგას, ორივე ხელი ზემოთ და გვერდებზე აქვს გაშლილი, ხელისგულები წინ, და განათებულ მარჯვენა ხელისგულზე მუქი ნიშანია, ჭრილობა. ეს შემთხვევითი არ არის. გოიამ უსახელო ესპანელი მუშა ჯვარცმული ქრისტეს პოზაში დააყენა, სტიგმატის მსგავსი ჭრილობითაც კი, და ფარნით ისე კაშკაშად გაანათა, რომ ყავისფერ სიბნელეში საკურთხევლის ხატის წმინდანივით ბრწყინავს. უსახელო მსხვერპლისთვის იმ იკონოგრაფიის მინიჭებით, რომელიც ქრისტიანულ ხელოვნებაში ყველაზე წმინდა სიკვდილისთვის იყო შემონახული, გოია ნამდვილად ახალ მტკიცებას აკეთებს: რომ ჩვეულებრივი, უმნიშვნელო ადამიანის სიკვდილი, რომელსაც სიბნელეში ოკუპანტი არმია ხვრეტს, ისეთივე მოწიწებისა და მწუხარების ღირსია, როგორც ღმერთის სიკვდილი. მსხვერპლს არც სახელი აქვს და არც წოდება. სწორედ ესაა მთავარი. ის ყველაა, ვინც დამხვრეტმა რაზმებმა მოკლეს, და გოია დაჟინებით ამბობს, რომ ის აბსოლუტურად მნიშვნელოვანია.

მის გარშემო სხვა მსხვერპლები გზავნილს ასრულებენ. მის მარცხნივ კაცი მუშტებს კუმშავს და თავს ხრის. ბერი ლოცულობს. კაცი სახეს ხელებით იფარავს, რომ ყურება არ მოუწიოს. მუხლმოყრილი კაცის ფეხებთან უკვე დახვრეტილი გვამი გდია, სახით ქვემოთ, სისხლის მზარდ გუბეში, ხელები ჯერ კიდევ ფართოდ გაშლილი აქვს, ცოცხალი კაცის პოზის ექოდ, მომდევნო წამის წინასწარ ჩვენებად. უკან კიდევ მეტი პატიმრის რიგი ბორცვზე იმავე ბედისკენ მიბარბაცებს, ერთ-ერთი მათგანი უკვე თვალებს იფარავს. გოია მსხვერპლებს ინდივიდუალობას აძლევს, შიშს, ლოცვას, დაუმორჩილებლობას, სასოწარკვეთას. ჯარისკაცებს არაფერს აძლევს.

უსახო მანქანა

ნახატში ყველაზე რადიკალური გადაწყვეტილება ისაა, რასაც გოია დამხვრეტ რაზმს უკეთებს. ის მათ ზურგიდან ხატავს, ერთ მუქ მასად, ერთნაირი ქუდებით, ერთნაირი ზურგჩანთებით, ერთნაირი აწეული თოფებით, რომლებიც ერთ უწყვეტ ჰორიზონტალურ ხაზს ქმნის, სახეები კი სრულიად დამალულია. ისინი ადამიანები არ არიან. ისინი მექანიზმია. ეს განზრახ შებრუნება იყო ყოველი წინა ბრძოლის ნახატისა, რომელშიც მხატვრის საკუთარი მხარის ჯარისკაცები გმირები იყვნენ ხილული კეთილშობილი სახეებით. გოია მკვლელებს უსახოს ხდის, მოკლულებს კი ინდივიდებად, და ამით მთელ ადამიანურობას ფარნის ერთ მხარეს აქცევს, მთელ არაადამიანურობას კი მეორე მხარეს. თოფების დიაგონალი და ბორცვის ფერდის დიაგონალი თვალს პირდაპირ თეთრი პერანგისკენ მიაქანებს, ასე რომ, საიდანაც არ უნდა დაიწყოთ ყურება, კომპოზიცია იმ კაცთან მიგიყვანთ, რომელიც ახლა მოკვდება.

ნახატში დიდება არსად არის. სინათლის წყარო ზეცა კი არა, მიწაზე დადგმული კუთხოვანი რკინის ფარანია, სამხედრო აღჭურვილობის ნაწილი, რომელიც სახელმწიფო მკვლელობის აქტს მკაცრ, პრაქტიკულ სინათლეს ჰფენს. ქალაქი მადრიდი შორეულ ფონზე კოშკების შავი სილუეტია, მძინარე, გულგრილი. მიწა აჩეჩილია. ეს პირველი ნახატია, რომელიც ომს უყურებს და მხოლოდ მის სისასტიკეს ხედავს, მის შესარბილებლად შეთავაზებული არანაირი კეთილშობილების გარეშე, და ომის თითქმის ყოველი გულწრფელი გამოსახულება მას შემდეგ, მანეს დახვრეტები, პიკასოს „გერნიკა“, რომელიც ქალაქის მეორე ბოლოში, რეინა სოფიაში კიდია, ყოველი თანამედროვე კონფლიქტის ფოტოები, მისგან მოდის.

ექვსი წლით გვიან დახატული, და რა დაუჯდა ეს გოიას

გოიას ეს ნახატები 1808 წელს არ დაუხატავს. მან ისინი 1814 წელს დახატა, მოვლენებიდან ექვსი წლის შემდეგ, უშუალოდ მას შემდეგ, რაც ფრანგები საბოლოოდ განდევნეს და ესპანეთის მეფე ფერდინანდ VII ტახტზე დაბრუნდა. გოიამ, რომელიც წინა მეფის კარის მხატვარი იყო და ფრანგული ოკუპაციის დროსაც განაგრძობდა მუშაობას, ახალ მთავრობას სახსრები სთხოვა, რომ დაეხატა, მისივე სიტყვებით, ევროპის ტირანის წინააღმდეგ დიდებული აჯანყების ყველაზე თვალსაჩინო და გმირული მოქმედებები. მაისის ორი ნახატი ამის შედეგი იყო. გოიას საკუთარი ერთგულება ოკუპაციის დროს გარკვეულწილად ბუნდოვანია, ის ადამიანი იყო, ვინც ემსახურებოდა იმ ძალას, რომელიც მადრიდს ფლობდა, და ზოგი 1814 წლის ნახატებს ნაწილობრივ პატრიოტიზმის საჯარო მტკიცებულებად კითხულობს მხატვრისგან, რომელსაც მისი დემონსტრირება სჭირდებოდა. ეს ყველაფერი ნამუშევარს არ აკნინებს. რწმენისა და თავდაცვის როგორი ნაზავიც არ უნდა ამოძრავებდა მას, მან პროპაგანდის საპირისპირო რამ შექმნა, რადგან პროპაგანდა ადიდებს, ეს კი მხოლოდ გლოვობს.

ის, რაც შემდეგ ნახატებს დაემართა, ბევრის მთქმელია. XIX საუკუნის დიდი ნაწილის განმავლობაში „3 მაისს“ თითქმის არ აჩვენებდნენ, საჯარო ექსპოზიციისთვის ზედმეტად უხეშად, ზედმეტად მახინჯად, ზედმეტად შემაშფოთებლად მიიჩნევდნენ, და მან წლები საცავში გაატარა და, როგორც ამბობენ, დაზიანდა, შესაძლოა, ესპანეთის სამოქალაქო ომის დროს ტრანსპორტირებისას, რის გამოც ახლოდან დაკვირვებისას დანაკარგის ადგილები ჩანს. ხელოვნების სამყაროს ათწლეულები დასჭირდა იმის გასაგებად, რომ გოიას წარუმატებელი ისტორიული ნახატი კი არ დაუხატავს, არამედ სრულიად ახალი სახის ნახატი.

ბნელი დარბაზი გვერდით

„3 მაისი“ პრადოს ყველაზე შემაშფოთებელი ნაწილის, „შავი ნახატების“ კარიბჭეა. სიბერეში, ყრუმ, ავადმყოფმა და გამწარებულმა გოიამ მადრიდის გარეუბანში მდებარე საკუთარი სახლის შიდა კედლები თოთხმეტი პირადი მურალით დაფარა შავ, ყავისფერ და სისხლისფერ ტონებში, გამოსახულებებით, რომლებიც არასდროს გამოუფენია და, როგორც ჩანს, მხოლოდ საკუთარი თავისთვის დახატა. მოგვიანებით ისინი ტილოზე გადაიტანეს და პრადოს გადასცეს, სადაც 67-ე დარბაზში კიდია. ყველაზე ცნობილი „სატურნი შთანთქავს შვილს“, დროის ღმერთი, რომელიც გაშმაგებული, შეშინებული თვალებით საკუთარი შვილის სისხლიან სხეულს პირში იტენის, წმინდა საშინელების ხილვა, ყოველგვარი სიუჟეტური ნუგეშის გარეშე.

ფრანსისკო დე გოია, „სატურნი შთანთქავს შვილს“ (1819-1823), ერთ-ერთი „შავი ნახატი“, პრადოს მუზეუმი

ხაზი „3 მაისიდან“ „სატურნამდე“ პირდაპირია. ორივე მოდის კაცისგან, რომელიც უყურებდა, როგორ ანადგურებდა მისი ქვეყანა საკუთარ თავს, რომელმაც ომის სისასტიკეები დაადოკუმენტირა ოფორტების პირად სერიაში, სახელად „ომის კატასტროფები“, და რომელმაც დაასკვნა, რომ ადამიანის ძალადობას ფსკერი არ აქვს. დამხვრეტი რაზმი და შვილის მჭამელი ღმერთი ერთი და იგივე ხილვაა ორ რეგისტრში, საჯაროში და პირადში. პრადოში, მეზობელ დარბაზებში, ორივეს წინ დგომა ყველაზე ახლოსაა იმასთან, რომ სიცოცხლის ბოლო ათწლეულში გოიას გონებაში შეხვიდეთ.

რას მიაქციოთ ყურადღება

დაიწყეთ ფარნით, რადგან ის მთელი ნახატის ძრავაა, და შენიშნეთ, რომ ამ სცენაში ერთადერთი სინათლე მიწაზე დადგმული სამხედრო აღჭურვილობიდან მოდის და არა ციდან. სინათლეს თეთრ პერანგამდე მიჰყევით და მარჯვენა ხელისგულზე ჭრილობა იპოვეთ, შემდეგ კი პოზა ამოიცანით. შეხედეთ გვამს მის ფეხებთან და მასში საკუთარი მომავალი დაინახეთ, ხელები უკვე ფართოდ გაშლილი, სახე უკვე მიწაში. შემდეგ ჯარისკაცებს მიუბრუნდით და ერთი სახის პოვნა მაინც სცადეთ. ვერ იპოვით. ბოლოს, შეხედეთ უკან ბორცვზე ამავალ პატიმრების რიგს, რომელთაგან თითოეული კაცია, ვინც რამდენიმე წუთში იქ დადგება, სადაც თეთრი პერანგი დგას, და მიხვდით, რომ გოიას წამი კი არ დაუხატავს, არამედ საკონვეიერო ხაზი. Chiaro თავად ტილოს წინ ხმამაღლა გიყვებათ ქრისტეს პოზაზე, სტიგმატზე, უსახო რაზმსა და ფარანზე, ასე რომ, დეტალები, რომლებიც ამას პირველ თანამედროვე ომის ნახატად აქცევს, იქ გეჩვენებათ, სადაც დგახართ და სადაც მათ ხედავთ.

რომ გოია ესპანეთის მეფეების რიგის მიერ შეგროვებულ მხატვრებს შორის მოათავსოთ, მთავარი ნამუშევრების ტური სტატიაში რა ნახოთ პრადოში „3 მაისს“ ბოსხის ჯოჯოხეთისა და ტიციანის იმპერატორის გვერდით აყენებს, პრადოს მონახულების გზამკვლევი კი ხსნის, როგორ იპოვოთ გოიას დარბაზები და „შავი ნახატები“ ისე, რომ არ გამოგრჩეთ.