
1656 წლის ზაფხულში, მადრიდის ალკასარის სასახლის პირველ სართულზე, გადაკეთებულ მისაღებ დარბაზში, დიეგო ველასკესმა საკუთარი თავი დახატა, როცა თავის მეფესა და დედოფალს ხატავს. მეფე და დედოფალი სურათში არ არიან. ისინი, ბუნდოვნად, უკანა კედელზე დაკიდებულ პატარა მართკუთხა სარკეში აირეკლებიან. ოთახში არიან: ველასკესი თავის მოლბერტთან, ხუთი წლის ინფანტა მარგარიტა ტერესა ფართო ვერცხლისფერ-ვარდისფერ კაბაში, ორი კარის ქალი, რომელთა პორტუგალიურმა ტიტულმა, მენინები, ნახატს სახელი დაარქვა, კარის ჯუჯა მარია ბარბოლა, იტალიაში დაბადებული ჯუჯა ნიკოლას პერტუსატო, რომელიც ფეხით დიდ მძინარე მასტიფს უბიძგებს, ქვრივის სამოსში გამოწყობილი მონაზონი უსახელო მცველის გვერდით და ოთახის სიღრმეში, კარის ღიობში, დედოფლის კამერგერი ხოსე ნიეტო, რომელიც საფეხურზე შეჩერებულა და ერთი ხელით ფარდას ეყრდნობა. რაზეა „მენინები“? იმ მომენტზე, როცა მხატვარმა ტილოს თავი ასწია, დაინახა, რომ ესპანეთის მეფე და დედოფალი მის უკან ოთახში შემოდიოდნენ, და გადაწყვიტა, ოთახში ყველა დაეხატა, მათ გარდა.
სურათი სამი მეტრის სიმაღლისა და ორი მეტრი და სამოცდათხუთმეტი სანტიმეტრის სიგანისაა, და ცოცხლად ის იმიტომ გაჩერებთ, რომ ნახატის იატაკი დაახლოებით გალერეის იატაკის გაგრძელებაა. პრადოს მე-12 დარბაზში სწორ მანძილზე დადექით და სცენას აღარ უყურებთ. მასში ხართ. ინფანტა თქვენი თვალის დონეზეა. ველასკესი თქვენს იქით, უკანა კედელზე სარკეს უყურებს, ანუ მეფესა და დედოფალს, ანუ თქვენ. მთელი ნახატი კითხვაა იმაზე, ვინ სად დგას.
ორი სამეფო პორტრეტი და მოქმედი სახელოსნო
იმის გასაგებად, რატომ ააგო ველასკესმა ეს ხრიკი, უნდა იცოდეთ, როგორ ოთახს უყურებთ. ეს სივრცე cuarto del Príncipe-ა, ოთახები, რომლებიც მეფის პირველ ვაჟს ეკუთვნოდა, სანამ ბიჭი 1646 წელს გარდაიცვლებოდა. უფლისწულის სიკვდილის შემდეგ ოთახები ველასკესს სახელოსნოდ გადასცეს, რაც კარის მხატვრისთვის არაჩვეულებრივი იყო: ალკასარში სახელოსნოდ, როგორც წესი, დერეფნის გვერდით მდებარე სათავსოს აძლევდნენ. ველასკესი ესპანეთის სამსახურში 1623 წლიდან იყო, როცა ოცდაოთხი წლის ასაკში სევილიიდან ჩამოვიდა მეფე ფილიპე IV-ის ერთი, შავფონიანი პორტრეტის წყალობით და შინ აღარასოდეს დაბრუნებულა. 1656 წლისთვის ის ორმოცდაჩვიდმეტი წლის იყო, საწოლის ოთახის აზნაური, სამეფო კარის კამერგერი, რიგში მდგომი სანტიაგოს ორდენის რაინდობისთვის, რომელსაც საბოლოოდ სიკვდილამდე ორი წლით ადრე მიიღებდა.
ნახატში გამოსახული ტილო, უზარმაზარი დაჭიმული ტილო, რომლის უკანაც ველასკესი დგას, თავად „მენინების“ ზომისაა. ვერ ვხედავთ, რას ხატავს ის მასზე. ჩვენკენ ტილოს ზურგია მობრუნებული. მაგრამ სარკე გვეუბნება, რას ხედავს ის. სარკეში, ოდნავ ბუნდოვნად და პატარად, მეფე ფილიპე IV-ისა და დედოფალ მარიანა ავსტრიელის თავები და მხრებია, რომლებიც დაახლოებით იქ დგანან, სადაც მაყურებელი. დამალული ტილო, მაშასადამე, მათი ორმაგი პორტრეტია. ველასკესმა დახატა მომენტი იმ პორტრეტზე მუშაობის შუაგულში, რომელსაც ვერ ვხედავთ, ხოლო მოდელები იმ ადგილას დგანან, რომელიც ახლა ჩვენ გვიკავია.
ეს რომ ფოკუსი არ არის, ამას ის განსაზღვრავს, თუ რას აკეთებს ის ფიგურებთან. ინფანტა, მისი ქალები, ჯუჯები, ძაღლი, კამერგერი კიბეზე, ჩვენთვის არ პოზირებენ. ისინი მხატვრის საზოგადოებაა, გაყინული იმ პატარა აურზაურში, როცა სამეფო ბავშვი მამის მხატვარს სამუშაოდ ეწვევა. ქალი მარცხნივ, მარია აგუსტინა სარმიენტო, იხრება, რომ მარგარიტას პატარა წითელი თიხის ჭურჭელი, ბუკარო, მიაწოდოს, სურნელოვანი წყლით სავსე. სურნელოვან თიხას ესპანეთის კარის ქალბატონები ჭამდნენ, რომ კანისთვის ფერმკრთალი, მქრქალი ელფერი მიეცათ, ჩვევა, რომლის წინააღმდეგაც იმ დროის ექიმები გამუდმებით აფრთხილებდნენ. ქალი მარჯვნივ, ისაბელ დე ველასკო, რევერანსში ეშვება, რადგან მეფე და დედოფალი ახლახან შემოვიდნენ. კამერგერი უკანა კიბეზე ამავე მიზეზით შეჩერდა ნაბიჯის შუაში. ოთახში მხატვრის გარდა ყველა რეაგირებს შემოსვლაზე, რომელსაც ჩვენ ვიკავებთ.
დავა სარკეზე
ხელოვნებათმცოდნეები სამასი წელია დავობენ, ასახავს თუ არა სარკე მეფესა და დედოფალს, როგორც ისინი ჩვენს ადგილას დგანან, თუ ასახავს იმას, რაც უხილავ ტილოზეა. ორი წაკითხვა ნახატს სხვადასხვა ფიზიკას აძლევს. თუ სარკე ოთახს ასახავს, სამეფო წყვილი იქ არის და სურათი მომენტალური კადრია. თუ სარკე ტილოს ასახავს, სამეფო წყვილი ოთახში საერთოდ არ არის და მთელი კომპოზიცია თავად გამოსახვაზე ფიქრია: ამერიკელმა ხელოვნებათმცოდნემ ჯონათან ბრაუნმა ამ არგუმენტის ყველაზე ძლიერი ვერსია ველასკესზე თავის 1986 წლის წიგნში წამოაყენა. ტექნიკური მტკიცებულებები, მათ შორის სარკის კუთხე და ველასკესის უკან მდებარე კედლის გეომეტრია, ძირითადად პირველ წაკითხვას ემხრობა. მეფე და დედოფალი იქ დგანან, სადაც თქვენ, მხატვარი მათ უყურებს, სარკე კი მათ იჭერს, როცა თქვენ მათ ადგილს იკავებთ.

ეს სურათის „მოიცა, მართლა?“ მომენტია. ევროპის ყველაზე ძლიერი კაცი და მისი დედოფალი უკანა კედლის სარკეში ათსანტიმეტრიან ანარეკლამდეა დაყვანილი, მხატვარმა კი, რომელსაც კარის ეტიკეტი უკრძალავდა, მათთვის პირდაპირ შეეხედა, სანამ ხატავდა, საკუთარი პროფესიის წესები გამოიყენა, რომ თავი წინ დაეყენებინა, ისინი კი უკან. ოთახის იერარქია, როცა მას მარცხნიდან მარჯვნივ კითხულობთ, ასეთია: მხატვარი, პრინცესა, ქალები, ჯუჯები, ძაღლი, კამერგერი, მეფე. მეფე უკანასკნელი ფიგურაა, რომელსაც პოულობთ. ესპანელმა მხატვარმა და ხელოვნებაზე მწერალმა ანტონიო პალომინომ, რომელიც ველასკესის მცნობ ადამიანებს ესაუბრა და მისი პირველი ბიოგრაფია 1724 წელს დაწერა, ნახატს „ფერწერის თეოლოგია“ უწოდა. ეს დაახლოებით სწორია. არგუმენტი ისაა, რომ მხატვარი, როცა იყურება, რაღაც თეოლოგიურს აკეთებს. ის ხილულს ქმნის.
ინფანტა, რომელიც ოთახს კრავდა
ბავშვი ტილოს გეომეტრიულ ცენტრში მარგარიტა ტერესაა, დაბადებული 1651 წლის 12 ივლისს, ფილიპე IV-ისა და მარიანა ავსტრიელის ქალიშვილი. ის ხუთი წლისაა. ველასკესი მას ორი წლის ასაკიდან ხატავდა, პორტრეტების სერიაში, რომელსაც ყოველ ორ წელიწადში ერთხელ უგზავნიდნენ ვენაში მის ბიძას და მომავალ ქმარს, ავსტრიელ ლეოპოლდ I-ს, რომ საღვთო რომის იმპერატორს თვალი ედევნებინა, როგორ იზრდებოდა მისი საცოლე. ლურჯკაბიანი მარგარიტა ვენის ხელოვნების ისტორიის მუზეუმში, დახატული დაახლოებით 1659 წელს, ამ „განახლებებიდან“ ყველაზე ცნობილია. „მენინებში“ მას უფრო ხისტი ვერცხლისფერ-ვარდისფერი გუარდაინფანტე აცვია, ფართო რკალებიანი ზედა ქვედაბოლო, რომელიც ესპანელ პრინცესებს დამახასიათებელ სილუეტს აძლევდა, ქერა თმა გვერდებზე გასწორებით აქვს დავარცხნილი, სახე კი ფანჯრიდან უნათია, რომელსაც ვერ ვხედავთ. ის ლეოპოლდს 1666 წელს, თხუთმეტი წლის ასაკში, გაჰყვებოდა ცოლად და ექვსი წლის შემდეგ, ოცდაერთი წლისა, გარდაიცვლებოდა, ოთხი ორსულობის და ერთი გადარჩენილი ქალიშვილის შემდეგ. „მენინების“ მელანქოლია ნაწილობრივ რეტროსპექტულია. ჩვენ ვიცით, რა ხანმოკლე იქნებოდა ცენტრში მდგარი პატარა გოგონას სიცოცხლე.

ნახატში ორი ჯუჯა დეკორაცია არ არის. მარია ბარბოლა ჰაბსბურგების კარის ღირსეული რანგის მსახური იყო, ინფანტას თანამგზავრად დატოვებული, ნიკოლას პერტუსატო კი დაახლოებით ათი წლის პატარა იტალიელი ბიჭი იყო, რომელიც მოგვიანებით ნორმალურ სიმაღლემდე გაიზარდა და კარიერა ავსტრიის კარის სასახლის მმართველად დაასრულა. ველასკესი ჯუჯებს ცალკეც ხატავდა, მათგან ხუთი სრულ პორტრეტადაა შემორჩენილი, კომპოზიციებში, რომლებიც მათ ისეთივე სიდიადეს ანიჭებდა, როგორსაც სამეფო მოდელებს. „მენინებში“ ბარბოლა პირდაპირ მაყურებელს უყურებს, ნახატში ყველაზე მშვიდი გამომეტყველებით. ის ოთახში მეორე ადამიანია, ვინც თქვენ ყურადღებას გაქცევთ. პირველი თავად მხატვარია.
დეტალი, რომელიც ეწინააღმდეგება „მენინების“ ნებისმიერ წაკითხვას, როგორც ტრიუკისა: ძაღლი. წინა პლანზე მწოლიარე მასტიფი ფიტული რეკვიზიტი არ არის. ის სუნთქავს, სძინავს, ბეწვისა და წონის ისეთი სიზუსტით არის დახატული, რომლის გაყალბებაც შეუძლებელია. ველასკესმა თავისი სურათის იატაკს დაახლოებით ოცდათხუთმეტი კილოგრამი მძინარე ძაღლი დაადო, და სწორედ ძაღლი გეუბნებათ, რომ მხატვარი არ ხუმრობს. ეს ნამდვილი ოთახია, მასში ნამდვილი ადამიანებით, 1656 წლის ნამდვილ ნაშუადღევს.
რას ხატავდა ის საკუთარ თავზე
წითელი ჯვარი ველასკესის მკერდზე, სანტიაგოს ორდენის ჯვარი, ნახატის ის ნაწილია, რომელიც ყველაზე აშკარად მოგვიანებითაა დამატებული. მეფემ ველასკესი სანტიაგოს რაინდად 1659 წლის ნოემბერში აქცია, „მენინების“ დასრულებიდან სამი წლის შემდეგ, მხატვარი კი 1660 წლის აგვისტოში გარდაიცვალა. ჯვარი ან თავად ველასკესმა დაამატა სიცოცხლის ბოლო თვეებში, ან, პალომინოს 1724 წლის ბიოგრაფიის მიხედვით, თავად ფილიპე IV-მა ველასკესის სიკვდილის შემდეგ, საკუთარი ხელით. პრადოში ჩატარებულმა რენტგენულმა კვლევამ დაადასტურა, რომ ჯვარი უკვე გამშრალ კამზოლზე დაიხატა, მაგრამ ვერ გვეუბნება, ვის ხელს ეჭირა ფუნჯი. ასეა თუ ისე, ჯვარი სიკვდილის შემდგომი შესწორებაა. ველასკესს უნდოდა, რაინდად დარჩენილიყო ხსოვნაში და არა მხოლოდ მხატვრად, მეფემ კი სურათი მისი ამაღლებით დაასრულა.
ამბავი იმისა, როგორ აღმოჩნდა ეს ჯვარი იქ, ველასკესის მთელი კარიერის ამბავია. ესპანელი კარის მხატვრები ფორმალურად ხელოსნები იყვნენ: ისინი იმავე საამქროს ეკუთვნოდნენ, რომელსაც მოოქროვილები, ეტლის თვლების მღებავები და სოფლის სამლოცველოებისთვის ხატების მხატვრები. ველასკესმა ოცდაათი წელი გაატარა მეფის კარზე ლობირებაში, რომ თავადაზნაურად ეცნოთ, რაც ნიშნავდა, ეცნოთ აზნაურად, რომელიც ხელით, ქირით არ მუშაობს. სანტიაგოს ორდენში შესასვლელად უნდა დაემტკიცებინა კეთილშობილური სისხლის ოთხი თაობა ორივე მხრიდან, ებრაელი ან მავრი წინაპრების, ნასამართლევი დამნაშავეების გარეშე და ისე, რომ მის ოჯახში არავის ოდესმე ემუშავა „საძრახის ხელობაში“, რაშიც ფულისთვის ხატვაც შედიოდა. გამომძიებლებმა ას ორმოცდარვა მოწმე დაკითხეს და დაასკვნეს, რომ ველასკესი დროდადრო დაკვეთებს იღებდა, რაც მას დისკვალიფიკაციას უქადდა. მეფემ ის მაინც მიაღებინა, პაპის განსაკუთრებული ნებართვით. ჯვარი მის მკერდზე „მენინებში“ პასუხია კარის ბიუროკრატიულ კითხვაზე, რომლის მოგებასაც სამი ათწლეული დასჭირდა.
ოთახი, სადაც დღესაც შეგიძლიათ დადგეთ
ოთახი, სადაც „მენინები“ დაიხატა, აღარ არსებობს. ძველი ალკასარი 1734 წლის შობის ღამეს მიწამდე დაიწვა, ხანძარში, რომელმაც ესპანეთის სამეფო კოლექციიდან დაახლოებით ხუთასი ნახატი გაანადგურა, მათ შორის ველასკესის მიერ დახატული მეფის პორტრეტების უმეტესობა. „მენინები“ იმით გადაარჩინეს, რომ ფანჯრიდან გადმოაგდეს. ზარალის აღწერის მიხედვით, ტილო თოვლში იპოვეს, ქვედა მარჯვენა კუთხიდან ინფანტას მარჯვენა ლოყამდე ამავალი ნახევით, და სამეფო კარის სახელოსნომ ის იმავე ზამთარს შეაკეთა. შეკეთება ჩანს, თუ ნახატის მარჯვენა კიდეს ირიბ სინათლეზე შეხედავთ. პრადოში „მენინების“ წინ მდგარი გადარჩენილს უყურებთ.
პრადო ხუან დე ვილანუევას ნეოკლასიკურ შენობაში 1819 წელს გადავიდა, ნაპოლეონის ჯარების მადრიდიდან წასვლიდან ექვსი წლის შემდეგ, და „მენინები“ მას შემდეგ იქ არის. ის ვილანუევას შენობის მე-12 დარბაზში კიდია, გალერეაში, რომლის განათება და პროპორციები სპეციალურად შეარჩიეს თავდაპირველ ოთახთან შესაბამისობისთვის. Chiaro თავად ნახატის წინ გიამბობთ დავას სარკეზე, ძაღლზე და სანტიაგოს ჯვარზე, ისე, რომ ის დეტალები, რომლებიც უნდა დაინახოთ, ბუკარო მარია სარმიენტოს ხელში, შეკეთების ადგილი ინფანტას ლოყასთან, კამერგერის შეჩერება უკანა საფეხურზე, სწორედ მაშინ მოგეთითოთ, როცა იმ ერთადერთ ადგილას დგახართ, სადაც მათ აზრი აქვთ.

პიკასოს ორმოცდათვრამეტი ვერსია
1957 წლის აგვისტოში პაბლო პიკასომ, მაშინ სამოცდათხუთმეტი წლისამ, კანის თავზე მდებარე თავისი ვილის, La Californie-ს, მესამე სართულის სახელოსნოში ჩაიკეტა და „მენინების“ ხატვა დაიწყო. მან ის ორმოცდათვრამეტჯერ დახატა. სერიას ოთხი თვე მოანდომა. ხელახლა ხატავდა მთელ კომპოზიციას, მხოლოდ ინფანტას, კამერგერს კარის ღიობში, ძაღლს, ქალებს, მხატვარს მოლბერტთან. ზოგი ვერსია ნაცრისფერ ტონებშია, ზოგი ყვირილა ნარინჯისფრებითა და მჟავე ყვითლებით, ზოგი ფიგურებს კუბისტურ სიბრტყეებად ანაწევრებს, რომლებიც პიკასოს ოცდაათი წლის განმავლობაში სერიოზულად არ გამოუყენებია. მთელი სერია დღეს ბარსელონაში, პიკასოს მუზეუმშია: პიკასომ ის 1968 წელს ერთიანად აჩუქა, ერთადერთი პირობით, რომ ნამუშევრები არასოდეს დაეშორებინათ ერთმანეთისთვის. თავის ბიოგრაფს როლანდ პენროუზს უთხრა, რომ ცდილობდა, „ველასკესი ჩემი თვალისთვის ხელახლა აეწყო“. XIX საუკუნის ერთმა კრიტიკოსმა ახალგაზრდა პიკასოს უთხრა, რომ ძველი ოსტატების კოპირება ხატვის სწავლის ერთადერთი გზა იყო. ორმოცდაათი წლის შემდეგ მან ველასკესი გადაიღო. ველასკესის და პიკასოს „მენინების“ შედარება ყველაზე მარტივი გზაა იმის დასანახად, რომ პიკასომ, სიცოცხლის ბოლოს, ზუსტად იცოდა, რა გააკეთა ველასკესმა 1656 წელს, და გრძნობდა, რომ ამას პასუხი უნდა გაეცა.
პასუხი საინტერესოა იმით, რაც პიკასომ შეინარჩუნა. ორმოცდათვრამეტივე ვერსიაში ოთახის გეომეტრია ერთი და იგივეა. სარკე უკანა კედელზეა. კამერგერი კარის ღიობში დგას. მხატვარი და ინფანტა თავიანთ ადგილებს ინარჩუნებენ. პიკასომ ადამიანები, პალიტრა და განათება აურია, მაგრამ არქიტექტურა დატოვა, რადგან არქიტექტურა არგუმენტია. „მენინების“ რემიქსი შეუძლებელია იმ პერსპექტივის ხაზების პატივისცემის გარეშე, რომლებიც უკანა კიბეზე კამერგერის იდაყვის მოხრაზე ხვდებიან ერთმანეთს, რაც ოთახის გაქრობის წერტილი და მთელი კომპოზიციის თვალია.
რას მივაქციოთ ყურადღება
გალერეის შორეულ ბოლოში დადექით, დაახლოებით ექვსი მეტრით უკან. ნახატის იატაკი თქვენს ფეხქვეშ არსებული იატაკის გაგრძელებად უნდა მოგეჩვენოთ. იპოვეთ მხატვრის თვალები. ის თქვენ გიყურებთ. იპოვეთ პატარა სარკე. მეფე და დედოფალი თქვენ გიყურებენ. ახლა იპოვეთ კამერგერი უკანა კიბეზე: ის ფარდასთან შეჩერდა, რადგან თქვენც გხედავთ. ოთახში თვალების სამი წყვილია, რომლებიც გხედავენ, პლუს ჯუჯა მარია ბარბოლა, რაც ოთხს შეადგენს. ნახატების უმეტესობას ერთი აქვს, ან არც ერთი. მიუახლოვდით. ინფანტა იზრდება. სარკე პატარავდება. ძაღლი იმავე წონას ინარჩუნებს. შეხედეთ ველასკესის მარჯვენა ხელს ფუნჯზე. ფუნჯზე საღებავია აღებული, მაგრამ ტილოს ჯერ არ ეხება. მას თავისი სურათი ჯერ არ დაუხატავს. ახლა დაიწყებს.
აი, რას აკეთებს მხატვარი „მენინებში“. ის გიჩვენებთ მომენტს, რომელიც ჯერ არ მომხდარა. მეფისა და დედოფლის პორტრეტი, ის, რომლის ზურგიც მოლბერტზე თქვენკენაა მობრუნებული, ამ ნაშუადღევს, ამ ხელით შეიქმნება, სამ წელიწადში კი ის სანტიაგოს რაინდი გახდება სწორედ ისეთი ნახატების წყალობით, როგორის დაწყებასაც ახლა აპირებს. ნახატი, რომელსაც ჩვენ ვუყურებთ, იმიტომ არსებობს, რომ ნახატს, რომლის დაწყებასაც ის აპირებს, მოწმე სჭირდებოდა. ველასკესი მოწმეა, და ჩვენც.