
Een man in een zwart met gouden harnas rijdt bij dageraad op een donker paard een bos uit, alleen, met een lans in de hand, tegen een lucht die rood doorstreept is, van de zonsopgang of van een brand die net heeft gewoed. Er is geen leger om hem heen, geen veldslag achter hem, geen vijand te zien. Er is alleen de ruiter, het paard, de lange rode sjerp van een bevelhebber, en het licht. De man is Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk, koning van Spanje, heerser over de Nederlanden, over Napels, over een rijk in de Amerika’s dat zo groot was dat men zei dat de zon er nooit onderging, in 1548 de machtigste mens ter wereld. De schilder is Titiaan, de grootste portretschilder van zijn tijd. Het schilderij is het Ruiterportret van Karel V bij Mühlberg, het hangt in zaal 27 van het Prado in Madrid, en het is het beeld dat de vorst te paard uitvond als symbool van het gezag zelf.
Elk later schilderij van een koning of generaal die triomfeert op een steigerend paard, elk bronzen ruiterstandbeeld in elke Europese hoofdstad, elk propagandabeeld van een leider op een rijdier, stamt af van dit ene doek. Titiaan vond het ruiterportret niet uit het niets uit: de Romeinse keizers lieten zich te paard in brons gieten, en kunstenaars uit de renaissance hadden ruiters getekend. Maar Titiaan versmolt de keizerlijke Romeinse traditie met de nieuwe psychologische diepgang van de olieverfschilderkunst en maakte het model dat de vier eeuwen daarna kopieerden. Wie er in het Prado voor staat, staat bij de bron van een beeldcliché dat zo alomtegenwoordig is dat je bijna vergeet dat iemand het ooit als eerste moest maken.
De veldslag die nauwelijks een veldslag was
Het schilderij herdenkt een echte gebeurtenis, de Slag bij Mühlberg, uitgevochten op 24 april 1547 aan de Elbe in Duitsland. Karel V, een vroom katholiek, lag in oorlog met het Schmalkaldisch Verbond, een bondgenootschap van Duitse protestantse vorsten die in het kielzog van Luthers Reformatie met Rome hadden gebroken. Bij Mühlberg stak zijn keizerlijke leger de rivier over en versloeg het de protestantse troepen beslissend, waarbij hun leider gevangen werd genomen. Het was het hoogtepunt van Karels lange strijd om zijn uitgestrekte, religieus uiteenvallende rijk bij elkaar te houden, het moment waarop de katholieke keizer leek te hebben gewonnen.
Het addertje is dat Karel, die vreselijk leed aan jicht, op dat moment zo ziek was dat hij nauwelijks op een paard kon blijven zitten en mogelijk in een draagstoel naar delen van het slagveld werd gedragen. De eenzame heldhaftige krijger van het schilderij is historisch gezien een zieke man van zevenenveertig met pijn. Titiaan wist dat, en het schilderij is daardoor des te interessanter, want wat hij maakte is geen verslag van hoe Karel er bij de slag werkelijk uitzag, maar een geïdealiseerd beeld van keizerlijk gezag: de keizer zoals hij gezien wilde worden, eeuwig, eenzaam, in controle. De kloof tussen de jichtige werkelijkheid en de mythe in het licht van de dageraad is het hele genie van de opdracht. Titiaan schilderde geen verslag van een veldslag. Hij schilderde macht.
Wat Titiaan weglaat
Het verfijndste aan het schilderij is de leegte. Er is geen veldslag. Kijk zo goed als je wilt en je vindt geen botsende legers, geen gevallen vijanden, geen vesting, geen vlaggen van de verslagenen. Andere kunstenaars hadden het doek volgepropt met het spektakel van de overwinning. Titiaan haalt het allemaal weg en geeft je alleen de ruiter, alleen, die in het koude vroege licht tussen de bomen tevoorschijn komt. De eenzaamheid is de boodschap. Karel heeft geen leger in beeld nodig, want hij is het rijk. De ene geharnaste figuur tegen de wijde lucht heeft meer gezag dan een menigte soldaten ooit zou kunnen hebben, juist omdat niets met hem om je aandacht concurreert.

Kijk dan naar het gezicht, want Titiaan idealiseert dat niet zoals hij de situatie idealiseert. De beroemde habsburgse kaak van de keizer, de vooruitstekende onderlip en de verlengde kin die het gevolg waren van generaties dynastieke huwelijken binnen de familie, is duidelijk aanwezig. Net als de vermoeidheid. Dit is niet het gezicht van een jonge held. Het is het gezicht van een vermoeide, ouder wordende man onder de glanzende helm, en Titiaan, die Karel vele malen had geschilderd en door hem werd vertrouwd zoals geen andere kunstenaar, vleide het niet tot jeugdigheid. Juist die combinatie maakt het schilderij groots: het lichaam en de omgeving zijn mythisch, tijdloos, goddelijk, terwijl het gezicht een echt, specifiek, uitgeput mens is. Titiaan geeft je het instituut en de man tegelijk.
Het harnas van Karel V, het licht en het rood
Karel draagt het echte paradeharnas dat hij bezat, zwart staal met gedreven goud, en dat is nog altijd bewaard in de Real Armería in Madrid, een paar minuten van de plek waar het schilderij hangt, zodat je het echte voorwerp kunt zien dat Titiaan schilderde. Eroverheen loopt een brede karmozijnrode sjerp, de sjerp van een katholieke bevelhebber, en datzelfde rood bloedt door in de lucht achter hem. Die lucht is de stille meesterzet van het schilderij. Is het de dageraad, het licht van een nieuwe dag die aanbreekt boven een zegevierend rijk? Of is het het rood van de vuren van de oorlog, de rook van de net uitgevochten slag? Titiaan laat het bewust open, zodat de keizer eeuwig rijdt tussen zonsopgang en vuurzee, tussen hoop en geweld, en die dubbelzinnigheid houdt de hele religieuze betekenis van de oorlog in de lucht.
Ook het paard doet ertoe. Het steigert niet, galoppeert niet, is niet theatraal. Het stapt in een vast, beheerst tempo naar voren, het hoofd licht gebogen, volledig onder bevel van de ruiter: een beeld van macht die zichzelf niet hoeft op te voeren. Een mindere schilder had het paard laten steigeren voor het drama. Titiaan laat het stappen, want een man die in zijn eigen tempo door de wereld kan bewegen, is machtiger dan een man wiens paard op hol is geslagen. Elk detail is afgesteld om hetzelfde te zeggen in een ander register: deze man heeft alles in de hand, ook het moment.
Waarom de machtigste man van Europa in een museum in Madrid hangt
Karel V was koning van Spanje, en het schilderij ging over via de Spaanse koninklijke collectie, die de basis van het Prado vormt. Karel deed in 1556 troonsafstand, uitgeput door decennia van pogingen een rijk te besturen dat te groot was om te besturen, verdeelde zijn rijken tussen zijn broer en zijn zoon, en trok zich terug in een klooster in Spanje om te sterven. Zijn zoon, Filips II, erfde Spanje, de Nederlanden, de Amerika’s en de kunstcollectie van zijn vader, met dit portret en een hele reeks werken die Titiaan in de loop van decennia voor de Habsburgers maakte. De Spaanse Habsburgers waren de grootste opdrachtgevers van Titiaan, en het Prado bezit de mooiste collectie van zijn werk ter wereld omdat de familie die Spanje regeerde een eeuw lang zijn werk kocht. Toen de koninklijke collectie in 1819 een openbaar museum werd, kwam de keizer op zijn paard mee. Dezelfde dynastieke verzamelhonger bracht de hel van Bosch en het zelfportret van Dürer in hetzelfde gebouw.
Het model dat de wereld veroverde
Het bewijs van de kracht van het schilderij is hoe volledig het werd gekopieerd. Toen Velázquez een eeuw later hofschilder werd van Karels achterkleinzoon, schilderde hij zijn eigen ruiterportretten van de Spaanse koninklijke familie in bewuste dialoog met het model van Titiaan, en die hangen vlakbij in het Prado. Rubens kopieerde het portret van Mühlberg. Van Dyck ook, toen hij Karel I van Engeland te paard schilderde. Rembrandt, David die Napoleon schilderde terwijl hij de Alpen overstak, de bronzen generaals op sokkels op honderd stadspleinen: het gaat allemaal terug op de eenzame geharnaste ruiter in het licht van de dageraad. Titiaan schiep de grammatica om een vorst eruit te laten zien als het lot zelf, en vorsten bestellen sindsdien portretten van zichzelf in die grammatica.

Het loont om Titiaans keizer naast een later Spaans koninklijk portret te zien om het verschil te voelen. Goya’s De familie van Karel IV, tweeënhalve eeuw later geschilderd en ook in het Prado, toont de Spaanse koninklijke familie van 1800 op een rij in vol ornaat, en Goya vleide hen, zoals bekend, niet: de koning kijkt wezenloos, de koningin hard en ijdel. Waar Titiaan een mythe rond een vermoeide man bouwde en hem eeuwig maakte, haalde Goya de mythe van zijn vorsten af en liet hij ze zien als gewone, zelfs weinig indrukwekkende mensen. De twee schilderijen omsluiten de geschiedenis van het koninklijke portret: Titiaan die het heldhaftige beeld van de vorst uitvindt, en Goya, aan het eind van de lijn, die het stilletjes uit elkaar haalt.
Waar je op let
Begin bij wat er ontbreekt, het leger, de vijand, de veldslag, en voel hoe de leegte alles op de ene ruiter concentreert. Kijk dan naar de lucht en beslis zelf of het dageraad of vuur is, in de wetenschap dat Titiaan wilde dat je dat niet kon beslissen. Ga naar het gezicht en zoek de habsburgse kaak en de uitputting, de echte man in de mythe. Kijk naar het paard en merk op dat het stapt en niet steigert: gezag zonder theater. Bedenk ten slotte dat het harnas een echt voorwerp is dat je verderop in de straat kunt gaan bekijken, en dat de zieke, jichtige man die het droeg over meer van de aarde heerste dan wie ook. Chiaro vertelt je over de ontbrekende veldslag, de lucht van dageraad of vuur, het habsburgse gezicht en het beheerste paard terwijl je voor het doek zelf staat, zodat de keuzes die Titiaan maakte worden aangewezen terwijl je staat waar je ze kunt zien.
Wil je Titiaan zien tussen de werken die een reeks Spaanse koningen bijeenbracht, dan zet de rondgang langs de hoogtepunten in wat je in het Prado moet zien de keizer naast de executies van Goya en Las Meninas van Velázquez, en de bezoekersgids voor het Prado laat je zien hoe je de zalen van Titiaan vindt.