
De Vaticaanse Musea bestaan uit ongeveer zeven kilometer zalen, gerangschikt als één gang met eenrichtingsverkeer die eindigt in de Sixtijnse Kapel. Op een drukke dag lopen er tussen negen uur ’s ochtends en zes uur ’s avonds vijfentwintigduizend mensen door die gang. Het tempo wordt bepaald door de menigte, niet door jou. Vanaf het moment dat je bij de ingang aan de Viale Vaticano door de metaaldetectoren gaat, ligt de route vast: je kunt niet makkelijk terug, je kunt niet makkelijk vooruitspringen, en je kunt nergens echt blijven hangen. De Sixtijnse Kapel, waarvoor de meeste mensen komen, is de laatste zaal in de reeks. Alles daarvoor is zo ingericht dat het je ernaartoe leidt.
Dit is de grootste kunstcollectie ter wereld onder één dak. De gebouwen zijn niet als museum ontworpen: het zijn de privévertrekken, tuinpaviljoens en kapellen van pausen vanaf de vijftiende eeuw, in de loop van vier eeuwen aangepast om de kunst te tonen die de pausen in stilte hadden verzameld. Het gevolg is dat de gang door enkele van de meest beschilderde en vergulde interieurs van Europa loopt voordat je ooit bij een kunstwerk komt dat niet ook deel uitmaakt van de muur.
Wat volgt, is de route zoals hij echt werkt, en de vier zalen waarvoor het de moeite waard is om vaart te minderen. Als je de gang in de juiste volgorde leest, voelt de Sixtijnse Kapel aan het eind niet langer als een losstaand beroemd plafond, maar als de climax van een reeks waar je al anderhalf uur doorheen loopt.
Wat de route is
De standaardroute voor het publiek, door de musea de lange route genoemd, begint na de toegangspoortjes en klimt via de wenteltrap van Bramante naar de beeldengalerieën van het Museo Pio-Clementino, waar de Laocoöngroep en de Apollo van Belvedere staan, in twee nissen aan de achthoekige binnenplaats. Daarna ga je door de Egyptische collectie, de Etruskische zalen, een enorme galerie met kandelaars, een galerie met wandtapijten, een galerie met kaarten en de vier Stanzen van Rafaël, voordat je een trap afdaalt die je bij de deur van de Sixtijnse Kapel brengt.
De Sixtijnse Kapel heeft twee uitgangen. De gewone uitgang brengt je terug door een gang en naar buiten via de Pinacoteca, de schilderijengalerie, die de meeste bezoekers overslaan. De onofficiële uitgang, rechts van de altaarwand als je ernaar kijkt, komt rechtstreeks uit in de Sint-Pietersbasiliek via een gang die normaal alleen voor groepen met een gids open is. Staat daar een suppoost, vraag het dan beleefd. Soms laten ze je erdoor.
De choreografie van de route is bewust. De pausen wilden niet dat pelgrims die voor de Sint-Pieter kwamen de Sixtijnse Kapel binnenliepen als een toeristische bestemming. De kapel is een liturgische ruimte, een werkende zaal waarin het College van Kardinalen zich nog altijd opsluit om een nieuwe paus te kiezen. De route werd zo opgezet dat bezoekers er aankwamen in een staat van opgestapelde verwondering, na al zoveel moois te hebben gezien dat ze er niet meer afzonderlijk op reageerden, zodat het plafond van de kapel het ding is dat erdoorheen breekt.
De Galerij van de Kaarten

Op ongeveer twee derde van de route kom je in een gang van honderdtwintig meter lang en zes meter breed, doorlopend beschilderd met fresco’s op beide muren en het plafond. Dit is de Galleria delle Carte Geografiche, de Galerij van de Kaarten, in 1580 besteld door paus Gregorius XIII en geschilderd door een team onder leiding van de dominicaanse cartograaf Egnazio Danti.
Veertig grote fresco’s van kaarten bedekken de zijmuren, twintig aan elke kant, en ze tonen heel Italië en de Middellandse Zee zoals die begin jaren 1580 bekend waren. De kaarten op de westmuur tonen de regio’s van Italië aan de Tyrreense Zee. De kaarten op de oostmuur tonen de regio’s aan de Adriatische Zee. Ze zijn geografisch geordend, niet alfabetisch, zodat je met een wandeling door de galerij van zuid naar noord virtueel langs de ruggengraat van het Italiaanse schiereiland omhoog reist. De cartografie is voor die tijd echt goed. De kustlijn van Sicilië is herkenbaar. De Venetiaanse lagune is helder en gedetailleerd getekend. De Pauselijke Staat is iets overdreven groot.
Het plafond boven de kaarten is het deel dat de meeste mensen missen, omdat iedereen naar de muren kijkt. Kijk omhoog. Het plafond is verdeeld in achthoekige panelen met wonderen, heiligen en historische gebeurtenissen die verband houden met de regio op de muur er recht onder. De paus projecteerde zowel zijn geografische als zijn geestelijke gezag over het schiereiland op dezelfde schaal, langs dezelfde as. Dit is de gang waar je moet vertragen. De menigte voor je schuifelt toch, en het plafond beloont omhoogkijken zolang je het stilstaan kunt volhouden.
De Stanzen van Rafaël

Na de Galerij van de Kaarten komt de route in de Stanzen van Rafaël, de Stanze di Raffaello, een reeks van vier vertrekken die paus Julius II in 1508 door Rafaël liet beschilderen, toen Rafaël vijfentwintig jaar oud was. De vier zalen waren het werkappartement van de paus. De Stanza della Segnatura, de tweede van de vier, was de privébibliotheek en ondertekeningszaal van Julius, en hier zijn vier van de beroemdste fresco’s te zien die Rafaël schilderde: De school van Athene op de ene muur, De disputatie over het sacrament op de muur ertegenover en twee kleinere composities op de zijmuren.
De school van Athene is degene waar de meeste bezoekers naar zoeken. Plato en Aristoteles, in het midden onder de terugwijkende cassettenboog, zijn het filosofische middelpunt van de compositie; om hen heen Pythagoras met een boek, Euclides met een passer, Diogenes die op de trappen hangt, en Heraclitus op de voorgrond, leunend op een blok marmer, geschilderd als een portret van Michelangelo. Rafaël werkte in de zaal naast Michelangelo’s plafond van de Sixtijnse Kapel, precies in dezelfde tijd. Hij had Michelangelo’s voorbereidende kartons gezien. Hij nam Michelangelo op, gekleed als steenhouwer, eenzaam broedend midden in een fresco over klassieke filosofie, deels als eerbetoon en deels als het artistieke equivalent van een knipoog naar een rivaal die drie deuren verderop aan het werk was. Michelangelo maakt nergens melding van een wederdienst. Hij haatte Rafaël.
De vier zalen werden over een periode van zestien jaar beschilderd. Rafaël zelf stierf in 1520, op zevenendertigjarige leeftijd, met de laatste zaal pas half af, en zijn werkplaatsassistenten maakten haar af. De overdracht is zichtbaar als je weet waar je naar kijkt: de figuren in De slag bij Ostia op de muur van de laatste zaal zijn stijver, de draperie minder levendig, het perspectief iets mechanischer. De paus bleef zestien jaar lang fresco’s bestellen bij één werkplaats, omdat er in Rome geen andere schilder op die schaal beschikbaar was. De Vaticaanse Musea bezitten de laatste en meest samenhangende groep rijpe werken van Rafaël ter wereld.
De Sixtijnse Kapel

De Sixtijnse Kapel is veertig meter lang, dertien meter breed en eenentwintig meter hoog. Het plafond werd tussen 1508 en 1512 door Michelangelo beschilderd, de altaarwand vijfentwintig jaar later door dezelfde kunstenaar met het Laatste Oordeel van 1536 tot 1541. De zijmuren werden eerder beschilderd, tussen 1481 en 1483, door een team met onder anderen Botticelli, Perugino, Ghirlandaio en Cosimo Rosselli: fresco’s waar bijna niemand naar kijkt, omdat het plafond en de altaarwand zo overheersen.
Het plafond is het project dat iedereen kent. Michelangelo was een beeldhouwer die nog nooit een fresco op grote schaal had gemaakt voordat Julius II hem dwong de opdracht aan te nemen. Hij had een beroemde hekel aan de opdracht, klaagde de hele tijd en leverde uiteindelijk een van de dichtste verhalende cycli uit de westerse schilderkunst af: negen centrale panelen met taferelen uit Genesis, omlijst door twaalf zittende profeten en sibillen aan de randen, met bronskleurige figuren in de zwikken en twintig verwrongen naakten (de ignudi) die guirlandes vasthouden. De schepping van Adam, met God en Adam die in het midden van het vierde paneel vanaf het altaar naar elkaar reiken, is het vaakst gereproduceerde beeld uit de cyclus. Het is ook iets minder centraal dan de meeste reproducties doen vermoeden: het is het vierde paneel van de negen, geteld vanaf het altaar, voorbij het midden van het gewelf als je vanaf de ingangsmuur binnenkomt, laat in het programma geschilderd, toen Michelangelo zijn aanpak had vereenvoudigd.
Een suppoost aan één kant van de kapel roept om de paar minuten ‘silenzio’. De kapel is gewijde ruimte en hoort in stilte te worden betreden. De regel wordt nu vaker overtreden dan nageleefd, maar het silenzio is echt, en de suppoosten handhaven het af en toe. Ga stil midden in de kapel staan, kijk omhoog, en je ziet waarom de ruimte bedoeld was om stil te zijn. Het plafond maakt in zijn eentje al genoeg lawaai.
Het Laatste Oordeel op de altaarwand is het verontrustender schilderij. Michelangelo was zesenzestig toen hij het schilderde. De figuren zijn zwaarder, gekweld en lichamelijk gespierd op een manier die de figuren op het plafond niet zijn. Christus in het midden is baardloos en gladgeschoren, zijn rechterarm geheven in een gebaar van verdoeming. Om hem heen stijgen links de geredden op en dalen rechts de verdoemden af. Bartholomeus, die levend werd gevild, houdt zijn eigen huid vast, en het gezicht op die huid is een zelfportret van Michelangelo. Het schilderij was bij de onthulling omstreden vanwege het naakt van de figuren, en een generatie later, na de dood van Michelangelo, werd de kunstenaar Daniele da Volterra ingehuurd om lendendoeken over de meest blootgestelde lichamen te schilderen. De lendendoeken zitten er nog. Ze zijn makkelijk te herkennen als je weet dat je ernaar moet zoeken. Chiaro legt de chronologie van deze twee wanden naast elkaar, de jonge Michelangelo van 1508 en de oude Michelangelo van 1536, terwijl je in de kapel staat, zodat dezelfde schilder op twee verschillende leeftijden leesbaar wordt op de twee oppervlakken van dezelfde ruimte.
Waar je op let
Vijf dingen om onderweg te doen. Ten eerste: zoek op de achthoekige binnenplaats van het Pio-Clementino de Laocoöngroep. Het is de marmeren groep uit de tweede eeuw voor Christus waarop de Trojaanse priester Laocoön en zijn twee zonen door slangen worden aangevallen. Ze werd in 1506 in een Romeinse wijngaard opgegraven, en Michelangelo was een van de eerste kunstenaars die de vondst onderzochten. Een deel van de spanning en draaiing in de figuren op het plafond komt rechtstreeks voort uit zijn studie van dit beeld.
Ten tweede: kijk in de Galerij van de Kaarten omhoog naar het plafond. De meeste mensen kijken alleen naar de kaarten. De beschilderde achthoekige panelen boven je hoofd zijn de onopgemerkte helft van de zaal.
Ten derde: zoek in de Stanza della Segnatura Michelangelo op de voorgrond van De school van Athene. Hij is de zware figuur die op het blok marmer leunt, in eenzame, broedende houding, gekleed als steenhouwer. Rafaël schilderde hem erbij nadat hij het plafond verderop had gezien.
Ten vierde: kijk in de Sixtijnse Kapel naar de altaarwand en zoek Bartholomeus met zijn eigen gevilde huid. Het gezicht op de huid is Michelangelo’s zelfportret, in de wand geschilderd toen de kunstenaar in de zestig was.
Ten vijfde: neem op weg naar buiten de wenteltrap van Momo als je via de officiële route vertrekt. Het is een dubbele helix, één op en één af, met twee in elkaar gedraaide hellingen zodat bezoekers die binnenkomen en vertrekken elkaar niet kruisen. Giuseppe Momo ontwierp hem in 1932 ter vervanging van de oudere trap van Bramante, en het is het beeld dat de meeste foto’s uit de musea laten zien. De bronzen leuning spiraalt omhoog onder een koepel van glas-in-lood. Kijk één keer naar beneden voordat je weggaat.
De musea zijn geen museum zoals het Louvre een museum is. Het zijn de privévertrekken van pausen, aangepast voor het publiek, met alles nog ongeveer op de plek waar de pausen het achterlieten. De route ligt voor je vast. De menigte is dicht. Maar de gang werd gebouwd om je na ongeveer negentig minuten lopen af te leveren in een kapel van veertig meter onder een plafond dat er al vijfhonderdvijftien jaar hangt. Die aflevering is het hele punt van het ontwerp.
Beeldverantwoording
- Vatican Museums Spiral Staircase Looking Up 2012.jpg: Colin. Bron, CC BY-SA.
- Galleria delle carte geografiche (Vatican Museums) September 2015-5.jpg: Carole Raddato. Bron, CC BY-SA.
- Raffael Stanza della Segnatura.jpg: Rafaël (1509-1511); foto van Antoine Taveneaux. Bron, CC BY-SA.
- ‘Sistine Chapel ceiling’ by Michelangelo JBU21.JPG: Michelangelo (1508-1512); foto van Jean-Christophe Benoist. Bron, CC BY.