Naar de inhoud

Waar hangt De geboorte van Venus? Zaal, verdieping en hoe je het vindt in de Uffizi

Gepubliceerd: • 13 min lezen

Sandro Botticelli’s De geboorte van Venus, in de Botticellizalen van de Uffizi in Florence, waar het schilderij sinds de achttiende eeuw min of meer onafgebroken hangt.

Waar hangt De geboorte van Venus? In de Galleria degli Uffizi in Florence, Italië. Het hangt in zaal 12, een van de Botticellizalen (zaal 10 tot en met 14) op de tweede verdieping, in dezelfde zaal als La Primavera. Loop vanaf de bovenkant van de hoofdtrap door de oostelijke gang langs de vroege Toscaanse zalen (2 tot en met 9) en sla rechts af de Botticellizalen in.

Loop je de Galleria degli Uffizi binnen via de ingang in de oostvleugel en sla je rechts af, dan sta je binnen vier minuten in de Botticellizaal. De geboorte van Venus hangt aan de lange wand, levensgroot, bijna drie meter breed, midden in de rij. La Primavera hangt rechts van je aan een wand haaks daarop. Botticelli’s Aanbidding der Wijzen hangt om de hoek. Er staan zo’n veertig andere mensen in de zaal. Het licht is zacht. Het schilderij is groter dan je had verwacht.

Dit is de bezoekersgids om ervoor te gaan staan. Waar het precies hangt, wat er in dezelfde zaal hangt, wanneer de zaal leeg is, de foto die iedereen probeert te maken, en de kleine dingen die mensen missen.

Voor het schilderij zelf – wat het betekent, wie het schilderde, waarom ze naakt is – zie het uitgebreidere stuk over De geboorte van Venus. Dit is de praktische metgezel bij dat stuk: hoe je het schilderij in het museum echt te zien krijgt.

De zaal

Het schilderij hangt in de Botticellizalen, officieel zaal 10 tot en met 14, maar die lopen allemaal in elkaar over en de meeste bezoekers ervaren ze als één samenhangende galerij. Het officiële zaalnummer van de Uffizi voor de wand waaraan De geboorte van Venus hangt, is zaal 12, soms geschreven als Sala 12 – ‘Botticelli, La Venere’.

De Botticellizaal van de Galleria degli Uffizi, Sala 12, met De geboorte van Venus aan de lange wand en bezoekers die zich ervoor hebben verzameld.

De zaal zelf is de grootste afzonderlijke ruimte op de tweede verdieping. De wanden zijn zacht grijsgroen, de vloer is gepolijst terracotta, het plafond is wit stucwerk met eenvoudige kroonlijsten. Het licht komt van boven en is gelijkmatig, afgestemd op tempera op doek, en dat betekent iets koel – iets minder warm dan gewoon museumdaglicht – zodat het zilver en het zeegroen van Venus’ water goed uitkomen zonder dat het bladgoud in haar haar vergeelt.

Midden in de zaal staan banken, zo opgesteld dat je recht tegenover De geboorte van Venus kunt zitten kijken. Een vergelijkbare rij banken staat gericht op La Primavera aan de andere wand. De twee lange banken zijn in de drukste uren meestal helemaal bezet. Tussen 16.30 uur en sluitingstijd komen ze vrij.

Hoe je erheen loopt

Vanaf Ingang 2 – de ingang voor bezoekers met een kaartje met tijdslot – is de route naar de Botticellizaal kort. Door de veiligheidscontrole, de trap op, de oostelijke gang op de tweede verdieping in, en rechts bij het eerste lange blok zijzalen. Vanaf de overloop van de trap staan de Botticellizalen aangegeven.

De looproute in het museum, als je er rechtstreeks heen gaat: kom op de tweede verdieping aan, loop langs zaal 2 tot en met 9 (Cimabue, Giotto, Filippo Lippi, Piero della Francesca), en sla rechts af het lange blok Botticellizalen in. Je komt eerst langs La Primavera, links van je als je de lange zaal binnenkomt. De geboorte van Venus hangt aan de wand haaks daarop, iets verder naar binnen. De Aanbidding der Wijzen en een aantal kleinere Botticelli’s hangen in de aangrenzende zaal 10–11, voordat je bij de hoofdwand met Primavera en Geboorte van Venus bent.

Volg je de natuurlijke rondgang tegen de klok in en wil je chronologisch werken, dan kom je na een minuut of dertig, veertig bij de Botticellizaal, na de vroege Toscaanse zalen. Wil je De geboorte van Venus als eerste doen, voordat de zaal volloopt, loop dan snel door de vroege zalen – vijf minuten – en ga meteen naar zaal 12.

Wat er om het schilderij heen hangt

De Botticellizaal is een van de volste van het museum. De geboorte van Venus hangt aan de lange wand, maar niet alleen. Dezelfde zaal, in de aaneengesloten reeks zalen 10–14, bevat ook:

De zaal is, met andere woorden, een van de grootste concentraties werk van één schilder in welk museum dan ook. Er hangen hier meer Botticelli’s dan er Vermeers in het hele Mauritshuis hangen, en de meeste zijn eersteklas.

Sandro Botticelli’s La Primavera, aan de wand haaks op De geboorte van Venus in dezelfde Botticellizaal.

Het volledige stuk over La Primavera en de ontleding figuur voor figuur, en het volledige stuk over de Aanbidding der Wijzen: aparte artikelen behandelen elk van de drie grote Botticelli’s in deze zaal.

Wanneer de zaal leeg is

De zaal loopt snel vol en blijft het grootste deel van de dag vol. Er zijn drie momenten waarop het zo rustig wordt dat je recht voor De geboorte van Venus kunt staan zonder dat er iemand in de weg staat:

  1. 08.15 tot 08.45 uur. Het eerste halfuur na opening. Heb je een kaartje met tijdslot om 08.15 uur en loop je meteen naar de Botticellizaal, dan heb je zo’n tien minuten voor jezelf voordat de rest van de ochtendbezoekers binnendruppelt. Dit is het beste moment. Het is ook het moment waarop het ochtendlicht door de ramen het zachtst is.
  2. 12.30 tot 13.15 uur. De meeste groepen gaan lunchen. De leegte rond lunchtijd is echt, maar kort.
  3. 17.00 tot 17.30 uur. Het laatste halfuur voor de laatste toegang. De drukte neemt af in aanloop naar sluitingstijd. Het licht is dan iets warmer geworden, en ook dat is goed voor tempera.

De drukste uren zijn 10.30 tot 12.00 uur en 14.00 tot 15.30 uur. Dan wordt de Botticellizaal fysiek ongemakkelijk. Ga tegen de achterwand staan, geef het tien minuten, en kom om 12.30 uur terug.

De foto die iedereen probeert te maken

De geboorte van Venus is een van de meest gefotografeerde schilderijen in welk museum ook, en de meeste foto’s zijn slecht. De redenen:

Wil je een bruikbare foto: fotografeer vanuit de hoek van de zaal, onder een hoek van ongeveer 30 graden met het schilderij, en kader alleen het middelste tweederde van het doek in (Venus en de Hora). Probeer niet de volle breedte van bijna drie meter te vangen. Ga zo’n drie meter van het schilderij af staan. Gebruik geen flits – flitsfotografie is verboden en de suppoosten houden je tegen. Het oppervlak van het schilderij is mat, maar het is in de loop der eeuwen zo vaak gevernist dat de hoge lichten glans vangen.

De andere foto: vanaf de andere kant van de zaal, met de lange bank en de vloer van de zaal op de voorgrond en het schilderij in het middenplan. Die compositie leest als een museumfoto in plaats van een reproductie van het schilderij zelf, en dat is wat de meeste professionals maken.

De kleine dingen die mensen missen

Drie kleine details waar de meeste bezoekers langs lopen:

  1. Het water. Kijk naar het oppervlak van de zee rond Venus’ schelp. De golven zijn gestileerd – V-vormige visgraatjes die bijna als een textielpatroon lezen. Botticelli schilderde geen realistische oceaan. Hij schilderde een decoratieve band van koel saliegroen die werkt als een decor. Dat is een van de bewuste stilistische keuzes van het schilderij, en het vertelt je dat Botticelli niet uit is op het optische realisme waar zijn tijdgenoten Leonardo en Verrocchio naar zochten. Hij maakt iets vlakkers, iets gotischers, iets lineairders.

  2. Het bladgoud. Loop dicht naar het schilderij toe – zo dicht als het fluwelen koord van het museum toelaat. Kijk naar Venus’ haar. Het grootste deel is in tempera geschilderd, maar afzonderlijke lokken zijn opgehoogd met echt bladgoud, in dunne lijnen aangebracht, dat het licht in de zaal vangt als je van links naar rechts stapt. Het goud zit ook in de wervelende lucht van de wind aan de linkerkant van het doek. Stap zijwaarts terwijl je voor het schilderij staat en kijk hoe het goud flikkert.

  3. De voeten van de Hora. De jonge vrouw rechts op het schilderij, die de roze mantel uitsteekt, is blootsvoets. Kijk naar haar voeten. Ze raken de grond niet helemaal. Het hele schilderij heeft iets licht gewichtloos, zwevends, dat Botticelli bewust gebruikte om duidelijk te maken dat hij een goddelijk moment schildert, geen realistisch tafereel. Zodra je de voeten opmerkt, zie je hetzelfde effect overal in het schilderij – Zephyr in de lucht, Venus die nauwelijks op haar schelp staat, de schelp die nauwelijks op het water ligt.

Waarom deze zaal en geen andere

De geboorte van Venus hangt in de Uffizi sinds het eind van de achttiende eeuw, toen de kunstcollectie van de Medici werd samengebracht in de vaste opstelling van het museum. Daarvoor hing het schilderij in de Medici-villa in Castello, ten westen van Florence, waar Vasari het halverwege de zestiende eeuw had gezien. Het werd waarschijnlijk rond 1485 geschilderd voor Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici, de neef van Lorenzo il Magnifico, en hing zo’n tweeënhalve eeuw in zijn villa voordat het naar de stad werd overgebracht.

De zaal is de Botticellizaal – in de huidige opzet als Sala 12, de lange zaal met zowel De geboorte van Venus als La Primavera aan wanden haaks op elkaar – sinds de meest recente grote herinrichting, in de jaren 2010. De beslissing om de twee schilderijen in dezelfde zaal te hangen is curatorieel: de twee waren vrijwel zeker als paar bedacht, werden voor dezelfde opdrachtgever geschilderd en hingen eeuwenlang in dezelfde villa. Door ze in dezelfde zaal te hangen, kunnen bezoekers ze zien in de verhouding die ze bedoeld waren te hebben.

Een aparte, kleinere beslissing: De geboorte van Venus hangt op een hoogte waarop de ogen van de godin ongeveer op ooghoogte van de gemiddelde kijker zijn als die zo’n tweeënhalve meter terug staat. Dat is bewust. Botticelli schilderde Venus met haar blik net langs de rechterschouder van de kijker – niet recht naar de kijker, maar ernaast. Door de ophanghoogte is de hoek van haar blik leesbaar op de natuurlijke afstand waarop je staat.

Wat er in de buurt in het museum hangt

De gevel van de Uffizi, het gebouw dat de Botticellizalen tussen zijn vele zalen herbergt.

De Botticellizaal ligt ongeveer op een derde van de tweede verdieping. Vanaf hier loopt de natuurlijke route tegen de klok in verder door de rest van het museum:

Het overzicht van wat er in de Uffizi hangt behandelt de tien werken die je moet kennen in detail, en de rondgang voor je eerste bezoek behandelt de route door het gebouw. Voor de praktische reserveringsstap behandelt de gids voor reserveringen het boeken en de keuze van de ingang.

Chiaro neemt je vanaf de deuropening mee door de Botticellizaal, zodat de aanloop van vier minuten vanuit de oostelijke gang – langs La Primavera links, de Madonna van het Magnificat rechts – al een kader heeft tegen de tijd dat je voor De geboorte van Venus aan de lange wand staat.

Een opmerking over foto’s (en het schilderij op draagtassen)

Tegen de tijd dat je in Florence bent, heb je De geboorte van Venus al op zo’n veertig verschillende reproducties gezien. Posters, draagtassen, mokken, ansichtkaarten, het T-shirt dat je huisgenoot in het eerste studiejaar kocht, de afdruk aan de muur van het lokaal van je tekenleraar op de middelbare school. Die reproducties zijn meestal zo’n 45 centimeter breed. Je loopt de zaal binnen in de verwachting van iets van ongeveer dat formaat.

Het schilderij is bijna drie meter breed. Het eerste wat elke bezoeker ervaart, is de schok van het formaat. De reproducties hadden het meeste van wat je belangrijk vond weggesneden. De Hora rechts, de golf van Zephyrs haar links, de werkelijke schaal van Venus op haar schelp – het is allemaal groter en aanweziger dan de reproducties hadden doen vermoeden.

Die schok hoort bij de ervaring. Ga drie meter terug staan, neem het hele doek in je op, en laat het formaat de eerste dertig seconden zijn werk doen. Loop dan dichterbij voor het bladgoud, de korenbloemen op de jurk van de Hora en de visgraatjes op het water.

De clou

Loop naar binnen. Sla rechts af bij het eerste lange blok zalen. Loop langs La Primavera, die later een stop verdient. Zoek de lange wand. Het schilderij aan de lange wand is bijna drie meter breed, en Venus kijkt langs je rechterschouder. Dat doet ze al sinds 1485. De Hora staat nog altijd op het punt haar in de roze mantel te wikkelen. Zephyr blaast haar nog altijd naar de kust. Vijfhonderdveertig jaar later is de zaal nog altijd zo ingericht dat de ogen van de godin een punt net naast je oor treffen, en niet je gezicht. Dat is precies wat Botticelli bedoelde. Stap terug, ga op de bank zitten, en laat haar haar gang gaan.

Beeldverantwoording