Naar de inhoud

De aanbidding der koningen: Botticelli, de Medici en het zelfportret aan de rechterkant

Gepubliceerd: • 14 min lezen

Sandro Botticelli’s Aanbidding der koningen, rond 1475 geschilderd voor de Florentijnse bankier Gaspare di Zanobi del Lama, met de Heilige Familie gezeten voor een vervallen klassiek gebouw en een menigte rijk geklede Florentijnse tijdgenoten die in twee vleugels over de voorgrond is opgesteld.

Bijna elke Aanbidding der koningen uit de renaissance was een voertuig voor portretkunst. De drie koningen uit het Oosten kwamen in het bijbelverhaal van ver met goud, wierook en mirre. De koningen konden als wie dan ook worden geschilderd. Florentijnse opdrachtgevers vroegen hun schilders regelmatig om de wijzen de gezichten te geven van de vrienden, familieleden en politieke bondgenoten van de opdrachtgever. De omstanders achter de koningen konden nog dichter bij huis komen. Het hele schilderij kon worden omgevormd tot een familieportret, vermomd als heilige scène.

Botticelli’s Aanbidding der koningen, halverwege de jaren 1470 geschilderd en nu in de Uffizi, is de meest ambitieuze versie van deze manoeuvre. Het is een portret van de Medici-dynastie, vermomd als het bezoek van de koningen aan de kribbe. Het is ook, heel stilletjes, een van de vroegste zelfportretten van een schilder in de Italiaanse kunst. Botticelli zette zichzelf op de rechterrand van het schilderij, recht naar de kijker kijkend.

Dit is het verhaal van wie wie is, wat het schilderij doet en waarom de schilder aan de rechterkant uitkomt.

Waar je eigenlijk naar kijkt

Het decor is een half vervallen klassiek gebouw, het soort afbrokkelende triomfboog waarmee een vijftiende-eeuwse Italiaanse schilder naar ‘de antieke wereld’ verwees. In de ruïne, op een lage verhoging op de voorgrond, zit de Maagd Maria met het Christuskind op haar knie. Jozef staat of knielt naast haar, afhankelijk van welke restauratie je bekijkt.

Drie koningen zijn aangekomen: één op de grond voor het Christuskind, twee iets daarachter, allemaal in uitbundige eigentijdse Florentijnse kleding die niet erg zijn best doet om voor oosterse koningsgewaden door te gaan. Om hen heen staat een menigte van zo’n twee dozijn mannen en een paar vrouwen, ook in Florentijnse kleding, ook naar de mode van halverwege de jaren 1470. Sommigen kijken naar het Christuskind. Sommigen kijken naar elkaar. Sommigen wijzen. Eén van hen, op de rechterrand van het doek, kijkt naar jou.

Het schilderij is tempera op paneel, ongeveer 111 bij 134 centimeter, oorspronkelijk een altaarstuk. Het is klein genoeg om van dichtbij de gezichten van alle figuren duidelijk te zien. Dat is belangrijk. De gezichten zijn waar het om draait.

Wie het liet maken

De opdrachtgever was Gaspare di Zanobi del Lama, een Florentijnse bankier en ondergeschikte functionaris van de Medici. Hij had geen aristocratische afkomst. Hij was betrokken geweest bij een aantal financiële schandalen. Hij wilde zijn positie in de kring van de Medici verstevigen en liet rond 1475 dit altaarstuk maken voor zijn familiekapel in de Santa Maria Novella, aan de zuidkant van het schip. (De kapel zelf bestaat niet meer; ze werd in 1565 afgebroken.)

Het schilderij was een gooi naar zichtbaarheid. Door Botticelli de Medici als de koningen te laten schilderen, en de neven, bondgenoten en cliënten van de Medici als de omstanders, verbond Del Lama zich blijvend en opvallend met de machtigste familie van Florence. Het werkte. Elke Florentijn die de volgende negentig jaar de Santa Maria Novella binnenliep, zag het familieportret vermomd als heilige scène, en zag dat de naam van Del Lama eraan verbonden was.

Del Lama staat zelf op het schilderij. Hij is de oudere man met baard in het midden van de tweede rij figuren aan de rechterkant, die naar de kijker kijkt en met één vinger omhoog wijst, alsof hij het gezelschap voorstelt. Botticelli’s cameo als schilder helemaal rechts is in zekere zin een antwoord op die van Del Lama: de opdrachtgever en de schilder, allebei onopvallend herkenbaar, aan dezelfde kant van het doek.

De identificatie van Vasari

Het meeste van wat we weten over wie wie is op dit schilderij, komt uit één enkele zin in Giorgio Vasari’s Levens van de kunstenaars, geschreven zo’n vijfenzeventig jaar nadat het schilderij af was. Vasari, die toegang had tot de overlevering aan het Florentijnse hof en mensen kon vragen die de oudere generatie nog hadden gekend, benoemde de drie koningen expliciet. Moderne onderzoekers hebben zijn identificaties bevestigd en verfijnd door ze te vergelijken met andere portretten van de Medici, vooral de penningen en bronzen die van Cosimo, Piero en de anderen bewaard zijn gebleven.

Dit is de identificatie van Vasari, die nog altijd het wetenschappelijke uitgangspunt is.

Cosimo il Vecchio als de knielende koning

Detail van de knielende koning voor het Christuskind: een oudere man met baard, zijn kroon naast zich op de grond, die het voetje van het Kind vasthoudt. Door Vasari geïdentificeerd als een portret van Cosimo il Vecchio de’ Medici, de stichter van de dynastie.

De koning die recht voor het Christuskind knielt, met zijn kroon naast zich op de grond en het kleine voetje van het Kind in zijn hand, is Cosimo il Vecchio de’ Medici. Cosimo, geboren in 1389, was feitelijk de stichter van de politieke dynastie van de Medici. Hij was al elf jaar dood toen Botticelli dit schilderde (hij stierf in 1464), maar Vasari zegt, en het gezicht bevestigt het, dat Botticelli hem schilderde naar de bewaarde penningen en portretbustes.

Het is de meest prominente plek op het schilderij. De oudste van de wijzen, geknield aan de voeten van het Christuskind. Door Cosimo daar te plaatsen, voert het schilderij een klein theologisch betoog: de Medici-dynastie knielt als eerste voor Christus. De familieparade is eerbiedig, niet arrogant.

Cosimo is kaal, met een licht gebogen neus en de zware kaak die hij ook in het echt had. Hij staat en profil. Het gezicht is herkenbaar voor iedereen die de bronzen penningen kent die na zijn dood werden geslagen.

Piero il Gottoso als de tweede koning

De middelste koning, die iets achter Cosimo knielt in een rode mantel met hermelijn, zijn handen smekend geheven, is Piero il Gottoso de’ Medici, ‘Piero de Jichtige’. Piero was Cosimo’s zoon en opvolger. Hij had de familie maar vijf jaar geleid, van 1464 tot 1469, en was op zijn drieënvijftigste gestorven aan de jicht waaraan hij zijn bijnaam dankte. Net als Cosimo was hij al dood toen Botticelli dit schilderde.

Piero ziet er jonger uit dan Cosimo, met een voller gezicht en een bredere mond. Hij is uitbundiger gekleed, vorstelijker dan de oudere man. Zijn rol op het schilderij is die van de brug: de schakel tussen de stichter en de huidige generatie van de familie.

Giovanni de’ Medici als de derde koning

De derde koning, die zijn rug half naar de kijker toekeert en ook knielt, is Giovanni de’ Medici, Piero’s jongere broer en Cosimo’s tweede zoon. Giovanni was jong gestorven, in 1463, nog vóór zijn vader en zijn oudere broer. Botticelli schilderde hem naar de herinnering van de familie en naar een postume penning.

Drie koningen, drie Medici, van wie er twee al dood waren toen het schilderij werd gemaakt: dit is een dynastiek monument. Het schilderij eert de overleden stichters samen met de levende familie.

Lorenzo il Magnifico in de staande menigte

Tussen de staande figuren aan de linkerkant, iets hoger geplaatst, in donkere gewaden met een kleine zwarte hoed en met één hand leunend op een zwaard, staat Lorenzo il Magnifico de’ Medici, ‘Lorenzo de Grote’, de feitelijke heerser van Florence op het moment dat het schilderij werd gemaakt. Lorenzo moet in 1475 zesentwintig zijn geweest, nog maar net verantwoordelijk voor het familiefortuin na de dood van Piero zes jaar eerder.

Detail van de staande menigte aan de linkerkant van het schilderij: Lorenzo il Magnifico in donkere gewaden, leunend op zijn zwaard, met zijn ietwat haviksachtige profiel en de bleke, strenge uitdrukking die hij op de meeste portretten uit zijn tijd heeft.

Lorenzo’s gezicht is beroemd. Het haviksprofiel, de lange kaak, de donkere ogen. Botticelli schilderde naar het leven. (Lorenzo was dagelijks aanwezig in het Medici-paleis en in de villa’s eromheen; Botticelli hoorde intellectueel en sociaal bij de huishouding, al was hij geen betaalde vazal.) De Lorenzo op dit schilderij is dezelfde Lorenzo die Botticelli later in vermomde vorm in De geboorte van Venus en La Primavera zou zetten. Hier is Lorenzo onmiskenbaar zichzelf.

Giuliano de’ Medici tussen de staande figuren

Detail van de staande menigte aan de rechterkant van het schilderij, met Giuliano de’ Medici tussen de omstanders. Giuliano zou drie jaar nadat dit schilderij af was worden vermoord, tijdens de Pazzi-samenzwering van 1478.

Tussen de staande figuren, volgens sommige toeschrijvingen aan de rechterkant van het doek, in een donkerder gewaad en met het hoofd licht gebogen, staat Giuliano de’ Medici, Lorenzo’s jongere broer. Giuliano was vier jaar jonger dan Lorenzo, tweeëntwintig toen dit schilderij werd gemaakt. Hij was na Lorenzo de vermoedelijke erfgenaam van de familie. Drie jaar nadat dit schilderij af was, in 1478, zou Giuliano tijdens de Pazzi-samenzwering in de kathedraal van Florence worden vermoord, negentien keer in de borst gestoken terwijl hij de paasmis bijwoonde. Lorenzo zou dezelfde aanslag overleven, met een messteek in zijn nek.

Dit schilderij legt de familie Medici dus vast in de allerlaatste jaren vóór de Pazzi-catastrofe. Giuliano leeft nog, staat nog overeind, hoort nog bij het dynastieke groepsportret. Drie jaar later ligt hij dood in de Duomo. Botticelli, die Giuliano goed kende, zou later een beroemd postuum portret van hem schilderen, nu in de Gemäldegalerie in Berlijn.

Het zelfportret van Botticelli aan de rechterkant

Detail van de figuur helemaal rechts op het schilderij: een jonge man met een blonde baard en een geelgouden mantel, die recht naar de kijker kijkt, door Vasari geïdentificeerd als Botticelli’s zelfportret.

Helemaal rechts op het doek, in de voorste rij van de staande figuren, in een geelgouden mantel, met een kleine roodblonde baard en recht naar de kijker kijkend, staat Sandro Botticelli zelf. Vasari benoemt hem expliciet: ‘op het schilderij staat het portret van Sandro zelf, die de figuur rechts is die zich naar de kijker omdraait’.

Botticelli moet ongeveer dertig zijn geweest toen dit schilderij werd gemaakt. Het gezicht klopt. De baard klopt. De uitdrukking, een tikje sceptisch, een tikje moe, heel alert, klopt met het gezicht dat hij later in andere contexten zou schilderen.

De cameo van de schilder op de rechterrand is in 1475 geen nieuwe traditie. Giotto had zich verstopt in menigten op fresco’s. Masaccio had zichzelf in de Brancaccikapel gezet. Ghirlandaio zou tien jaar later hetzelfde doen in de Santa Maria Novella. Wat ongewoon is aan Botticelli’s versie, is hoe direct hij kijkt. Hij kijkt niet naar de heilige scène. Hij kijkt niet naar zijn opdrachtgever. Hij kijkt, kalm en standvastig, naar de kijker.

Anderhalve eeuw later zou Caravaggio iets vergelijkbaars doen in zijn zelfportret als het afgehakte hoofd van Goliath in de Borghese. We hebben een heel artikel over de late zelfportretten van Caravaggio in Rome dat goed past bij de zet die Botticelli hier doet. En we hebben een artikel over Rafaëls zelfportret in De school van Athene, zesendertig jaar na deze Aanbidding geschilderd, waarin dezelfde truc (de schilder kijkt vanaf de rechterrand van een heilige scène naar de kijker) op veel grotere schaal wordt toegepast.

De Botticelli rechts op de Aanbidding der koningen is het prototype. De Rafaël in het Vaticaan is, volgens sommige lezingen, een eerbetoon eraan.

Wat het schilderij politiek doet

Het schilderij is op elk niveau een stuk Medici-propaganda. De drie stichters van de dynastie knielen bij de kribbe, op de meest eerbiedige plekken in de scène. De huidige hoofden van de familie staan in de menigte, sober en eigentijds gekleed, aanwezig maar niet pronkend. De opdrachtgever, Del Lama, staat in de tweede rij, herkenbaar aan zijn vinger die naar de hemel wijst. De schilder staat rechts en kijkt naar buiten.

In 1475 maakten de Medici zich al zorgen over hoe ze hun steeds zichtbaardere macht moesten hanteren in een stad die, in naam althans, een republiek was. De traditionele strategie van de Medici was macht uitoefenen zonder ermee te pronken: bescheiden kleden, ceremoniële titels afslaan, de fictie in stand houden dat ze gewoon een van de vele Florentijnse families waren. De Aanbidding der koningen, als openbaar kunstwerk in de Santa Maria Novella, wist dat evenwicht perfect te vinden. De familie schilderde zichzelf niet als koningen van Florence. Ze schilderde zichzelf als koningen uit het Oosten die knielden voor Christus. Eerbied en zichtbaarheid, in één gebaar.

De truc werkte zo’n honderd jaar. De Medici hielden de stad, min of meer onafgebroken, in handen tot het einde van de dynastie in 1737.

Waarom dit schilderij in de Uffizi hangt

De Aanbidding der koningen hing vanaf ongeveer 1475 in de kapel van Del Lama in de Santa Maria Novella, tot die kapel in 1565 bij een verbouwing van de kerk werd afgebroken. Het schilderij werd gered, verplaatst en kwam uiteindelijk in de collectie van de Medici terecht. Het werd waarschijnlijk eind zeventiende eeuw in de Uffizi opgehangen. Sindsdien is het in het museum gebleven, zonder al te veel omzwervingen.

Het hangt nu in de Botticellizalen, naast La Primavera en De geboorte van Venus, in zaal 10–14. Het is een van de drukste zalen van het museum. De meeste bezoekers blijven staan voor de twee grote mythologische schilderijen, maken hun foto’s en lopen langs de Aanbidding door naar Leonardo en Michelangelo in zaal 35.

Dat is een vergissing. De Aanbidding is biografischer, politiek geladener en misschien wel onthullender over hoe Botticelli zijn eigen rol in de stad zag dan elk van de twee beroemdere schilderijen. Wie ervoor gaat staan en de gezichten benoemt, Cosimo, Piero, Giovanni, Lorenzo, Giuliano, Del Lama en Botticelli zelf, ziet een stukje Florence uit 1475 met zeldzame directheid.

Chiaro loopt de zeven geïdentificeerde portretten langs, de drie Medici-koningen, de twee Medici-broers in de menigte, opdrachtgever Del Lama en Botticelli rechts, als één doorlopende groepsfoto in vroegmoderne kleding, zodat je het schilderij leest als het familieportret dat het altijd was in plaats van de heilige scène waarin het gekleed gaat.

Hoe Botticelli het deed

Vasari zegt ook dat Botticelli in dit schilderij ‘mooie en levendige gezichten’ maakte en dat het werk hem ‘grote faam bracht, in Florence net zo goed als elders’. Het is het schilderij waarmee Botticelli zich vestigde als de schilder aan wie de Medici hun meest politieke opdrachten toevertrouwden. Na deze Aanbidding kreeg hij de fresco’s in de Sixtijnse Kapel van Sixtus IV (1481), de opdracht voor de Primavera van Lorenzo di Pierfrancesco (1482) en de tweede Aanbidding in Berlijn. De geboorte van Venus, halverwege de jaren 1480, zou er zonder dit schilderij niet zijn gekomen.

De techniek is zuivere tempera op paneel, met de figuren opgesteld in een verfijnde fries die het oog in twee richtingen leest: van de Heilige Familie in het midden naar buiten, naar de vleugels, en van de knielenden vooraan naar achteren, door de staande menigte heen. De architectuur, het half vervallen klassieke paviljoen, staat licht schuin, wat het schilderij diepte geeft zonder dat de friesachtige werking van de figuren verloren gaat.

De kleuren zijn ingetogen: veel donkergroen, donkerrood, oker en goud, met af en toe een flits van helder blauw en wit. Dat past bij wat halverwege de jaren 1470 in de Florentijnse schilderkunst in de mode was, een paar jaar vóór het heldere palet van de Primavera.

De clou

Loop de Botticellizalen binnen. Loop langs De geboorte van Venus. Loop langs La Primavera. Zoek het kleinere, donkerdere paneel aan de volgende wand. Kijk nu naar de rechterrand. De blonde man in de gouden mantel is geen omstander. Hij is de schilder, die over vijfhonderdvijftig jaar heen naar je kijkt. Links van hem knielt de familie die Florence bestuurde bij een kribbe. Het hele schilderij is een ingehouden adem. Sandro Botticelli, dertig jaar oud, laat je meelachen om de grap.

Beeldverantwoording