
La Primavera telt negen figuren. De meeste schilderijen uit die tijd hebben er een of twee, soms drie. Op de Primavera staan er negen naast elkaar op de voorgrond, in een gaard van sinaasappelbomen, in een band die bijna het hele doek vult. Elke figuur is een citaat. Elke figuur doet iets specifieks. Het schilderij wil van rechts naar links gelezen worden, tegen de natuurlijke westerse leesrichting van links naar rechts in, en dat is een van de redenen waarom de meeste bezoekers er verward voor staan.
Dit is de ontcijfering, figuur voor figuur. Elke figuur op het schilderij: wat ze citeren, wat ze doen, wie ze zijn. Gelezen in de volgorde waarin Botticelli wil dat je ze leest: van Zephyrus die Chloris grijpt aan de rechterkant tot Mercurius die helemaal links de wolken uiteenschuift.
Voor het langere essay over het schilderij als geheel, met de opdrachtgever, het seizoen en de neoplatoonse context, zie het begeleidende stuk. Dit is de aanvulling daarop op het niveau van de afzonderlijke figuren.
Zo lees je het schilderij
Begin rechts. Ga naar links. Elke figuur leidt naar de volgende. Het schilderij is één stoet, in negen delen, van de komst van de lente.
Die lezing van rechts naar links is ongewoon. De meeste renaissanceschilderijen lezen, als ze een verhaal vertellen, van links naar rechts. De Primavera draait dat om. De reden is, volgens de gangbare neoplatoonse lezing, dat het schilderij beweegt van de wereld van lichamelijke, dierlijke liefde (de aanranding van Chloris door Zephyrus) naar de wereld van filosofische, intellectuele liefde (het opwaartse gebaar van Mercurius naar de hemel). Het oog leest van aarde naar hemel, van lichaam naar ziel.
Er staan acht figuren op de grond en een negende, Cupido, zweeft boven Venus; sommige onderzoekers tellen hem als afzonderlijke figuur, andere als onderdeel van de groep rond Venus. We nemen de figuren een voor een door, daarna de gaard, de bloemen en de Gratiën van dichtbij: tien haltes in totaal.
1. Zephyrus (rechterrand)

De figuur helemaal rechts op het doek, in bleekblauw, half tevoorschijn komend uit de donkere bomen, met wangen die bol staan alsof hij wind blaast, is Zephyrus, de westenwind. Zephyrus is de verpersoonlijking van de warme lentewind die volgens klassieke schrijvers het nieuwe seizoen bracht. Hesiodus, Ovidius, Lucretius: ze beschrijven Zephyrus allemaal als de wind van de lente, de adem die de wereld na de winter laat ontdooien.
Zephyrus is de enige figuur op het schilderij die niet op de grond staat. Hij hangt in de lucht, door zijn eigen wind half de gaard in geblazen. Zijn huid heeft een blauwe zweem, iets bovenaards, wat hem aanduidt als geest en niet als sterveling. Zijn mond staat open. De adem is zichtbaar: witte strepen gaan van zijn lippen naar het haar van Chloris.
Hij grijpt de nimf direct links van hem. Hij is bezig haar te overmeesteren.
2. Chloris (net binnen Zephyrus)
De jonge nimf in de witte jurk, die zich van Zephyrus wegdraait, met één arm geheven om hem af te weren en haar gezicht verrast of verschrikt omgedraaid, is Chloris. Ze is een bosnimf uit de Griekse mythologie, dochter van niemand bijzonders, die toevallig in een gaard woonde waar Zephyrus besloot binnen te gaan.
Volgens Ovidius’ Fasti, boek V, zag Zephyrus Chloris, werd hij getroffen door haar schoonheid en achtervolgde hij haar. Hij ving haar, verkrachtte haar en trouwde, in dezelfde alinea, met haar, gaf haar heerschappij over de bloemen en veranderde haar in de godin Flora. Op het schilderij begint die gedaanteverwisseling precies op dit moment. Kijk naar de mond van Chloris. Er komt al plantengroei uit: ranken, bladeren, de eerste scheuten van de bloemen waarover ze straks zal heersen. Rond haar voeten schieten de eerste planten van de lente al uit de grond.
Botticelli heeft Chloris gevangen op de drempel tussen aanranding en vergoddelijking, tussen sterfelijke nimf en godin van de bloemen. De figuur is één beweging: geweld dat schepping wordt.
3. Flora (een stap links van Chloris)

De figuur direct links van Chloris, gekleed in een witte japon bedrukt met korenbloemen en rozen, met een krans in haar haar en een opgenomen schort van stof voor zich waaruit ze bloemen over de gaard strooit, is Flora, de godin van de bloei. Flora is in het verhaal dezelfde persoon als Chloris, één stap later in de tijd. Chloris rechts is net aan haar gedaanteverwisseling begonnen. Flora een stap naar links heeft die voltooid.
Dit is een van de subtielste compositorische keuzes van het schilderij. Hetzelfde personage wordt twee keer tegelijk getoond, in twee toestanden. Het schilderij doet in beeld wat Ovidius in verzen doet: één zin waarin Chloris wordt gegrepen, veranderd en omgedoopt tot Flora.
Flora’s kostuum is een van de mooiste uit de renaissanceschilderkunst. De korenbloemen en rozen op haar jurk zijn blauw en rood, de kleuren van de late lente. De krans in haar haar is van mirte, gewijd aan Venus. In de schort met bloemen die ze strooit, zitten madeliefjes, goudsbloemen, sleutelbloemen en nog minstens een dozijn andere soorten. Ze is, in de termen van de Florentijnse mode van de jaren 1480, gekleed als bruid: de witte japon, de bloemenschort, de krans. Bruiden in Florence kleedden zich in die tijd echt zo voor de huwelijksplechtigheid.
Flora kijkt ook naar de toeschouwer, waarmee ze een van de slechts twee figuren op het schilderij is wier blik de onze kruist. (De Drie Gratiën kijken naar elkaar; Venus en Mercurius kijken langs ons heen; alleen Flora en de middelste Gratie kijken ons recht in de ogen.)
4. Venus (midden)
De figuur die iets achter de anderen staat, in het geometrische midden van het doek, in een rode mantel over een witte onderjurk, met één hand geheven in een gebaar tussen welkom en zegen in, is Venus. Zij is de heersende aanwezigheid in de gaard. De andere figuren staan om haar heen als een hofhouding.
Venus, de Romeinse godin van de liefde (Aphrodite in het Grieks), werd van oudsher in verband gebracht met de lente, met het huwelijk en met het beginsel van de voortplanting. In het neoplatoonse iconografische stelsel dat Marsilio Ficino al vijftien jaar in Florence onderwees voordat Botticelli dit schilderde, had Venus twee gedaanten: de hemelse Venus (Venus Caelestis), godin van de goddelijke liefde, en de aardse Venus (Venus Vulgaris), godin van de lichamelijke liefde. Beide waren dezelfde godin, vanuit verschillende hoeken bekeken.
De Venus op dit schilderij draagt niet de klassieke draperieën die je bij een godin zou verwachten, maar het kostuum van een hedendaagse Florentijnse bruid. De rode mantel, de witte onderjurk met rode bies, het kapsel, de trinzale met één juweel op het voorhoofd: het is allemaal het kostuum van een Florentijnse sposa uit de jaren 1480. Het schilderij werd besteld voor het huwelijk van een jonge neef van de Medici, Lorenzo di Pierfrancesco, en Venus is gekleed als de bruid.
Haar gebaar doet ertoe. Haar rechterhand is geheven, de handpalm naar voren, in wat kunsthistorici lezen als een welkomstgebaar: adventus, het Romeinse gebaar waarmee je gasten ontvangt. Ze heet Zephyrus, Chloris, Flora, de Gratiën, Mercurius, allemaal, welkom in haar gaard.
Venus’ buik is onder de jurk een beetje gewelfd. Sommige onderzoekers hebben dat, in navolging van Charles Dempsey, gelezen als een teken van zwangerschap, wat het schilderij specifieker zou verbinden met de iconografie van huwelijk en vruchtbaarheid die past bij het huwelijk tussen de Medici en de Appiani in 1482. Anderen lezen het als de natuurlijke lichaamsvorm van een Florentijnse bruid in de beeldtaal van het schilderij. De lezing is omstreden.
5. Cupido (boven Venus)

Vlak boven het hoofd van Venus, zwevend in het bladerdak van de sinaasappelbomen, hangt Cupido, haar zoon. Hij spant zijn boog. Hij is geblinddoekt. De pijl wijst omlaag en een beetje naar rechts, vanuit de toeschouwer gezien, gericht op de middelste figuur van de Drie Gratiën.
De blinddoek is een citaat uit Petrarca, die Cupido in zijn Trionfi (Triomfen) had beschreven als blind, met pijlen die neerkomen zonder te letten op wie ze raken. Elke ontwikkelde Florentijn zou de verwijzing naar Petrarca in 1482 meteen hebben herkend. Petrarca was al honderd jaar de meest gelezen dichter in de Italiaanse taal. De geblinddoekte Cupido is het schilderij dat zegt: liefde is willekeurig, liefde is irrationeel, liefde komt terecht waar ze terechtkomt.
Cupido’s pijl met een vlammende punt (je ziet het kleine oranje vlammetje aan het uiteinde) is de pijl van de erotische liefde. Als hij in de borst van de middelste Gratie terechtkomt, zet hij de kettingreactie in gang die de Drie Gratiën dansen.
6. De Drie Gratiën (links van Venus)

De drie jonge vrouwen in bijna doorschijnende witte japonnen, die hand in hand in een kring langzaam door de sinaasappelgaard dansen, zijn de Drie Gratiën. Het zijn de Charites uit de Griekse mythologie, de Gratiae van het Latijn: in Hesiodus’ Theogonie zijn ze de drie dochters van Zeus en Eurynome, Aglaia (Glans), Euphrosyne (Vreugde) en Thalia (Bloei). In de neoplatoonse iconografie van de renaissance kregen ze echter andere namen en een andere lezing: Pulchritudo (Schoonheid), Castitas (Kuisheid) en Voluptas (Genot).
De Drie Gratiën op de Primavera zijn, volgens de gangbare neoplatoonse lezing, Pulchritudo links, Castitas in het midden en Voluptas rechts. Ze staan in een kringdans omdat de drie, in de interpretatie van Marsilio Ficino, fasen zijn in één cyclus van erotische liefde: Schoonheid leidt tot Kuisheid (omdat Schoonheid begeerte opwekt, die een kuise geest in toom houdt), Kuisheid leidt tot Genot (omdat begeerte die in toom wordt gehouden uiteindelijk een gepaste uitdrukking vindt), en Genot leidt terug naar Schoonheid (omdat genot de waarneming van schoonheid verfijnt en vernieuwt).
Daarom is Cupido’s pijl gericht op de middelste Gratie, Castitas. De pijl die op het punt staat in haar borst te belanden, zal haar, volgens de onverbiddelijke logica van de liefde, veranderen in Voluptas, de zus van Pulchritudo. De dans is de cyclus, en Cupido is de willekeurige pijl die hem in gang zet.
Ook het gebaar van de handen is veelzeggend. De Gratiën houden niet zomaar elkaars hand vast. Hun vingers zijn op een specifieke manier verstrengeld, een ketting van drie gekruiste handgrepen, die antieke schrijvers hadden beschreven als de iconografie van liberalitas, ‘vrijgevigheid’. In de klassieke iconografie stonden de Drie Gratiën voor de drie fasen van vrijgevigheid: geven, ontvangen en teruggeven. Botticelli’s houding bewaart de klassieke verwijzing en legt er de neoplatoonse erotische lezing overheen.
De doorschijnende japonnen zijn bewust. De Gratiën zijn gekleed, maar je kunt ze zien. Dat is een van de kleine grappen van het schilderij: de godinnen van de erotische liefde zijn technisch gezien zedig, in witte jurken met lange mouwen, maar de jurken zijn dun genoeg om de lichamen te laten zien. Botticelli wil het met zijn iconografie van twee kanten hebben.
7. Mercurius (uiterst links)

De figuur uiterst links op het schilderij, in een rode cape, met gouden laarzen, een klein zwaard aan zijn riem en zijn caduceus (de staf met de twee verstrengelde slangen) naar de bomen geheven, is Mercurius, de boodschapper van de goden. Hij is de enige figuur op het schilderij die zich van de middelste groep heeft afgewend. Zijn rug is schuin naar de dans gekeerd. Hij kijkt omhoog en opzij, naar een kleine bank donkere wolken die boven het bladerdak van de sinaasappelbomen is verschenen.
Hij schuift ze uiteen. De caduceus, in zijn geheven rechterhand, reikt naar de wolken en duwt ze uit elkaar. Dat is een klassiek attribuut. Mercurius was in zijn rol van psychopompos, de gids van de zielen, van oudsher de god die de doden naar de onderwereld begeleidde en die in sommige mythen ook paden opende door wolken, nevels en barrières. Vergilius beschrijft hem zo in de Aeneis. Botticelli illustreert die rol.
In de neoplatoonse lezing is Mercurius de grensfiguur. De gaard achter hem, met de Gratiën, Venus en Flora, is de wereld van de aardse liefde. Boven hem, voorbij de wolken, ligt de wereld van de hemelse liefde: de opgang van de ziel naar het goddelijke. Met zijn gebaar schuift Mercurius de grens tussen die twee open. In het iconografische betoog van het schilderij leidt hij de ziel uit het lichaam en naar de hemel.
Dat is ook waarom Mercurius gekleed is als een hedendaagse Florentijn. Zijn kostuum, de rode cape, de laarzen, het kleine zwaard op de heup, is het kostuum van een jonge Florentijnse edelman. Sommige onderzoekers hebben betoogd dat het gezicht een portret is van een van de Medici, mogelijk Giuliano de’ Medici (de broer van Lorenzo il Magnifico, die in 1478 werd vermoord) of een van zijn neven. Die identificatie als portret is omstreden. Wat wel duidelijk is: Mercurius draagt, net als Venus, moderne kleding, waardoor de afstand tussen de mythologie en het huishouden waarvoor het schilderij werd gemaakt, verdween.
8. De sinaasappelgaard
Het decor is geen bos en geen tuin, maar uitdrukkelijk een gaard van sinaasappelbomen. De vruchten in het bladerdak zijn goudkleurig. De bladeren zijn donkergroen. Achteraan wordt de gaard afgesloten door een doorlopende band gebladerte, zonder horizon en zonder lucht, op een klein stukje boven Mercurius na, waar hij de wolken uiteenschuift.
De sinaasappelbomen zijn niet willekeurig. De sinaasappel, mala medica in de Italiaanse botanische naam, was een heraldisch embleem van de familie Medici, een woordspeling op hun naam. (De naam ‘Medici’ komt van ‘medico’, arts; de sinaasappel, in het Latijn mala medica, was de ‘geneeskundige appel’ of ‘Medici-appel’. De woordspeling was in 1482 al oud en de familie had hem omarmd.) De gaard is dus een gaard van de Medici. Het schilderij speelt zich, op heraldisch niveau, af op grond van de Medici.
Het is hetzelfde soort zet, familieheraldiek als decor, die Botticelli gebruikte in zijn Aanbidding der Wijzen, waar de familie Medici te herkennen is aan de hedendaagse kleding van de figuren die bij de kribbe knielen. Het hele essay over de Aanbidding loopt dat andere familieportret in schildersvorm door.
9. De bloemen

Botanici hebben op de Primavera ongeveer 190 verschillende bloemsoorten geïdentificeerd, te beginnen met de Toscaanse botanica Mirella Levi d’Ancona in de jaren 1980. De meeste zijn bloemen die in de klassieke literatuur van oudsher in verband worden gebracht met Venus, met het huwelijk of met de lente.
De rozen zijn gewijd aan Venus. De madeliefjes zijn bloemen van Flora. De korenbloemen worden soms in verband gebracht met Romeinse huwelijksgebruiken. De narcis is de bloem van de Griekse nimf Echo, die wegkwijnde van onbeantwoorde liefde en in de bloem veranderde. De hyacint is de bloem van de jongen Hyacinthus, die door Apollo werd bemind. Elke soort is, in het neoplatoonse iconografische stelsel waarin Angelo Poliziano werkte, een gecodeerde verwijzing. Elke soort kon worden uitgepakt tot een klein mythologisch verhaal.
De bloemen hebben ook een kalender. De soorten op het schilderij bloeien in de Toscaanse kalender in ruwweg hetzelfde venster van twee weken aan het eind van de winter en het begin van de lente. Door de specifieke soorten te identificeren, hebben onderzoekers betoogd dat Botticelli één moment begin maart afbeeldt, in of bij Florence, in het jaar voordat het schilderij af was.
10. De Drie Gratiën van dichtbij

De Drie Gratiën verdienen een tweede blik. Van voren lezen ze als één kring. Vanuit een iets schuinere hoek, de hoek waaruit de meeste bezoekers ze in de zaal zien, omdat het schilderij breed is en je niet tegelijk recht voor alle delen kunt staan, zijn het drie afzonderlijke figuren.
Elk heeft een ander kapsel. Elk heeft een ander juweel. De middelste Gratie, Castitas, is het zedigst gekleed: haar japon bedekt meer, haar haar is strakker opgebonden. De Gratie rechts, Voluptas, is het rijkst versierd: parels in haar haar, een broche op haar schouder. De Gratie links, Pulchritudo, is de eenvoudigste. De rangorde van de kleding volgt de neoplatoonse rangorde van de drie: Schoonheid (eenvoudig), Kuisheid (zedig), Genot (rijk versierd).
De doorschijnende stof is, opnieuw, een bewuste keuze. De stof oogt bijna gewichtloos. Ze onthult de lichamen meer dan ze ze verhult. Botticelli doet wat hij op het hele schilderij doet: hij houdt zich technisch aan de zedigheidsregels van zijn tijd en maakt de lichamen tegelijk zo zinnelijk als die regels toelaten.
Wat de figuren samen doen
Van rechts naar links gelezen vertelt het schilderij één verhaal. Zephyrus komt aan. Zephyrus grijpt Chloris. Chloris verandert in Flora. Flora strooit de eerste bloemen over de gaard. Venus zit vanuit het midden het nieuwe seizoen voor. Cupido, geblinddoekt, schiet zijn pijl op de dans af. De Drie Gratiën dansen de eeuwige cyclus van de erotische liefde. Mercurius, op de grens, schuift de wolken uiteen en opent een pad naar het goddelijke.
Het schilderij is een lentestoet in negen figuren, die begint in de chaos van de lichamelijke begeerte en eindigt in de beschouwende opgang naar de hemel. Het werd geschilderd voor de bruidskamer van een jonge neef van de Medici, waar het een generatie lang hing, ging daarna naar de Medicivilla in Castello, waar Vasari het in de jaren 1550 zag, en kwam in de achttiende eeuw in de Uffizi terecht.
Daar hangt het sindsdien. Zaal 10–14, aan de lange wand, tegenover De geboorte van Venus. Het begeleidende stuk over het schilderij als geheel behandelt de opdrachtgever, het seizoen en de bredere interpretatiegeschiedenis. Het essay over De geboorte van Venus gaat over het zusterschilderij in dezelfde zaal.
Een generatie later vulde Rafaël in Rome een wand met filosofen, en zijn De school van Athene wordt net zo figuur voor figuur ontleed, samen met de rest van de reeks in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.
Chiaro loopt met je de figuren door van rechts naar links, zoals het schilderij gelezen wil worden: Zephyrus die Chloris grijpt, Chloris die in Flora verandert, Flora die strooit, de Gratiën die dansen, Mercurius die de wolken uiteenschuift, als één doorlopende stroom van lente die over het doek trekt, zodat het schilderij leest als de stoet die het altijd was.
De ontknoping
Ga voor La Primavera staan. Zoek de blauwe wang aan de rechterrand. Zoek de bosnimf er net binnen, met plantengroei die al uit haar mond komt. Laat je blik langzaam naar links gaan, tegen de richting in waarin je al het andere leest: Flora die strooit, Venus die voorzit, Cupido geblinddoekt, de Gratiën die dansen, Mercurius die helemaal aan de rand de wolk uiteenschuift. Meer dan vijfhonderd jaar geleden ontwierp iemand, in de bruidskamer van een jonge neef van de Medici, een schilderij dat je oog vroeg achteruit door de lente te lopen. Dat doet het nog steeds. Elk van de negen figuren is een citaat. Elk doet iets specifieks. Het geheel past in één blik en ontvouwt zich in een uur.
Beeldverantwoording
- Botticelli-primavera.jpg — Sandro Botticelli (ca. 1445-1510). Bron, publiek domein.
- Primavera 02.jpg — Sandro Botticelli (detail van Mercurius). Bron, publiek domein.
- Primavera 03.jpg — Sandro Botticelli (detail van de Drie Gratiën). Bron, publiek domein.
- Primavera (Botticelli) (detail).jpg — Sandro Botticelli (detail van Cupido en Venus). Bron, publiek domein.
- Botticelli’s Primavera - detail (Flora and Venus).jpg — Sandro Botticelli. Bron, publiek domein.
- Sandro Botticelli - Three Graces in Primavera (detail).jpg — Sandro Botticelli. Bron, publiek domein.