Naar de inhoud

La Primavera van Sandro Botticelli: het seizoen, het verhaal, de opdrachtgever

Gepubliceerd: • 15 min lezen

La Primavera van Sandro Botticelli, rond 1482, met negen figuren verspreid over een sinaasappelboomgaard: Mercurius helemaal links, de Drie Gratiën, Venus in het midden, Flora die bloemen strooit, rechts Chloris op de vlucht voor Zephyrus, allemaal onder een bladerdak van gouden sinaasappels en donkergroene bladeren.

Als De geboorte van Venus het schilderij is dat Botticelli op elke draagtas zet, dan is La Primavera het schilderij dat hem op elke leeslijst kunstgeschiedenis zet. Het is ouder, rond 1482 geschilderd, drie jaar vóór de Geboorte, en groter, voller en moeilijker. Het heeft negen figuren in plaats van vier. Het heeft geen voor de hand liggend verhaal. Het illustreert niet één enkele mythe. Geleerden twisten over de betekenis sinds Vasari het in 1550 voor het eerst beschreef, en ze zijn nog lang niet uitgetwist.

Dit is het essay over het schilderij. Het seizoen waarin het zich afspeelt. Het verhaal dat het probeert te vertellen. De opdrachtgever voor wie het werd geschilderd. En waarom je, meer dan een half millennium later, nog altijd zaal 10–14 van de Galleria degli Uffizi kunt binnenlopen en voelt hoe de lucht ervoor stil wordt.

Waar je eigenlijk naar kijkt

Een boomgaard van sinaasappelbomen. Negen figuren, losjes op een rij over de voorgrond, in een band van zo’n drie meter. Van links naar rechts, in de volgorde waarover de meeste geleerden het inmiddels eens zijn:

Er zijn ongeveer vijfhonderd afzonderlijke planten, van zo’n 190 soorten, op het schilderij geïdentificeerd. Rozen, irissen, sleutelbloemen, hyacinten, narcissen, madeliefjes, maagdenpalm, korenbloemen, jasmijn, lelietjes-van-dalen, en zo verder. De botanische nauwkeurigheid is zo groot dat de moderne geleerden die de soorten in de jaren tachtig bestudeerden, het schilderij konden dateren tot op een paar weken nauwkeurig in het vroege Toscaanse voorjaar.

Detail van de Drie Gratiën in Primavera: drie jonge vrouwen in doorzichtige witte gewaden, hand in hand, in een kring, met doorschijnende sluiers die achter hen aan wapperen.

De boomgaard bestaat uit sinaasappelbomen met gouden vruchten. De sinaasappels zijn geen toeval. Het zijn de mala medica, de ‘vruchten van de Medici’, een heraldisch embleem van de familie Medici. De hele boomgaard is een heraldische boodschap: deze boomgaard is van de Medici, en de lente die hij aankondigt is van hen.

Het seizoen

De titel van het schilderij, Primavera, Italiaans voor ‘lente’, is niet van Botticelli. Hij komt van Vasari, die het schilderij rond 1550 zag in de Medici-villa in Castello en het in zijn Levens van de kunstenaars beschreef als een voorstelling van ‘Venus, die door de Gratiën met bloemen wordt getooid, als teken van de lente’. Het etiket bleef hangen. In de zeventiende eeuw stond het schilderij in heel Florence bekend als La Primavera.

Het seizoen is niet te missen als je weet waar je op moet letten. De narcissen die rond de voeten van Chloris bloeien, zijn in de Toscaanse kalender bloemen van het vroege voorjaar. De sinaasappelbomen dragen vrucht, wat duidt op de late winter of het allervroegste voorjaar. De wolken die Mercurius uiteendrijft, zijn de koude grijze wolken van het einde van de winter. Zephyrus, de westenwind, was volgens klassieke schrijvers de wind die de lente bracht. Hij brengt haar nu.

Dit is geen algemene lente. Het is een specifiek moment: het scharnier tussen het laatste van de winter en het begin van het warme seizoen, wanneer de wind draait, de sinaasappelboomgaard vrucht draagt en de bloemen beginnen te bloeien. Het schilderij legt de wereld in die ene seconde vast.

Het verhaal dat het vertelt (ongeveer)

De helderste verhalende lezing van Primavera loopt van rechts naar links. Dat is ongewoon. Westerse schilderkunst lees je bijna altijd van links naar rechts, zoals we tekst lezen. Botticelli draait het om.

Rechts is Zephyrus, de westenwind, net de boomgaard in komen waaien. Hij heeft Chloris, een bosnimf, vastgegrepen en staat op het punt haar aan te randen. Chloris draait zich weg. Er begint plantengroei uit haar mond te komen. Volgens Ovidius’ Fasti, geschreven in het begin van de eerste eeuw na Christus, eindigt de verkrachting van Chloris door Zephyrus in haar gedaanteverwisseling: hij trouwt met haar, geeft haar heerschappij over de bloemen, en zij wordt de godin Flora. Botticelli heeft beide stadia van dezelfde figuur geschilderd. Chloris rechts, midden in haar gedaanteverwisseling. Flora een stap verder naar links, volledig veranderd, bloemen strooiend uit haar gewaad.

In het midden staat Venus in haar rode mantel. Zij is de heersende aanwezigheid in de boomgaard. Ze is gekleed als een eigentijdse Florentijnse bruid. (In het huishouden van de Medici waren er in de betreffende jaren meerdere bruiden.) Boven haar is Cupido geblinddoekt en richt hij zijn pijl. Onder de pijl dansen de Drie Gratiën: Aglaia, Euphrosyne en Thalia, de drie dochters van Zeus in de Theogonie van Hesiodus, al doen de namen er minder toe dan de choreografie.

Helemaal links is Mercurius een stukje uit de dans gestapt. Hij heeft zijn caduceus opgeheven naar een kleine bank donkere wolken die boven de sinaasappelbomen is verschenen. Hij drijft ze uiteen. Hij verdrijft, zo luidt de wetenschappelijke consensus, het laatste restje winter.

Dus: Zephyrus komt aan en brengt de eerste warme wind, en de verkrachting en gedaanteverwisseling van Chloris tot Flora is de eerste gebeurtenis van het nieuwe seizoen. Flora strooit bloemen over de boomgaard. Venus zit voor. De Gratiën dansen. Cupido richt zijn pijl op de middelste Gratie. Mercurius, op de grens tussen de boomgaard en de hemel, verdrijft de wolken.

Het is een optocht, in negen delen, van de komst van de lente.

Wie het schilderde en wanneer

Sandro Botticelli, geboren als Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi in Florence rond 1445, schilderde Primavera ergens tussen 1480 en 1482. Het schilderij is tempera op houten paneel. Het is groot: 203 bij 314 centimeter. Het is een van de grootste wereldlijke schilderijen van vóór 1500 in Europa.

In 1482 was Botticelli zevenendertig en op het hoogtepunt van zijn loopbaan. Hij was net teruggekeerd uit Rome, waar hij voor paus Sixtus IV drie fresco’s in de Sixtijnse Kapel had geschilderd. Hij was de favoriete schilder van de kring rond de Medici en stond in nauw contact met de Florentijnse filosofen en dichters, Marsilio Ficino, Pico della Mirandola, Angelo Poliziano, die om Lorenzo il Magnifico heen cirkelden. Hij had een werkplaats. Hij had assistenten. Hij stond, naar elke maatstaf van zijn reputatie in het toenmalige Florence, aan de top.

Primavera was het schilderij dat zijn beheersing van figuurcomposities op de grootste schaal bewees. De negen figuren zijn in een verfijnd ritme geplaatst, elk in een andere houding, elk anders gekleed, elk in een andere toestand, en ze houden elkaar in evenwicht. Het oog beweegt door ze heen. Niets valt eruit.

Wie de opdracht gaf

Het grootste deel van de geschiedenis van het schilderij werd aangenomen dat Primavera in opdracht van Lorenzo il Magnifico was gemaakt, de feitelijke heerser van Florence. Vasari beschreef hoe het in de Medici-villa in Castello hing, ten westen van de stad, naast De geboorte van Venus. Maar archiefonderzoek in de twintigste eeuw heeft de werkelijke opdrachtgever nauwkeuriger vastgesteld.

De opdrachtgever was Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici, een jongere neef van Lorenzo il Magnifico, geboren in 1463. De vader van Lorenzo di Pierfrancesco was jong gestorven. Hij werd opgevoed in het huishouden van zijn oudere neef, die hem behandelde als een soort intellectuele pupil. Primavera werd waarschijnlijk besteld rond de tijd van zijn huwelijk met Semiramide Appiani in 1482, en was mogelijk bedoeld voor het Florentijnse stadshuis van het paar, de Casa Vecchia, waar het in 1499 voor het eerst in een inventaris werd vermeld.

Het schilderij was met andere woorden een huwelijksgeschenk, of een opdracht die nauw met een huwelijk samenhing, voor een jonge neef uit de familie Medici van achter in de tienerjaren. De Florentijnse humanist Angelo Poliziano was vrijwel zeker de bedenker van het programma. Poliziano had Hesiodus, Ovidius, Lucretius en de neoplatonische commentatoren gelezen. Hij kon ze allemaal in het oorspronkelijke Grieks en Latijn lezen. De meeste moderne geleerden schrijven het programma, de keuze van de figuren, de iconografie, de lezing van rechts naar links, aan hem toe.

Een andere wetenschappelijke theorie, in de jaren zeventig en tachtig naar voren gebracht door Charles Dempsey, stelt dat het schilderij eigenlijk een huwelijksgeschenk was voor het huwelijk van Semiramides familielid Lorenzo Tornabuoni met Giovanna degli Albizzi in 1486. De Tornabuoni-theorie is goed onderbouwd, maar valt buiten de gangbare academische consensus, die vasthoudt aan het huwelijk van Lorenzo di Pierfrancesco en Appiani. Hoe dan ook: een huwelijk in de kring van de Medici, in het huis van een jonge man, met Venus die over het huwelijksbed waakt.

De vier keuzes, figuur voor figuur

Het schilderij zit zo vol details per figuur dat alleen een volledig essay dat elke figuur afzonderlijk ontcijfert ze recht kan doen. Hier zijn de vier keuzes in de lezing die het meest gewicht hebben.

Waarom Venus als bruid is gekleed

Detail van Venus in het midden van Primavera: ze staat iets achter de andere figuren, in een rode mantel en een witte onderjurk, met haar hand opgeheven in een gebaar van welkom of zegening.

Venus, in het midden, is niet gekleed als een godin. Ze is gekleed als een vijftiende-eeuwse Florentijnse bruid. De rode mantel, de witte onderjurk met rode bies, het kapsel (de trinzale, met één juweel op het voorhoofd): het is allemaal het kostuum van een Florentijnse sposa. Een kijker in 1482 zou haar hebben gezien als een getrouwde vrouw, niet als een godin.

Dat is de centrale woordspeling van het schilderij. Het hele doek is op één niveau een scène uit de heidense mythologie: Venus omringd door Cupido, Mercurius, Flora, Zephyrus en de Gratiën. Op een ander niveau is het de huwelijksallegorie waarvoor het schilderij eigenlijk werd besteld. In de kamer van de bruid hing Venus, en Venus was de bruid.

Waarom Mercurius zijn rug toekeert

Mercurius, links, is de enige figuur die zich niet met de anderen bezighoudt. De Gratiën dansen in hun kring. Venus zit voor. Flora strooit bloemen. Zephyrus grijpt Chloris. Mercurius staat iets apart, zijn rug half van de dans afgewend, en reikt met zijn caduceus omhoog om de wolken uiteen te drijven.

De neoplatonische lezing: Mercurius is de psychopompos, de zielengids, die de grens markeert tussen de aardse boomgaard en de hemel erboven. Hij leidt de ziel uit de wereld van de lichamelijke liefde (Venus, Flora, de Gratiën) naar de wereld van de hemelse liefde (de opgeklaarde lucht erboven). Lorenzo di Pierfrancesco, die door Marsilio Ficino precies in dit soort filosofische oefeningen werd onderwezen, moest elke dag naar Mercurius kijken en zich de stap van aardse naar goddelijke liefde herinneren.

Waarom Cupido geblinddoekt is

Detail van Cupido boven Venus: geblinddoekt, zijn boog gespannen, gericht op de middelste figuur van de Drie Gratiën.

De blinddoek is een citaat van Petrarca, die in de Trionfi Cupido beschreef als blind, met pijlen die doel treffen zonder te kijken wie ze raken. In Primavera is Cupido gericht op de middelste Gratie. Sommige geleerden zeggen dat hij op Castitas (Kuisheid) schiet, de zedigste van de drie. De pijl die op het punt staat in haar borst te belanden, is wat haar, volgens de onverbiddelijke logica van de liefde, zal veranderen in Pulchritudo (Schoonheid), de tweede Gratie, die op haar beurt Voluptas (Genot) wordt, de derde. De dans is de kringloop van erotische verandering, en Cupido is de willekeurige pijl die hem in gang zet.

Gewoon westers lezen gaat van links naar rechts. Primavera beweegt van rechts naar links: Zephyrus komt aan, Chloris wordt Flora, Flora strooit, de Gratiën dansen, Mercurius drijft de wolken uiteen. Die omkering is de meest desoriënterende ontwerpkeuze van het schilderij. De meeste kijkers ervaren het als een vaag onbehagen voordat ze het bewust opmerken.

De lezing is ook hier neoplatonisch. De rechterkant van het schilderij is de wereld van de lichamelijke, dierlijke, zelfs gewelddadige liefde (de aanranding van Chloris door Zephyrus). De linkerkant is de wereld van de filosofische, intellectuele, opstijgende liefde (Mercurius die de wolken uiteendrijft). Het schilderij beweegt van het lichaam naar de geest, van de aarde naar de hemel. Om het goed te lezen, moet je oog leren achteruit te bewegen.

De bloemen

Detail van Flora in Primavera: in een witte jurk met een patroon van korenbloemen en rozen, die bloesems strooit uit een plooi stof die ze als een schort voor zich houdt.

Botanici houden zich al bijna honderd jaar bezig met de bloemen in Primavera. Het grondigste onderzoek, in de jaren tachtig door de Toscaanse botanica Mirella Levi d’Ancona, identificeerde ongeveer 190 soorten. (Sommige geleerden komen inmiddels hoger uit.) Over de hele voorgrond zijn bloemen verspreid. Ze bloeien onder de voeten van de figuren, liggen over hun gewaden gedrapeerd en vliegen door de lucht rond Flora.

De bloemen zijn niet willekeurig. De meeste zijn bloemen die in de klassieke literatuur verbonden zijn met het huwelijk, met Venus of met de lente. De rozen zijn aan Venus gewijd. De madeliefjes zijn bloemen van Flora. De korenbloemen worden soms in verband gebracht met Romeinse huwelijksgebruiken. De narcis is de bloem van de Griekse nimf Echo. De hyacint is de bloem van de jongeling Hyacinthus, die door Apollo werd bemind. Elke soort is, in het neoplatonische iconografische systeem waarin Poliziano werkte, een gecodeerde verwijzing.

De bloemen zijn ook pure schoonheid. Je hoeft ze niet als code te lezen om erdoor te worden stilgezet. Ze zijn een uitbarsting van kleur op een verder donker, beheerst doek in groen en goud. Ze zijn de reden dat het schilderij levend aanvoelt.

Waarom de discussie nooit is gestopt

De meeste grote renaissanceschilderijen vertellen één duidelijk herkenbaar verhaal. Het Laatste Avondmaal. De School van Athene. Venus van Urbino. Je kunt ze in één zin samenvatten.

Primavera laat zich niet in één zin samenvatten. Het is niet één mythe. Het is niet één allegorie. Het is vrijwel zeker een bewust gelaagde constructie, waarin elke figuur tegelijk betekenissen op meerdere registers draagt: klassieke mythologie, eigentijdse huwelijkssymboliek, neoplatonische filosofische allegorie. Poliziano, de bedenker van het programma, was het soort geleerde dat hetzelfde beeld tegelijk kon lezen als Hesiodus, als Ovidius, als Ficino en als huwelijksallegorie, en over elke laag een Latijns gedicht kon schrijven.

Daarom twisten geleerden nog steeds. Het schilderij is niet onoplosbaar; het is overoplosbaar. Elke lezing klopt gedeeltelijk, en geen enkele put het uit.

Chiaro volgt de beweging van rechts naar links door het schilderij, Zephyrus die Chloris grijpt, Chloris die Flora wordt, Flora die strooit, de Gratiën die dansen, Mercurius die de wolken uiteendrijft, als één doorlopende stroom van lente over het doek, zodat het schilderij leest als één optocht in plaats van een stilstaande rij figuren.

Waar je het vindt

La Primavera hangt in de Galleria degli Uffizi in Florence, in zaal 10–14, de lange Botticelli-zaal. Het hangt aan een van de zijwanden, tegenover De geboorte van Venus. Het is de drukst bezochte zaal van het museum. De twee schilderijen kijken elkaar aan, met zitplaatsen ertussen.

Het licht in de zaal is afgestemd op tempera op paneel: koeler dan het daglicht waar je vandaan kwam, gelijkmatiger, met een vleugje warmte van boven. Ga dichtbij staan. Doe een stap terug. Ga weer dichtbij staan. Het schilderij verandert van schaal met de afstand. Op een meter afstand zie je de bloemen en het bladgoud. Op vijf meter afstand zie je het ritme van de negen figuren.

Het overzicht van het Uffizi behandelt de rest van het museum en de rondleiding voor wie er voor het eerst komt beschrijft de route. Heb je maar tijd voor één essay over Botticelli, dan gaat de ontcijfering figuur voor figuur dieper in op wie elk van de negen figuren is en wat ze doen.

Tot slot

Loop naar binnen. Zoek de sinaasappelboomgaard. Begin rechts, bij de blauwe wang van Zephyrus die uit de bomen opduikt. Beweeg je oog naar links, tegen de richting in waarin je al het andere leest. Kijk hoe Chloris Flora wordt, hoe Flora de bloemen strooit, hoe de Gratiën dansen, hoe Mercurius naar de wolken reikt. Meer dan vijfhonderd jaar geleden ontwierp iemand, in de bruidskamer van een jonge neef uit de familie Medici, een schilderij dat je oog vroeg om achteruit door de lente te bewegen. Dat doet het nog steeds.

Beeldverantwoording