
De openingsspelen van het Colosseum, in het voorjaar van het jaar 80, duurden honderd dagen. Keizer Titus had het openingsprogramma besteld om de voltooiing van het gebouw te vieren. Volgens de overgeleverde verslagen stierven in die honderd dagen negenduizend wilde dieren en enkele duizenden vechters in de arena. Tussen de gevechten door werd de vloer geharkt en opnieuw met zand bestrooid. Met een systeem van katrollen in de kelder kon het decor tussen twee onderdelen in minder dan vijf minuten worden gewisseld. Een uitschuifbaar zonnezeil van canvas, het velarium, werd door honderd matrozen van de keizerlijke vloot over de bovenkant van het gebouw gespannen om de tribunes schaduw te geven. In de pauzes werden bij de ingangen gratis brood en wijn uitgedeeld. Tegen de slotdag was de Romeinse kalender rond het spektakel opnieuw ingedeeld.
Een stadion dat dit op dag één kon, moest anders gebouwd worden dan elk stadion daarvoor. Het Colosseum is wat er gebeurt als de meest overdreven technisch doordachte beschaving op aarde besluit een openbaar pretpark te bouwen.
De basis
De officiële naam is het Amphitheatrum Flavium, het Flavische amfitheater. De Flavische dynastie, eerst Vespasianus en daarna zijn zoons Titus en Domitianus, begon rond 72 n.Chr. met de bouw, op de drooggelegde bodem van een kunstmatig meer dat Nero had laten aanleggen voor zijn eigen lustpaleis. Vespasianus was een soldatenkeizer, net terug van een oorlog in Judea. Hij betaalde het project met de rijkdom en de dwangarbeiders uit die Judese veldtocht. De Boog van Titus, iets hoger op de helling dan het Colosseum, toont hoe de geroofde schatten van de tempel van Jeruzalem door Rome worden rondgedragen. De zevenarmige menora uit de tempel staat op die boog. Een deel van die buit bouwde het gebouw waar je binnenloopt.
Het Colosseum is ovaal. De lange as is honderdachtentachtig meter, de korte as honderdzesenvijftig. Drie verdiepingen met arcaden aan de buitenkant, plus een gesloten vierde attiekverdieping, rijzen op tot ongeveer achtenveertig meter. Het materiaal is travertijn, de plaatselijke Romeinse kalksteen uit de groeven bij Tibur, en het wordt niet bijeengehouden door mortel maar door ijzeren klemmen die in gesmolten lood zijn gezet. In de middeleeuwen werden die klemmen eruit gehakt, en de gaten zijn nog altijd zichtbaar in de muren.
Over de capaciteit wordt al tweehonderd jaar gediscussieerd. De huidige consensus, gebaseerd op de breedte van de zitplaatsen en de bewaarde rijen, is ongeveer vijftigduizend toeschouwers als het gebouw vol zat. De historicus Edward Gibbon kwam beroemd genoeg op vijfenzeventigduizend, maar hij rekende met staanplaatsen. Hoe dan ook was het het grootste gebouw in zijn soort in de Romeinse wereld, en het hield dat capaciteitsrecord tot de bouw van het Maracanã in 1950.
Hoe het publiek erin en eruit kwam
Een modern stadion met vijftigduizend mensen doet er na een groot evenement ongeveer een uur over om leeg te lopen. Het Colosseum kon het in ongeveer een kwartier.
Het Colosseum had op de begane grond tachtig ingangsbogen. Zesenzeventig daarvan waren genummerd voor kaarthouders. Romeinse toegangskaartjes waren kleine aardewerken penningen, tesserae, met daarop een vak, een rij en een stoel. De kaarthouder liep door de genummerde boog die overeenkwam met het eerste cijfer op zijn penning, klom een stenen trap op en kwam bij zijn plaats uit via een overwelfde gang die vomitorium heette. Het woord betekent niet wat je denkt. Het betekent ‘de plek die uitwerpt’: de bouwkundige opening waardoor het publiek de tribune in en uit werd gegoten. Moderne stadions gebruiken de term nog steeds. De oorspronkelijke vomitoria van het Colosseum zijn er nog, en je kunt er nog altijd doorheen lopen.
Het gevolg van tachtig onafhankelijke uitgangen rondom het gebouw is dat geen enkele toeschouwer door het vak van een ander hoefde te lopen om naar buiten te komen. Verdeel vijftigduizend mensen over tachtig kanalen en elk kanaal verwerkt er minder dan zeshonderdvijfentwintig. In een normaal wandeltempo is dat in een kwartier leeg. Geen moderne stadionarchitect heeft die geometrie kunnen verbeteren.
De verborgen kelder

De arenavloer was van hout, bedekt met zand en gedragen door een netwerk van bakstenen muren en bogen eronder. Dat netwerk is het hypogeum. Het is waar je naar kijkt als je vandaag in de open buik van het gebouw tuurt. De houten vloer werd in de late oudheid weggehaald en nooit vervangen.
Het hypogeum was de coulissenruimte. Cellen voor gladiatoren en slaven, hellingen voor de wagens, verblijven voor de wilde dieren, en een systeem van tweeëndertig valluiken en liften met contragewichten die mensen en beesten rechtstreeks de arena in tilden. Een luipaard kon beneden uit zijn kooi worden gelaten, omhoog worden gehesen en in minder dan dertig seconden door een luik op zandniveau worden losgelaten. Het publiek boven had geen idee waar hij vandaan kwam. Sommige verslagen beschrijven een decorwissel waarbij een jachttafereel in een nepbos binnen enkele minuten door de vloer omhoog werd getild, compleet met levende bomen, en daarna weer werd weggehaald voor het volgende onderdeel.
Het hypogeum had ook een afvoer. Het Colosseum kon onder water worden gezet voor geënsceneerde zeeslagen, de naumachieën. De historicus Cassius Dio beschrijft zo’n slag tijdens de openingsspelen, met de arena gevuld met ongeveer een meter water en bemande oorlogsschepen die vochten tot één kant zonk. Het afvoersysteem is in de fundering ingebouwd en werd gevoed door dezelfde aquaducten die de fonteinen van de stad lieten stromen. Nadat Domitianus het permanente hypogeum had laten aanleggen, kon de arena niet meer volledig onder water worden gezet. De zeeslagen verhuisden naar een speciaal aangelegd kunstmatig meer in Trastevere. Maar in het eerste decennium van het gebouw was de vloer van het Colosseum zowel een toneel als een meer.
Wat er echt gebeurde

De gladiatorengevechten vormden het midden van de dag. De ochtenden waren voor de venationes, geënsceneerde jachten op wilde dieren: leeuwen, beren, luipaarden, nijlpaarden, neushoorns, olifanten. Rond het middaguur, tussen het ochtend- en het middagprogramma, werden ter dood veroordeelde misdadigers in de arena terechtgesteld, vaak door ze voor de dieren te gooien of door ze rollen te laten spelen in mythologische naspelingen die eindigden met hun werkelijke dood. De middag was voor de gladiatoren.
Gladiator was een gespecialiseerd beroep. Sommigen waren slaven, sommigen krijgsgevangenen, sommigen vrijwilligers uit de stedelijke armen die een contract tekenden, het auctoramentum, waarmee ze hun rechtspositie opgaven in ruil voor een gegarandeerd loon en eten. Ze woonden in kazernes, waarvan de grootste, de Ludus Magnus, ongeveer honderd meter ten oosten van het Colosseum lag en er via een ondergrondse tunnel mee verbonden was. Ze trainden jarenlang. De meeste gevechten eindigden niet met de dood. Een gladiator was een dure investering, en de organisator van de spelen, meestal de keizer, verloor niet graag zijn eigendom. Het gebaar met de duim omlaag uit de moderne legende is slecht gedocumenteerd. Het historische teken om een vechter te sparen heette missio, en dat werd in de meeste gedocumenteerde gevechten verleend.
Het mozaïek van Zliten, een Romeinse vloer die in Libië werd gevonden en nu in het archeologisch museum van Tripoli ligt, toont gladiatoren in hun gebruikelijke gevechtsparen, met scheidsrechters en muzikanten om hen heen. Het is een van de meest gedetailleerde afbeeldingen van een dag bij de spelen die bewaard zijn gebleven. Het mozaïek was de vloer van een triclinium, een eetkamer. Een rijke Romein aan de Libische kust zat te dineren boven afbeeldingen van zijn favoriete arenavechters. Chiaro leest de bewaarde gevechtscontracten en de signalen van het publiek voor, welke plaats de keizer innam, wat het publiek riep om missio te eisen, wat de trompetten betekenden, terwijl jij aan de reling staat en in het hypogeum kijkt, zodat het gelaagde theater van de plek zich om je heen opnieuw opbouwt.
Waar je op let

Vier dingen om op te letten als je binnen bent. Ten eerste: kijk omhoog naar de buitenmuur aan de zuidkant, de helft die nog op volle hoogte staat. De drie zuilenordes die op elke verdieping boven elkaar staan, zijn Dorisch onderaan, Ionisch in het midden en Korinthisch bovenaan. De ordes worden rijker versierd naarmate ze hoger komen, een bouwkundig commentaar op de sociale rangorde: zwaarder en eenvoudiger onderaan, lichter en sierlijker bovenaan, net als de zitplaatsen binnen, waar senatoren op de laagste ring zaten en de stedelijke armen en vrouwen helemaal bovenin.
Ten tweede: zoek een van de gaten waar ooit een ijzeren klem in zat. Ze zitten overal in de onderste muren. Ze zijn ook de reden dat het gebouw er zo pokdalig uitziet. De middeleeuwse Romeinen, voor wie het Colosseum een steengroeve was, stalen eerst het metaal.
Ten derde: loop door een vomitorium en let op hoe de gang zich opent. Het metselwerk trechtert je bij het naar buiten gaan visueel naar voren. Een vomitorium was niet alleen ontworpen voor de doorstroming van het publiek, maar ook voor de psychologie ervan.
Ten vierde: zoek het kruis op de vloer. Aan een rand van de arena staat vandaag een houten kruis ter nagedachtenis aan de christelijke martelaren die volgens middeleeuwse overlevering hier zijn gedood. Het historische bewijs is mager, want uit die periode is geen enkel verslag bewaard van christelijke terechtstellingen specifiek in het Colosseum, maar het kruis is echt.
Het gebouw is een steengroeve geweest, een vesting, een christelijk heiligdom en een toeristische trekpleister. Twee derde van de buitenmuur is weg. De houten vloer is weg. De marmeren zitplaatsen zijn weg. Wat er nog is, is de geometrie: tachtig bogen, een kwartier om leeg te lopen, een ovaal in een geometrie die al tweeduizend jaar het ontwerp van stadions bepaalt. Ook het gebrul is weg, maar het gebouw versterkt nog altijd geluid. Ga in het midden staan, waar de arenavloer zou zijn geweest, knip één keer met je vingers en luister. De klap die terugkomt, is het dichtst dat je ooit bij het lawaai van een Romeinse middag zult komen.