Naar de inhoud

Waarom de impressionisten niet konden ophouden met bloemen schilderen

Gepubliceerd: • 14 min lezen

Waterlelies (1916) van Claude Monet, een van de zo’n 250 doeken van de lelievijver die hij in zijn laatste dertig jaar schilderde

In juni 1883 tekende een drieënveertigjarige schilder uit Parijs een huurcontract voor een roze gepleisterde boerderij in een dorpje in Normandië dat Giverny heette, zo’n honderd kilometer stroomafwaarts van de stad aan de Seine. Hij had acht kinderen en twee stiefkinderen en vrijwel geen geld. De tuin was ongeveer een halve hectare groot. De drieënveertig jaar daarna maakte hij er een eigen kleurenlaboratorium onder de blote hemel van: hij plantte irissen in stroken, treurwilgen langs een vijvertje dat hij zelf had gegraven, perken vol klaprozen, klimrozen, stokrozen, en de geïmporteerde Egyptische en Japanse waterlelies die uiteindelijk meer dan tweehonderdvijftig van zijn schilderijen zouden vullen. Toen Claude Monet in 1926 stierf, had hij meer bloemen geschilderd dan enige andere grote kunstenaar in de Europese geschiedenis. En hij stond daarin niet eens alleen. Impressionistische bloemschilderijen, als categorie, lopen van Monets late lelievijvers terug via Renoirs boeketten, Manets pioenrozen en Fantin-Latours rozen naar één technische overtuiging die de hele groep deelde: dat bloemen, snel geschilderd in wisselend licht, een bijna perfect onderwerp waren voor de nieuwe manier van werken die ze aan het uitvinden waren.

Dit is een gids voor de acht impressionistische bloemschilderijen die er het meest toe doen. Sommige zijn waterleliepanelen zo groot als een muur. Andere zijn boeketten op een tafel. Ze bestrijken vijftig jaar en vier verschillende schilders. Samen laten ze zien waarom het bloemschilderij een van de centrale genres van de hele beweging werd, en waarom de traditie van de impressionistische tuin die eruit voortkwam in 2026 nog altijd de vaakst gereproduceerde categorie negentiende-eeuwse kunst aan slaapkamermuren is.

Waarom bloemen werkten voor de nieuwe schilderkunst

Eerst, voor de namen, een kort technisch punt, want dat beantwoordt de vraag die in het hele genre van de impressionistische natuurschilderkunst besloten ligt. Waarom schilderden de impressionisten zoveel bloemen?

Drie redenen, allemaal praktisch. Bloemen poseren niet. Je kunt ze niet per uur betalen, je kunt ze niet vragen stil te zitten, en ze veranderen zichtbaar voor je ogen terwijl het licht verschuift en de afgesneden stelen verwelken. Dat dwingt je tot een werktempo dat in de buurt komt van wat Monet buiten al probeerde te halen. Ten tweede zijn bloemen een bijna perfect onderwerp voor de nieuwe tubes met chemische pigmenten die de industriële revolutie net op de markt had gebracht. Kobaltblauw, cadmiumgeel, ultramarijn, viridiaan, alizarinekarmijn, chroomgroen: het hele heldere palet van de schilderkunst na 1860 werd deels verkocht met het argument dat je een tulp nu kon schilderen in de kleur die de tulp werkelijk had. Ten derde zijn bloemen een binnenonderwerp dat de regels van het buitenschilderen volgt. Je kunt ze in februari op een keukentafel schilderen in hetzelfde losse, snelle register dat je in juli voor een hooiberg zou gebruiken. Ze lieten een impressionist binnen werken zonder het programma op te geven.

Bijna elke schilder op de lijst van beroemde impressionisten schilderde bloemen. De acht voorbeelden hieronder zijn de voorbeelden die je moet kennen.

1. Monet, Waterlelies (Nymphéas), 1916

Het werk dat de hele traditie van het impressionistische bloemstuk in olieverf definieert. Monet kocht het landgoed in Giverny in 1890, nadat hij het zeven jaar had gehuurd, kocht in 1893 de aangrenzende strook moerasland erbij en besteedde twee jaar en een klein fortuin aan het omleiden van een zijtak van de Epte om de vijver te vullen. De eerste waterlelies plantte hij in 1894. In 1897 begon hij ze te schilderen. In de dertig jaar daarna maakte hij zo’n tweehonderdvijftig doeken van dezelfde vijver.

De versie hierboven is een van de latere doeken zo groot als een muur, geschilderd in 1916, toen Monet zesenzeventig was. Het laat het oppervlak van de vijver zien zonder zichtbare oever, zonder horizon en zonder vast standpunt. De leliebladeren drijven over een diepte van weerspiegelde lucht en wilgenblad. Als je naar het schilderij kijkt, kun je niet zeggen of je op de vijver neerkijkt of erdoorheen omhoogkijkt. Monet had twintig jaar nodig gehad om uit te vinden hoe hij die dubbelzinnigheid moest schilderen, en de late doeken zoals dit zijn de meest extreme versie ervan.

De grootste verzameling Nymphéas ter wereld hangt in het Musée de l’Orangerie in Parijs, waar Monet in de jaren 1920 zelf de twee ovale zalen ontwierp voor zijn acht grootste panelen, gemiddeld elk zo’n twee meter hoog en ruim vier meter breed. Het Marmottan bezit een kleinere groep late werken. Het Met bezit er drie. Het Art Institute of Chicago bezit er één. Voor een van hen staan is voor de meeste bezoekers het dichtst dat ze ooit zullen komen bij begrijpen waarom de impressionistische stijl uiteindelijk meer over het kijken zelf ging dan over datgene waarnaar gekeken werd.

2. Monet, De irissentuin in Giverny, rond 1900

Monets De irissentuin in Giverny (rond 1900), een van de grote schilderijen van de lange strook irissen die hij langs het middenpad van zijn tuin plantte

Monets irissen worden soms overschaduwd door de lelies, en dat is onterecht. Vanaf het begin van de jaren 1890 plantte hij elk voorjaar een strook baardirissen van zestig meter langs het middenpad van de bovenste tuin, de zogeheten Grande Allée. De irissen bloeiden ongeveer drie weken, eind mei en begin juni. Hij behandelde elk voorjaar als één werkcampagne. Het schilderij hierboven, gedateerd rond 1900, toont het pad dat zich terugtrekt tussen irissen die tot de ooghoogte van het doek reiken. Het groen, het violet en het blauwpaars liggen over elkaar heen in verticale streken die bijna te snel zijn om afzonderlijk te lezen.

Dit is een van de grote voorbeelden van het impressionistische landschap, en een van de helderste demonstraties van hoe Monet over een bloemperk dacht: niet als decoratief onderwerp, maar als een geordend veld van kleurcontrasten. Het oranjegele pad loopt recht door het midden omhoog. Het complementaire blauwviolet van de irissen staat aan weerszijden. De opbouw van het schilderij is bijna wiskundig. De uitvoering allerminst.

3. Renoir, Boeket bloemen, 1878

Renoirs Boeket bloemen (1878), geschilderd in zijn atelier in Montmartre in hetzelfde jaar als de grote vroege dansscènes

Renoir schilderde zijn hele leven boeketten, maar die van eind jaren 1870 zijn de sterkste. De versie hierboven is uit 1878, geschilderd in zijn kleine atelier in Montmartre in dezelfde maanden dat hij aan het dansschilderij van de Moulin de la Galette werkte. Het toont zo’n dertig snijbloemen in een glazen vaas op een gedrapeerde tafel, tegen een blauwgrijze muur. De compositie is los. De penseelvoering op de bloemblaadjes is zo snel dat het bijna geïmproviseerd aanvoelt.

Renoir was de schilder in de groep die zich het meest inzette om bloemen levend te laten aanvoelen. Hij schreef ooit dat hij meer over het schilderen van huid had geleerd van bloemstudies dan van welke andere oefening ook. Het roze van een pioenblaadje, zei hij, was hetzelfde roze als dat van de binnenkant van een arm. De truc was om ze met dezelfde snelheid en dezelfde losse toets te schilderen. Je ziet dat argument werken in het boeket hierboven. De bloemen poseren niet. Ze vallen uit de vaas. Ze zien eruit alsof ze een halfuur eerder van buiten zijn binnengebracht en elk moment hun blaadjes kunnen gaan laten vallen.

4. Manet, Pioenrozen, rond 1864-65

Édouard Manets Vaas met pioenrozen op een gelakt dienblad (rond 1864-65), een van zijn kleine stillevens uit de jaren vlak voor het schandaal rond Olympia

Édouard Manet, die op geen van de acht groepstentoonstellingen van de impressionisten exposeerde maar overal wordt gezien als de schilder die de deur openzette, schilderde in de jaren 1860 obsessief pioenrozen. Hij kweekte ze in zijn tuin in Gennevilliers, stroomafwaarts van Parijs, en nam afgesneden takken mee naar zijn atelier. Het Musée d’Orsay bezit zes van zijn pioenrozenstillevens uit de periode 1864-65. De versie hierboven, olieverf op paneel, toont een vaas met roze en witte pioenrozen op een zwart gelakt Japans dienblad.

Dit zijn geen tuinschilderijen. Het zijn interieurstukken, geschilderd in een Parijs atelier met beheerst noorderlicht. Maar de penseelvoering is al los. De blaadjes zijn summier aangegeven. Het zwarte dienblad en de donkere achtergrond zorgen ervoor dat de bloemen lezen als het enige levende ding op het schilderij. Manet was de schilder die de pioenroos vestigde als serieus modern onderwerp. Elke impressionist die na hem kwam, Renoir, Caillebotte, Fantin-Latour, zelfs Cézanne op zijn manier, werkte in het genre dat Manet had vastgelegd in dit kleine groepje doeken, vlak voordat Olympia hem berucht maakte.

5. Fantin-Latour, Stilleven met witte rozen, jaren 1870

Henri Fantin-Latours Stilleven met witte rozen, een van zijn honderden minutieuze bloemstudies die het behoudender deel van de impressionistische generatie verankerden

Henri Fantin-Latour is het lastige geval. Hij was een goede vriend van Manet, schilderde met de kring van de impressionisten, exposeerde zijn groepsportretten van hen en staat op elke lange lijst van belangrijke impressionisten. Maar zijn eigen bloemschilderijen zijn de meest gepolijste, glad afgewerkte en ouderwetse van de hele generatie. Hij schilderde in zijn leven zo’n achthonderd bloemstillevens, vooral rozen. Hij verkocht ze allemaal, vooral aan Britse verzamelaars. Ze zijn de financiële reden dat hij ook de meer experimentele groepsportretten en figuurstudies kon maken waar hij nu beter om bekendstaat.

De witte rozen hierboven zijn een representatief voorbeeld. De blaadjes zijn een voor een weergegeven. De bladeren zijn naar achteren toe gearceerd. De vaas krijgt een volledig perspectief en een duidelijke lichtbron. In de bloemen zelf zit bijna niets van de losse impressionistische penseelvoering. En toch was Fantin-Latour, in zijn gesprekken en in zijn keuze van vrienden, een volwaardig lid van de avant-garde. Hij nam zichzelf op in zijn groepsportret Hommage aan Delacroix uit 1864, naast Manet, Whistler en Baudelaire.

De rozen van Fantin-Latour bewijzen dat impressionistische bloemen als categorie technisch niet uniform waren. Er was een behoudende vleugel van dezelfde generatie die naast de radicalen met hun losse toets werkte, en de commercieel succesvolste bloemschilder van de hele jaren 1870 en 1880 was de behoudende.

6. Monet, Waterlelies en Japanse brug, rond 1899

Monets Waterlelies en Japanse brug (rond 1899), de vroege fase van de lelievijverschilderijen voordat de brug uit zijn beeld verdween

De lelievijverserie begon niet met de muurgrote panelen in de Orangerie. Ze begon met een kleiner, strakker formaat waarop de houten voetbrug in Japanse stijl stond die Monet in 1895 over de vijver had laten bouwen. De versie hierboven, van rond 1899, is een van de ongeveer achttien doeken die hij tussen 1899 en 1900 van de brug maakte. De compositie is conventioneler dan bij de late lelies. Er is een duidelijke horizon. De brug overspant de vijver van rand tot rand. De lelies liggen voor en achter de brug.

Dit is het instapwerk om de ontwikkeling te begrijpen. De vroege vijverschilderijen hebben structuur. In de middenperiode verdwijnen de brug en de oever. In de late panelen verdwijnt bijna alles behalve de drijvende bladeren en de weerspiegelde lucht. Voor de versie met de brug staan is als het eerste hoofdstuk lezen van een lange roman waarvan de schrijver nog niet heeft uitgevonden wat hij moet weglaten. De losheid komt later. Eerst moest de structuur staan.

7. Caillebotte, Gele rozen in een vaas, 1882

Gustave Caillebottes Gele rozen in een vaas (1882), geschilderd in zijn buitenhuis in Petit-Gennevilliers in de jaren dat hij ook het werk van zijn vrienden verzamelde

Gustave Caillebotte, die vooral bekend is van zijn bijna drie meter brede schilderij van Parijs in de regen en als de stille verzamelaar die de vroege impressionisten overeind hield, was ook een serieus bloemschilder. Hij kweekte ze op zijn landgoed in Petit-Gennevilliers aan de Seine, net stroomafwaarts van Parijs, waar hij de laatste twaalf jaar van zijn leven doorbracht. Hij schilderde ze in strakkere, bijna fotorealistische composities die er heel anders uitzien dan de boeketten van zijn vrienden.

De gele rozen hierboven, uit 1882, tonen zes afgesneden bloemen in een glazen vaas tegen een bijna monochrome crèmekleurige achtergrond. De vaas is met technische precisie weergegeven. De rozen zelf zijn impressionistisch, met een losse toets. Het schilderij werkt omdat de precieze vaas de losse bloemen levendiger laat lijken dan ze in een compositie zouden zijn die helemaal los is geschilderd. Caillebotte was in zijn twintiger jaren opgeleid tot scheepsbouwkundig ingenieur, en het oog van de ingenieur is zichtbaar in bijna elk schilderij dat hij maakte.

8. Monet, De tuin van de kunstenaar in Giverny, 1900

Claude Monets De tuin van de kunstenaar in Giverny (1900), met een blik over het lange pad met bloeiende irissen in het voorjaar naar het atelier achter op het landgoed

De laatste van de acht is weer een tuinschilderij uit Giverny, dit keer uit 1900, en een van de vaakst gereproduceerde beelden uit de traditie van de impressionistische tuin. De blik loopt half mei over het middenpad van de bovenste tuin, naar het roze gepleisterde huis aan het eind. Irissen in stroken geel, wit, blauw en donkerpaars staan aan weerszijden van het pad. Het licht is het zachte licht van de late ochtend dat Monet voor de bovenste tuin het mooist vond, voordat de zon hoog genoeg stond om het blauwviolet uit de irissen te bleken.

Dit is het schilderij dat het grootste deel van de twintigste eeuw leerde hoe een impressionistische tuin eruitzag. Het is het bronbeeld voor duizenden reproducties aan slaapkamermuren, theedoekpatronen en magneten in museumwinkels. Dat er in commerciële zin een hele industrie rond impressionistische natuurschilderijen bestaat, komt grotendeels door dit ene doek en het dozijn nauw verwante varianten die Monet tussen 1898 en 1902 maakte.

Waar je op let bij elk impressionistisch bloemschilderij

Een kort lijstje voor de volgende keer dat je ervoor staat.

Kijk eerst naar de penseelvoering op de bloemblaadjes, voordat je naar iets anders kijkt. Hoe losser de penseelvoering, hoe sterker de schilder in het impressionistische programma geloofde. Een blaadje dat in drie of vier streken is geschilderd, is ‘impressionistischer’ dan een blaadje met het soort afwerking dat Fantin-Latour aan zijn rozen gaf. Allebei zijn ze geldig. Het technische verschil zie je binnen een paar seconden.

Kijk ten tweede naar de achtergrond. Impressionistische bloemschilderijen staan meestal tegen een bewust vlakke of bijna vlakke achtergrond. De pioenrozen van Manet staan tegen zwart. Het boeket van Renoir tegen blauwgrijs. De rozen van Caillebotte tegen crème. De truc is om de kleuren van de bloemen naar voren te halen door ze achter zich niets te geven om mee te concurreren. Vergelijk het met de bloemschilderkunst van de Salon uit dezelfde tijd, die uitbundige stoffen of gordijnen als achtergrond gebruikte, en de moderniteit van de impressionistische aanpak springt meteen in het oog.

Kijk ten derde naar hoe het licht is weergegeven. In een echt impressionistisch bloemschilderij wordt de lichtbron bijna altijd gesuggereerd in plaats van getoond. Er is geen duidelijke schaduw. Er is geen overduidelijk licht van links. De bloemen lijken van binnenuit te gloeien. Het is dezelfde truc die de landschappen in de open lucht gebruiken. Het licht is overal. Het schilderij is het licht.

Chiaro leest Monets brief uit 1909 aan de kunsthandelaar Paul Durand-Ruel voor, waarin hij de lelievijver beschrijft als ‘een obsessie die al te lang duurt’, terwijl jij in de Orangerie voor een van de late Nymphéas staat en naar twee meter drijvende leliebladeren kijkt.

De clou

Een schilder huurt in 1883 een boerderijtje in Normandië omdat hij in Parijs achterloopt met de huur. Hij legt een tuin aan. De tuin neemt zijn werk over. Als hij in 1926 sterft, heeft de lelievijver die hij zelf groef tweehonderdvijftig schilderijen opgeleverd, en is het impressionistische bloemschilderij de vaakst gereproduceerde categorie negentiende-eeuwse kunst ter wereld geworden. Allemaal afkomstig van een landgoed van een halve hectare in een dorp met tweehonderd inwoners, zo’n honderd kilometer stroomafwaarts van Parijs aan de Seine.

Beeldverantwoording