
Twee schilderijen, twintig jaar uit elkaar. Het eerste is klein, geschilderd in Le Havre op een nevelige novemberochtend in 1872. Het toont een werkende haven met een oranje zon die boven het water opkomt en drie zwarte roeiboten die uitvaren voor de dag. De schilder was Claude Monet, de titel was Impression, soleil levant, en een satirische criticus die het in 1874 zag, dacht dat hij een belediging uitdeelde toen hij de schilders die zulke dingen maakten ‘impressionisten’ noemde. Het tweede is ook klein, geschilderd in Oslo na een avondwandeling in januari 1893, door een Noorse kunstenaar die Edvard Munch heette. Het toont een mensachtige figuur op een brug langs een fjord, met de handen tegen het gezicht en de mond open, terwijl de lucht erachter oranje en rood bloedt en het water dezelfde kleuren terugbloedt. De schilder schreef in zijn dagboek dat de lucht had gevoeld als ‘een oneindige schreeuw die door de natuur ging’. Het heet nu De schreeuw, en het is het beeld dat de meeste mensen in 2026 voor zich zien als je hun vraagt zich een expressionistisch schilderij voor te stellen. De vraag naar impressionisme en expressionisme komt met andere woorden neer op twee schilderijen, allebei met een oranje lucht in brand boven het water, twintig jaar na elkaar gemaakt, in twee verschillende landen, die twee totaal verschillende vragen stellen over waar schilderkunst voor dient.
Dit is het verschil tussen impressionisme en postimpressionisme, tussen impressionisme en expressionisme, en tussen het impressionisme en bijna alles wat erna kwam. Drie bewegingen die visueel genoeg op elkaar lijken om ze te verwarren, allemaal ontstaan in een tijdvak van ruwweg vijftig jaar tussen 1870 en 1920, in Frankrijk en Duitsland. Het schema dat de meeste websites je geven om ze uit elkaar te houden, zit op het belangrijkste punt fout. Hier is het schema dat wel werkt.
De test met één vraag
De vraag naar impressionisme en expressionisme in de kunst valt terug te brengen tot één vraag, en het schema dat iedereen gebruikt, mist die. Het standaardschema zegt dat impressionisme ‘buiten’ is en expressionisme ‘binnen’. Of het zegt dat impressionisme ‘vrolijk’ is en expressionisme ‘somber’. Allebei misleidend. Degas schilderde binnen en Kirchner schilderde straattaferelen, dus het schema van de plek klopt niet. Munchs latere landschappen zijn vreugdevol en Pissarro’s late boulevardtaferelen zijn troosteloos, dus het schema van de stemming klopt ook niet.
Het echte verschil is dit. Impressionisme is schilderen wat je ogen zien. Expressionisme is schilderen wat je zenuwen voelen.
Dat is de hele test. Houd een willekeurig schilderij uit een van beide bewegingen tegen die vraag en het antwoord valt er zo uit. Monets Impression, soleil levant is een schilderij van een bepaalde ochtend in een bepaalde haven, met de oranje zon die onder een bepaalde hoek opkomt. De schilder probeert zijn lichamelijke, optische ervaring vast te leggen van het kijken ernaar. Munchs Schreeuw is een schilderij van een gevoel dat niets te maken heeft met hoe de fjord er die avond werkelijk uitzag. De lucht was niet echt rood. De figuur op de brug heeft niet echt een ovaal hoofd zonder gelaatstrekken. De schilder probeert vast te leggen hoe zijn zenuwstelsel reageerde op een moment van angst.
Het impressionisme vertrouwt het oog. Het expressionisme wantrouwt het oog. Dat is het hele verschil. Al het andere, techniek, kleur, onderwerp, periode, land, komt voort uit die ene onenigheid.
Wanneer en waar ze ontstonden
Twee korte tijdlijnen, want de jaartallen zijn belangrijk voor hoe de bewegingen zich tot elkaar verhouden.
Impressionisme: Parijs, ruwweg 1860 tot 1886. De eerste impressionistententoonstelling werd in april 1874 gehouden op een geleende fotografenzolder aan de Boulevard des Capucines. De achtste en laatste groepstentoonstelling vond plaats in 1886. Tegen die tijd waren de meeste oorspronkelijke schilders doorgegaan naar andere registers of hadden ze de technieken gewoon opgenomen in een werkwijze die geen label meer nodig had. De schilders waren een kleine groep van zo’n vijftien vrienden, de meesten in Parijs, en tegen 1880 schilderden ze allemaal ongeveer in dezelfde richting. Claude Monet was de meest toegewijde. Pierre-Auguste Renoir was de populairste. Edgar Degas was technisch de meest ambitieuze. Camille Pissarro was de enige die op alle acht groepstentoonstellingen exposeerde.
Expressionisme: Duitsland en Noord-Europa, ruwweg 1905 tot 1925. De twee belangrijkste expressionistische groepen ontstonden allebei begin twintigste eeuw in Duitsland. Die Brücke, ‘De Brug’, werd in 1905 in Dresden opgericht door vier studenten architectuur, onder wie Ernst Ludwig Kirchner. Der Blaue Reiter, ‘De Blauwe Ruiter’, werd in 1911 in München opgericht door Wassily Kandinsky en Franz Marc. Edvard Munch in Noorwegen en Oskar Kokoschka in Wenen worden meestal ook tot de expressionisten gerekend, al gingen ze aan beide Duitse groepen vooraf en waren ze er nooit lid van. De hele beweging werd in 1937 feitelijk de nek omgedraaid door de nazi’s, toen de tentoonstelling Entartete Kunst bijna elke expressionistische schilder als ‘ontaard’ bestempelde en hun werk uit de Duitse musea liet verwijderen.
Het impressionisme is dus ruwweg een generatie ouder. Het speelde zich vooral af in Frankrijk. Het was voorbij in 1890. Het expressionisme is ruwweg een generatie jonger. Het speelde zich vooral af in Duitsland. Het was voorbij in 1937, met geweld.
Wat een impressionistisch schilderij eigenlijk doet

Ga in het Musée d’Orsay voor Renoirs Bal du moulin de la Galette staan en kijk hoe het gespikkelde middaglicht door de bladeren op de dansers valt. Het schilderij doet een specifieke optische bewering. Op een zondagmiddag in 1876, in een openluchtdanszaal op Montmartre, met de zon die linksboven door de bomen valt, is dit ongeveer wat je had gezien als je erbij was geweest. De gezichten zijn niet perfect getekend. De kleren zijn niet afgewerkt. Maar het licht is waarneembaar echt, de dansers zijn waarneembaar mensen, en het hele schilderij vertrouwt erop dat het genoeg is om die visuele waarnemingen eerlijk vast te leggen.
Dat is het impressionistische programma. Kijk naar de wereld. Schilder haar zoals ze er werkelijk uitziet op het moment dat je kijkt. Idealiseer niet. Symboliseer niet. Verzin niets. Het licht door de bladeren is echt het belangrijkste van het schilderij, en de schilder doet geen enkele poging het een betekenis te geven die verder gaat dan zijn eigen fysieke waarheid.
De technische kenmerken die uit die keuze volgen, zijn voorspelbaar. Losse penseelvoering, want als je snel werkt in veranderend licht, kun je je geen gepolijst oppervlak veroorloven. Heldere kleuren, want met de nieuwe chemische pigmenten kun je de kleuren die je voor je ziet echt schilderen in plaats van ze terug te mengen tot een bruin academisch palet. Onderwerpen in de buitenlucht, want daar werken de experimenten met licht. Moderne onderwerpen, zoals treinen, buitenwijken, danszalen, roeiers in het weekend, balletrepetities en de nieuwe Parijse boulevards, want dat zijn de onderwerpen die in je zichtbare heden bestaan. Afgesneden composities die uit het midden liggen, ontleend aan de fotografie en aan Japanse prenten, want zo ziet je werkelijke visuele ervaring eruit voordat een Salonschilder haar opschoont.
Het impressionistische project is een project van vertrouwen op je ogen.
Wat een expressionistisch schilderij eigenlijk doet

Kijk nu naar Kirchners Straat, Berlijn uit 1913, dat in het MoMA in New York hangt. Het toont een Berlijns trottoir ’s avonds, met twee prostituees op de voorgrond, een paar mannen met hoeden om hen heen en een menigte voetgangers die op de achtergrond in elkaar is geperst. De figuren zijn vervormd. De gezichten zijn maskerachtig. De kleuren kloppen niet: roze, zuurgroen en vuil turkoois, geen ervan past bij een echt Berlijns trottoir. De compositie is verticaal gekanteld, alsof de hele straat door een fisheyelens wordt bekeken door iemand die in paniek is.
Kirchner liegt niet over Berlijn. Hij schildert hoe het voor hem voelde om in 1913 op een Berlijns trottoir te staan. De angst van de stedelijke moderniteit. Het zakelijke karakter van de ontmoetingen. Hoe het vooroorlogse Berlijn voelde alsof het op de rand van iets vreselijks balanceerde. Het schilderij is geen verslag van een plek. Het is een verslag van een gevoel over een plek. De vervormingen en de verkeerde kleuren zijn geen mislukte waarnemingen. Ze zijn precies de bedoeling.
Dat is het expressionistische programma. Kijk niet naar de wereld. Kijk naar wat de wereld met je doet. Schilder dat dan. Vervorm wat er vervormd moet worden om het gevoel zichtbaar te maken. Gebruik de verkeerde kleur als de juiste kleur niet de juiste lading heeft. Buig het perspectief. Maak de ogen te groot. Rek de mond uit. Het zenuwstelsel van de schilder is het onderwerp. De wereld in het schilderij is alleen een metafoor voor wat dat zenuwstelsel doet.
Ook de technische kenmerken van het expressionisme zijn voorspelbaar, en ze zijn grotendeels omkeringen van de impressionistische. Zware contouren in plaats van opgeloste randen. Agressieve, onnatuurlijke kleur in plaats van waargenomen kleur. Vervormde figuren in plaats van eerlijk geproportioneerde. Symbolische in plaats van toevallige onderwerpen. De schilder kondigt de betekenis aan in plaats van die door de zichtbare wereld te laten leveren.
Wacht even, wat is postimpressionisme dan?
Hier komt de vraag naar impressionisme en postimpressionisme om de hoek kijken, en dat is de vraag die de meeste makers van snelle schema’s verkeerd beantwoorden.
Het postimpressionisme is de brug. Het is de term die kunsthistorici in de jaren 1910 achteraf bedachten voor een generatie schilders die in de jaren 1880 en 1890 binnen het impressionisme begon, maar die in verschillende richtingen voorbij de grenzen ervan ging. Cézanne ging richting structuur en de formele analyse van hoe een schilderij in elkaar zit. Vincent van Gogh ging richting emotionele intensiteit en verzadigde kleur. Paul Gauguin ging richting symboliek en niet-westerse kleursystemen. Georges Seurat ging richting wetenschappelijke stippenpatronen: het pointillisme, ook wel neo-impressionisme genoemd. Geen van hen doet wat Monet deed. Geen van hen doet wat Munch doet. Ze zitten ertussenin.
Het verschil tussen impressionisme en postimpressionisme is in één zin dit. Het impressionisme vertrouwt het oog. Het postimpressionisme gebruikt nog steeds de gereedschapskist van losse penseelvoering en heldere kleur die het impressionisme ontwikkelde, maar begint die in te zetten om iets anders uit te drukken dan pure optische waarheid: structuur, bij Cézanne, of emotie, bij Van Gogh. Het postimpressionisme is geen samenhangende beweging. Het is de term die we gebruiken voor de vier of vijf grote schilders die uit het impressionisme voortkwamen, maar al op weg waren naar het expressionistische standpunt voordat het expressionisme als label bestond.
Vooral Van Gogh is de schilder die het expressionisme het directst aankondigde. De dikke, wervelende penseelvoering in zijn late schilderijen uit Saint-Rémy doet iets wat dichter bij Munch staat dan bij Monet. De Duitse expressionisten lazen in de jaren 1900 en 1910 zijn brieven aan zijn broer Theo als een soort stichtingsdocument. Ze zagen wat zij probeerden te doen al gedaan in Van Goghs De sterrennacht, tien of vijftien jaar eerder.
Het heldere antwoord op de vraag of neo-impressionisme en postimpressionisme hetzelfde zijn: nee. Neo-impressionisme is de specifiekere term voor Seurats pointillistische aanpak, soms divisionisme genoemd, waarbij kleine stippen pure kleur op afstand door het oog worden gemengd. Postimpressionisme is de bredere overkoepelende term die het neo-impressionisme omvat, net als Cézannes structurele project, Van Goghs emotionele project en Gauguins symbolistische project. Alle vier die takken groeiden in de jaren 1880 uit het impressionisme. Twee ervan (die van Van Gogh en in mindere mate die van Gauguin) mondden in de jaren 1900 rechtstreeks uit in het expressionisme.
De andere vergelijking waar iedereen op stuit
Nu we toch labels aan het sorteren zijn, verdient de vraag naar impressionisme en realisme een alinea, want dat is de andere die steeds opduikt.
Het realisme is in de schilderkunst de beweging die in Frankrijk in de jaren 1840, 1850 en 1860 aan het impressionisme voorafging. Gustave Courbet was de leidende figuur. Jean-François Millet, Honoré Daumier en Jean-Baptiste-Camille Corot worden meestal ook daar ingedeeld. Het realistische programma was het gewone moderne leven te schilderen, boeren, arbeiders, de armen in de stad, met ernst en zonder idealisering. De technische uitvoering was nog betrekkelijk gepolijst, maar de onderwerpen waren een bewuste weigering van de voorkeur van de Salon voor mythologie en geschiedenis. Het realisme was politiek links en visueel conservatief.
Het impressionisme erfde van het realisme de toewijding aan moderne onderwerpen, het station, de buitenwijk, de boulevard, de danszaal, maar verwierp het gepolijste oppervlak. Waar Courbet de handen van een boer met volle oudemeesterlijke schaduwwerking zou weergeven, gaf Monet een hooimijt weer als drie of vier losse vlekken complementaire kleur. Het hoe is anders. Het waarom is vergelijkbaar. Het realisme is de directe voorouder van het impressionisme, en de grens tussen de twee is vaag.
Hoe verschilt het impressionisme van het realisme? Het veranderde de penseelvoering, hield de onderwerpen, voegde de werkwijze in de open lucht toe en omarmde kleurcontrast. Realisme en impressionisme lopen in elkaar over. Realisme en expressionisme niet.
Twee schilderijen naast elkaar

Hier is de test van naast elkaar. Stel je Monets Impression, soleil levant aan een muur voor, en Kandinsky’s Compositie VII ernaast. Allebei geschilderd in hetzelfde tijdvak van veertig jaar. Allebei over kleur en ritme. Allebei keren ze bewust de academische afwerking de rug toe.
De Monet, geschilderd in 1872, is herkenbaar een haven in Le Havre op een bepaalde novemberochtend. Je kunt de zon, de boten, de schoorstenen en het water aanwijzen. De weergave is los, maar het onderwerp is echt en waarneembaar. De schilder vraagt zijn oog het werk te doen en vertrouwt op wat zijn oog rapporteert.
De Kandinsky, geschilderd in 1913, is herkenbaar niets in het bijzonder. De gekleurde vormen stellen geen voorwerpen voor. De compositie verwijst niet naar een echte plek. Kandinsky was zelf synestheet: hij hoorde muziek als hij kleur zag, en zijn Composities zijn in wezen pogingen om de ervaring van muziek te schilderen. Er is geen waarneembaar onderwerp. Er is alleen de innerlijke ervaring van de schilder, zichtbaar gemaakt.
Dat is de kloof tussen impressionisme en expressionisme aan één muur. Monet vertrouwt erop dat de wereld het onderwerp is. Kandinsky heeft besloten dat de wereld niet het onderwerp is, maar het innerlijk leven van de schilder. De schilders ertussenin, Van Gogh, Munch, Kirchner, Marc, werken de gevolgen daarvan uit.

Franz Marcs Blauw paard I, geschilderd in 1911, maakt hetzelfde punt op een doek van nog geen meter. Het paard is blauw. Er bestaan geen blauwe paarden. Het blauw is geen waarneming, het is een gevoel: over onschuld, over het innerlijk van het dier, over de spirituele ernst die volgens Marc huisde in een dier dat de mens tot onzichtbaarheid had afgestompt. Het schilderij was een van de stichtingswerken van Der Blaue Reiter, de expressionistische groep uit München die Marc en Kandinsky in 1911 begonnen. Ze noemden de groep naar het blauwe paard en de ruiter die in het vroege expressionistische werk van beide schilders steeds terugkomen. Het dier is het onderwerp. Het blauw is de schilder die je vertelt wat het dier betekent.
Een kort spiekbriefje
Omdat de vraag hoe impressionisme verschilt van expressionisme zo vaak opduikt, hier de vergelijking teruggebracht tot één regel per aspect.
- Periode: impressionisme ca. 1860-1886, vooral Frankrijk. Expressionisme ca. 1905-1925, vooral Duitsland.
- Kernvraag: het impressionisme vraagt ‘hoe ziet de wereld eruit?’ Het expressionisme vraagt ‘hoe voelt de wereld?’
- Kleurlogica: het impressionisme gebruikt waargenomen kleur. Het expressionisme gebruikt symbolische of emotionele kleur.
- Tekening: het impressionisme lost contouren op. Het expressionisme brengt ze terug.
- Onderwerp: het impressionisme neemt het toevallige moderne leven als onderwerp. Het expressionisme neemt het innerlijke gevoelsleven als onderwerp.
- Vervorming: het impressionisme vervormt alleen zoveel als het oog doet (afsnijding, composities uit het midden). Het expressionisme vervormt bewust om het beeld te laden.
- Penseelvoering: allebei los. Impressionistische losheid legt waarneming vast; expressionistische losheid legt gevoel vast.
- Politiek: het impressionisme is grotendeels apolitiek. Het expressionisme is vaak uitgesproken politiek en werd door de nazi’s officieel als ‘ontaard’ verboden.
- Directe voorouder: het impressionisme komt voort uit het Franse realisme. Het expressionisme komt voort uit de postimpressionisten Van Gogh en Gauguin, en uit Munch.
Waar je op let als je er de volgende keer voor staat
Drie snelle dingen.
Kijk eerst naar de kleur. Kan het aannemelijk de kleur van het echte tafereel zijn, dan kijk je waarschijnlijk naar impressionisme. Is de lucht zuurgroen of het gezicht roze tegen petrol, dan kijk je waarschijnlijk naar expressionisme.
Kijk daarna naar de lijn. Lossen de randen van voorwerpen op in de omringende atmosfeer: impressionisme. Zijn de randen zwaar omlijnd of met harde streken uitgehakt: expressionisme.
Kijk ten slotte naar de figuur. Kloppen de verhoudingen ongeveer met hoe verhoudingen meestal zijn? Impressionisme. Of zijn de ogen te groot, is het hoofd misvormd, het lichaam gebogen? Expressionisme. Chiaro leest Munchs dagboeknotitie uit januari 1893 over de ‘oneindige schreeuw die door de natuur ging’ voor terwijl je voor een van de litho’s van De schreeuw staat en naar de rood bloedende lucht kijkt.
De meeste verwarring tussen impressionisme en expressionisme in populaire teksten komt doordat er alleen naar de penseelvoering wordt gekeken. Beide bewegingen gebruiken losse penseelvoering. De penseelvoering is niet het verschil. Het verschil is wat die penseelvoering vastlegt.
De clou
Een nevelige haven in Le Havre in november 1872. Een figuur op een brug in Oslo in januari 1893. Twintig jaar ertussen, twee verschillende landen, twee verschillende generaties. Allebei een oranje lucht in brand boven het water. De eerste schilder probeert je te vertellen hoe de ochtend eruitzag. De tweede schilder probeert je te vertellen hoe de avond voelde. Dat is de hele vraag naar impressionisme en expressionisme, in twee schilderijen, allebei klein, allebei met dezelfde kleur in de lucht.
Beeldverantwoording
- Edvard Munch, 1893, The Scream.jpg — Edvard Munch (1863-1944). Bron, publiek domein.
- Auguste Renoir - Dance at Le Moulin de la Galette - Google Art Project.jpg — Pierre-Auguste Renoir (1841-1919). Bron, publiek domein.
- Ernst Ludwig Kirchner, 1913, Street, Berlin.jpg — Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938). Bron, publiek domein.
- Vassily Kandinsky, 1913 - Composition 7.jpg — Wassily Kandinsky (1866-1944). Bron, publiek domein.
- Marc, Franz - Blue Horse I - Google Art Project.jpg — Franz Marc (1880-1916). Bron, publiek domein.