Przejdź do treści

Dlaczego impresjoniści nie mogli przestać malować kwiatów

Opublikowano: • 12 min czytania

Lilie wodne Claude’a Moneta (1916), jedno z około 250 płócien ze stawem liliowym, które namalował w ostatnich trzydziestu latach życia

W czerwcu 1883 roku czterdziestotrzyletni malarz z Paryża podpisał umowę najmu różowego, otynkowanego domu wiejskiego w małej normandzkiej wiosce Giverny, niecałe sto kilometrów w dół Sekwany od miasta. Miał ośmioro dzieci, dwoje pasierbów i prawie żadnych pieniędzy. Ogród miał około czterdziestu arów. Przez kolejne czterdzieści trzy lata zamieniał go w prywatne laboratorium koloru pod gołym niebem: sadził irysy w pasach, wierzby płaczące wzdłuż małego stawu, który sam wykopał, łany maków, pnące róże, malwy oraz sprowadzane z Egiptu i Japonii lilie wodne, które ostatecznie wypełniły ponad dwieście pięćdziesiąt jego obrazów. Kiedy Claude Monet zmarł w 1926 roku, namalował więcej kwiatów niż jakikolwiek inny wielki artysta w historii Europy. I wcale nie był w tym sam. Impresjonistyczne obrazy kwiatów jako kategoria biegną od późnych stawów liliowych Moneta przez bukiety Renoira, piwonie Maneta i róże Fantin-Latoura, a łączy je jedno techniczne przekonanie, które podzielała cała grupa: że kwiaty, malowane szybko w zmieniającym się świetle, są niemal idealnym tematem dla nowego sposobu pracy, który właśnie wymyślali.

To przewodnik po ośmiu impresjonistycznych obrazach kwiatów, które liczą się najbardziej. Niektóre to panele z liliami wielkości ściany. Inne to bukiety na stole. Obejmują pięćdziesiąt lat i czterech różnych malarzy. Razem pokazują, dlaczego obrazy kwiatów stały się jednym z głównych gatunków całego ruchu i dlaczego wyrosła z nich tradycja impresjonistycznego malarstwa ogrodowego wciąż jest w 2026 roku najczęściej reprodukowaną kategorią XIX-wiecznej sztuki na ścianach sypialni.

Dlaczego kwiaty pasowały do nowego malarstwa

Zanim padną nazwiska, krótka uwaga techniczna, bo odpowiada na pytanie, które samo się nasuwa przy impresjonistycznych obrazach natury. Dlaczego impresjoniści malowali tak dużo kwiatów?

Z trzech powodów, wszystkich praktycznych. Kwiaty nie pozują. Nie można im płacić za godzinę, nie można ich poprosić, żeby się nie ruszały, a zmieniają się na twoich oczach, gdy przesuwa się światło i więdną ścięte łodygi. To wymusza tempo pracy bliskie temu, które Monet już próbował osiągnąć w plenerze. Po drugie, kwiaty to niemal idealny temat dla nowych tubek z chemicznymi pigmentami, które rewolucja przemysłowa dopiero co wprowadziła na rynek. Błękit kobaltowy, żółć kadmowa, ultramaryna, zieleń szmaragdowa, karmin alizarynowy, zieleń chromowa: całą jasną paletę malarstwa po 1860 roku reklamowano po części argumentem, że teraz można namalować tulipana w kolorze, jaki tulipan naprawdę ma. Po trzecie, kwiaty to temat do pracowni, który rządzi się regułami pleneru. Można je malować na kuchennym stole w lutym w tym samym swobodnym, szybkim rejestrze, którego użyłoby się dla stogu siana w lipcu. Pozwalały impresjoniście pracować w środku bez porzucania programu.

Niemal każdy malarz z listy słynnych impresjonistów malował kwiaty. Osiem przykładów poniżej to te, które warto znać.

1. Monet, Lilie wodne (Nymphéas), 1916

Jedno dzieło, które definiuje całą impresjonistyczną tradycję malowania kwiatów olejem. Monet kupił posiadłość w Giverny w 1890 roku, po siedmiu latach wynajmowania, potem w 1893 roku dokupił przylegający pas podmokłej łąki i przez dwa lata, wydając małą fortunę, przekierowywał dopływ rzeki Epte, żeby napełnić staw. Pierwsze lilie wodne posadził w 1894 roku. Zaczął je malować w 1897 roku. Przez następne trzydzieści lat zrobił około dwustu pięćdziesięciu płócien z tym samym stawem.

Wersja powyżej to jedna z późnych, wielkich jak ściana, namalowana w 1916 roku, gdy Monet miał siedemdziesiąt sześć lat. Pokazuje powierzchnię stawu bez widocznego brzegu, bez linii horyzontu i bez stałego punktu widzenia. Liście lilii unoszą się na głębi odbitego nieba i liści wierzby. Patrząc na obraz, nie da się powiedzieć, czy patrzysz w dół na staw, czy w górę przez niego. Monet przez dwadzieścia lat dochodził do tego, jak namalować tę dwuznaczność, a późne płótna takie jak to są jej najbardziej skrajną wersją.

Największa kolekcja Nymphéas na świecie wisi w Musée de l’Orangerie w Paryżu, gdzie Monet sam zaprojektował w latach 20. dwie owalne sale na swoje osiem największych paneli, każdy średnio około dwóch metrów wysokości i ponad czterech szerokości. Marmottan ma mniejszą późną grupę. Met ma trzy. Art Institute of Chicago ma jeden. Stanie przed którymkolwiek z nich to dla większości zwiedzających najbliższe, co mogą osiągnąć w zrozumieniu, dlaczego styl impresjonistyczny ostatecznie bardziej dotyczył samego patrzenia niż rzeczy, na którą się patrzy.

2. Monet, Ogród irysów w Giverny, ok. 1900

Ogród irysów w Giverny Moneta (ok. 1900), jeden z wielkich obrazów długiego pasa irysów, który posadził wzdłuż głównej ścieżki posiadłości

Irysy Moneta bywają przyćmione przez lilie, co jest niesprawiedliwe. Od początku lat 90. XIX wieku co wiosnę sadził sześćdziesięciometrowy pas irysów bródkowych wzdłuż głównej ścieżki górnego ogrodu, tak zwanej Grande Allée. Irysy kwitły przez mniej więcej trzy tygodnie pod koniec maja i na początku czerwca. Każdą wiosnę traktował jak jedną kampanię roboczą. Obraz powyżej, datowany na około 1900 rok, pokazuje ścieżkę oddalającą się wśród irysów, które sięgają linii wzroku płótna. Zielenie, fiolety i niebieskie purpury leżą jedne na drugich pionowymi pociągnięciami, które są niemal zbyt szybkie, żeby odczytać je pojedynczo.

To jeden z wielkich przykładów impresjonistycznego pejzażu i jedna z najczystszych demonstracji tego, jak Monet myślał o rabacie kwiatowej: nie jako o dekoracyjnym temacie, lecz jako o uporządkowanym polu kontrastów barwnych. Pomarańczowo-żółta ścieżka biegnie prosto w górę środkiem. Dopełniający niebieski fiolet irysów jest po obu stronach. Struktura obrazu jest niemal matematyczna. Wykonanie jest jej przeciwieństwem.

3. Renoir, Bukiet kwiatów, 1878

Bukiet kwiatów Renoira (1878), namalowany w jego pracowni na Montmartrze w tym samym roku co wielkie wczesne sceny taneczne

Renoir malował bukiety przez całe życie, ale te z końca lat 70. są najmocniejsze. Wersja powyżej pochodzi z 1878 roku i powstała w jego małej pracowni na Montmartrze w tych samych miesiącach, w których pracował nad obrazem tańca w Moulin de la Galette. Pokazuje około trzydziestu ciętych kwiatów w przezroczystym szklanym wazonie na udrapowanym stole, na tle niebieskoszarej ściany. Kompozycja jest swobodna. Pędzel na płatkach jest tak szybki, że wydaje się niemal improwizacją.

Renoir był w grupie malarzem najbardziej oddanym temu, żeby kwiaty wydawały się żywe. Napisał kiedyś, że o malowaniu ludzkiego ciała nauczył się więcej ze studiów kwiatów niż z jakiejkolwiek innej praktyki. Róże płatka piwonii, mówił, to te same róże co wewnętrzna strona ramienia. Sztuka polegała na tym, żeby malować je z tą samą szybkością i tym samym lekkim dotknięciem. W bukiecie powyżej widać, jak ten argument działa. Kwiaty nie są upozowane. Wylewają się z wazonu. Wyglądają, jakby przyniesiono je z ogrodu pół godziny wcześniej i jakby zaraz miały zacząć gubić płatki.

4. Manet, Piwonie, ok. 1864-65

Wazon z piwoniami na lakierowanej tacy Édouarda Maneta (ok. 1864-65), jedna z jego małych martwych natur z lat tuż przed skandalem wokół Olimpii

Édouard Manet, który nie wystawiał na żadnej z ośmiu wystaw grupy impresjonistów, ale powszechnie uchodzi za malarza, który otworzył im drzwi, w latach 60. obsesyjnie malował piwonie. Uprawiał je w swoim ogrodzie w Gennevilliers, w dół rzeki od Paryża, i przynosił ścięte kwiaty do pracowni. Orsay ma sześć jego martwych natur z piwoniami z lat 1864-65. Wersja powyżej, olej na drewnie, przedstawia wazon z różowymi i białymi piwoniami na czarnej lakierowanej japońskiej tacy.

To nie są obrazy ogrodowe. To wnętrza, malowane w paryskiej pracowni w kontrolowanym północnym świetle. Ale pędzel już jest swobodny. Płatki są skrótowe. Czarna taca i ciemne tło sprawiają, że kwiaty czyta się jako jedyną żywą rzecz na obrazie. Manet był malarzem, który uczynił piwonie poważnym nowoczesnym tematem. Każdy impresjonista, który przyszedł po nim, Renoir, Caillebotte, Fantin-Latour, a na swój sposób nawet Cézanne, pracował w gatunku, który Manet określił w tej małej grupie płócien tuż przed tym, jak Olimpia przyniosła mu złą sławę.

5. Fantin-Latour, Martwa natura z białymi różami, lata 70. XIX wieku

Martwa natura z białymi różami Henriego Fantin-Latoura, jedno z setek jego drobiazgowych studiów kwiatów, które stanowiły oparcie bardziej konserwatywnego skrzydła pokolenia impresjonistów

Henri Fantin-Latour to przypadek kłopotliwy. Był bliskim przyjacielem Maneta, malował w kręgu impresjonistów, wystawiał ich zbiorowe portrety i figuruje na każdej długiej liście kluczowych artystów impresjonizmu. Ale jego własne obrazy kwiatów są najbardziej wypolerowane, gładko opracowane i staroświeckie w całym pokoleniu. Namalował w życiu około ośmiuset martwych natur z kwiatami, głównie z różami. Sprzedał wszystkie, przeważnie brytyjskim kolekcjonerom. To one finansowo pozwoliły mu tworzyć także bardziej eksperymentalne portrety zbiorowe i studia postaci, z których jest dziś lepiej znany.

Białe róże powyżej są typowym przykładem. Płatki oddano pojedynczo. Liście są ocienione ku tyłowi. Wazon ma pełną perspektywę i wyraźne źródło światła. W samych kwiatach nie ma niemal nic ze swobodnego impresjonistycznego pędzla. A jednak Fantin-Latour, w rozmowach i w wyborze przyjaciół, był pełnoprawnym członkiem awangardy. Umieścił samego siebie na swoim zbiorowym portrecie Hołd dla Delacroix z 1864 roku, obok Maneta, Whistlera i Baudelaire’a.

Róże Fantin-Latoura dowodzą, że impresjonistyczne kwiaty jako kategoria nie były technicznie jednolite. Obok radykałów swobodnego pędzla pracowało konserwatywne skrzydło tego samego pokolenia, a najbardziej udanym komercyjnie malarzem kwiatów całych lat 70. i 80. był właśnie konserwatysta.

6. Monet, Lilie wodne i japoński mostek, ok. 1899

Lilie wodne i japoński mostek Moneta (ok. 1899), wczesna faza obrazów stawu liliowego, zanim mostek zniknął z kadru

Seria stawu liliowego nie zaczęła się od paneli wielkości ściany w Orangerie. Zaczęła się od mniejszego, ciaśniejszego formatu, na którym był drewniany mostek w japońskim stylu, zbudowany przez Moneta nad stawem w 1895 roku. Wersja powyżej, z około 1899 roku, to jedno z mniej więcej osiemnastu płócien z mostkiem, które namalował w latach 1899-1900. Kompozycja jest bardziej konwencjonalna niż w późnych liliach. Jest wyraźny horyzont. Mostek przecina staw od brzegu do brzegu. Lilie są rozmieszczone przed mostkiem i za nim.

To dzieło na wejście, jeśli chce się zrozumieć całą drogę. Wczesne obrazy stawu mają strukturę. Okres środkowy usuwa mostek i brzeg. Późne panele usuwają niemal wszystko poza pływającymi liśćmi i odbitym niebem. Stanie przed wersją z mostkiem przypomina czytanie pierwszego rozdziału długiej powieści, której autor jeszcze nie wie, co pominąć. Swoboda przychodzi później. Najpierw trzeba było ustalić strukturę.

7. Caillebotte, Żółte róże w wazonie, 1882

Żółte róże w wazonie Gustave’a Caillebotte’a (1882), namalowane w jego wiejskim domu w Petit-Gennevilliers w latach, gdy kolekcjonował też prace przyjaciół

Gustave Caillebotte, najbardziej znany z prawie trzymetrowej szerokości obrazu Paryża w deszczu i z tego, że był cichym kolekcjonerem, który utrzymywał wczesnych impresjonistów na powierzchni, poważnie malował też kwiaty. Uprawiał je w swojej posiadłości w Petit-Gennevilliers nad Sekwaną, tuż w dół rzeki od Paryża, gdzie spędził ostatnie dwanaście lat życia. Malował je w ciaśniejszych, niemal fotorealistycznych kompozycjach, które czyta się zupełnie inaczej niż bukiety jego przyjaciół.

Żółte róże powyżej, z 1882 roku, pokazują sześć ciętych kwiatów w przezroczystym szklanym wazonie na niemal monochromatycznym, kremowym tle. Wazon oddano z inżynierską precyzją. Same róże to swobodny impresjonistyczny pędzel. Obraz działa, bo precyzyjny wazon sprawia, że swobodne kwiaty wyglądają na żywsze, niż wyglądałyby w kompozycji jednolicie swobodnej. Caillebotte jako dwudziestokilkulatek kształcił się na inżyniera okrętowego i oko inżyniera widać niemal w każdym obrazie, jaki namalował.

8. Monet, Ogród artysty w Giverny, 1900

Ogród artysty w Giverny Claude’a Moneta (1900): widok wzdłuż długiej ścieżki kwitnących wiosną irysów w stronę pracowni w głębi posiadłości

Ostatni z ośmiu to kolejny obraz ogrodu w Giverny, tym razem z 1900 roku, i jeden z najczęściej reprodukowanych obrazów w tradycji impresjonistycznego malarstwa ogrodowego. Widok biegnie wzdłuż głównej ścieżki górnego ogrodu w połowie maja, w stronę różowego domu na drugim końcu. Irysy w pasach żółci, bieli, błękitu i ciemnej purpury ciągną się po obu stronach ścieżki. Światło to miękkie światło późnego przedpołudnia, które Monet najbardziej lubił w górnym ogrodzie, zanim słońce stanęło na tyle wysoko, by spłaszczyć niebieskie fiolety irysów.

To obraz, który nauczył większość XX wieku, jak wygląda impresjonistyczny ogród. To źródło tysięcy reprodukcji na ścianach sypialni, wzorów na ścierkach kuchennych i magnesów w muzealnych sklepach. Komercyjny przemysł impresjonistycznych obrazów natury istnieje w dużej mierze dzięki temu jednemu płótnu i kilkunastu bliskim wariantom, które Monet namalował w latach 1898-1902.

Na co patrzeć w każdym impresjonistycznym obrazie kwiatów

Krótka lista na następny raz, gdy staniesz przed jednym z nich.

Po pierwsze, spójrz na pędzel na płatkach, zanim spojrzysz na cokolwiek innego. Im swobodniejszy pędzel, tym mocniej malarz wierzył w program impresjonistów. Płatek namalowany trzema albo czterema pociągnięciami jest bardziej „impresjonistyczny” niż płatek wykończony tak, jak Fantin-Latour wykańczał swoje róże. Oba podejścia są uprawnione. Różnicę techniczną widać w kilka sekund.

Po drugie, spójrz na tło. Impresjonistyczne obrazy kwiatów mają zwykle celowo płaskie albo niemal płaskie tło. Piwonie Maneta są na czerni. Bukiet Renoira na niebieskoszarym. Róże Caillebotte’a na kremowym. Sztuka polega na tym, żeby wysunąć kolory kwiatów do przodu, nie dając im za plecami niczego, z czym musiałyby konkurować. Porównaj to z salonową tradycją malowania kwiatów z tego samego okresu, która używała wymyślnych tkanin albo kotar w tle, a nowoczesność podejścia impresjonistów stanie się oczywista.

Po trzecie, spójrz, jak oddano światło. W prawdziwym impresjonistycznym obrazie kwiatów źródło światła jest niemal zawsze sugerowane, a nie pokazane. Nie ma wyraźnego cienia. Nie ma oczywistego oświetlenia z lewej strony. Kwiaty zdają się świecić od środka. To ta sama sztuczka, której używają pejzaże malowane w plenerze. Światło jest wszędzie. Obraz jest światłem.

Chiaro odczytuje list Moneta do marszanda Paula Duranda-Ruela z 1909 roku, w którym opisuje staw liliowy jako „obsesję, która trwa już zbyt długo”, gdy stoisz przed jednym z późnych Nymphéas w Orangerie i patrzysz na dwa metry pływających liści.

Puenta

Malarz kupuje w 1883 roku mały dom wiejski w Normandii, bo w Paryżu zalega z czynszem. Zakłada ogród. Ogród przejmuje jego twórczość. Kiedy w 1926 roku umiera, staw liliowy, który sam wykopał, dał dwieście pięćdziesiąt obrazów, a gatunek impresjonistycznych obrazów kwiatów stał się najczęściej reprodukowaną kategorią XIX-wiecznej sztuki na świecie. Wszystko z czterdziestoarowej posiadłości w wiosce liczącej dwustu mieszkańców, niecałe sto kilometrów w dół Sekwany od Paryża.

Źródła ilustracji