
In april 1874 openden dertig schilders een tentoonstelling op een geleende fotografenzolder aan de Boulevard des Capucines in Parijs. Ze hadden hun groep de Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. genoemd, een bewust bureaucratische naam om de spot te drijven met de officiële Salon. De tentoonstelling duurde vier weken. De toegang kostte een frank. Ze leverde vrijwel niets op, trok weinig publiek en kreeg recensies die varieerden van verbijsterd tot gemeen. Onder die dertig schilders zaten acht mensen die in de twintig jaar daarna zouden veranderen hoe de hele westerse wereld keek naar licht, weer, water, weekenden, balletrepetities en de buitenwijken van Parijs. De schilders van het impressionisme waren geen school. Ze hadden geen manifest. Ze waren een vriendengroep van zo’n vijftien mensen die in de jaren 1860 en 1870 naast elkaar schilderden en de schilderkunst bijna per ongeluk opnieuw uitvonden.
Dit is een gids voor de acht namen die er het meest toe doen. De namen wier werk je echt tegenkomt als je door het Musée d’Orsay, de Orangerie, het Marmottan of de negentiende-eeuwse zalen van elk groot museum loopt. Niet de volledige lijst. Die telt zo’n vijfentwintig namen, en als je specialist bent, kun je er dertig van maken. Maar de lijst van beroemde impressionisten die iedereen echt nodig heeft, komt neer op deze acht. We nemen ze ongeveer in de volgorde waarin je ze in het Orsay tegenkomt, vanaf de begane grond naar boven.
Wat ‘impressionist’ eigenlijk betekent
Eerst, voor de namen, een korte definitie, want de term wordt nogal losjes gebruikt. Een impressionistische schilder is in strikte zin iemand die exposeerde op een of meer van de acht impressionistische groepstentoonstellingen die tussen 1874 en 1886 in Parijs werden gehouden. Dat is het enige objectieve criterium. Cézanne exposeerde op de eerste en de derde. Édouard Manet, de schilder die het sterkst wordt geassocieerd met het ontstaan van de beweging, exposeerde op geen enkele en weigerde zichzelf impressionist te noemen. Seurat exposeerde op de achtste en wordt meestal bij het postimpressionisme ingedeeld. De officiële lijst van belangrijke impressionisten uit de acht tentoonstellingen is rommeliger dan de populaire herinnering eraan.
Wat hen stilistisch verbindt, is korter en makkelijker te beschrijven. Ze schilderden waar mogelijk buiten, en plein air, op draagbare doeken. Ze werkten snel, vaak in een of twee sessies, om het veranderende licht te vangen. Ze lieten de penseelstreken zichtbaar in plaats van ze in elkaar over te laten lopen. Ze kozen voor heldere kleuren, rechtstreeks uit de nieuwe tubes met chemische pigmenten die de industriële revolutie net op de markt had gebracht, boven het bruine en okerkleurige palet van de academie. Ze schilderden gewone, moderne onderwerpen in plaats van mythologie en geschiedenis: stations, tuinen in de buitenwijken, roeiers in het weekend, dansers tijdens de repetitie, de nieuwe boulevards die Haussmann dwars door Parijs had getrokken. En ze hingen hun werk op waar het publiek het kon zien, buiten de officiële Salon.
Dat is het hele technische programma. De rest is biografie.
1. Claude Monet, de oprichter per ongeluk
Geboren in Parijs in 1840, opgegroeid in Le Havre, gestorven in Giverny in 1926. Als het impressionisme een oprichter heeft, dan is het Monet, en alleen omdat zijn kleine havenstudie Impression, soleil levant, geschilderd in 1872 en getoond op de tentoonstelling van 1874, de beweging haar naam gaf toen een satirische criticus ‘impressionist’ als spotnaam gebruikte en de schilders die naam hielden.
Monet is degene die de principes tot het uiterste doorvoerde. Hij schilderde hetzelfde onderwerp keer op keer, op verschillende momenten van de dag en bij verschillend weer: hooimijten, populieren, de kathedraal van Rouen, de waterlelievijver in Giverny. Elk doek behandelde hij als het bevriezen van één enkele lichtsituatie. De reeks van de kathedraal van Rouen alleen al telt dertig doeken. De waterlelies zijn er zo’n tweehonderdvijftig. Aan het eind van zijn leven was hij bijna uitsluitend een schilder van licht op water en steen.
De nuttigste Monet om als eerste te bekijken is het schilderij uit een van zijn reeksen dat het dichtst bij je hangt. Het Orsay heeft vijf kathedralen van Rouen naast elkaar hangen. De Orangerie heeft de acht enorme Nymphéas-panelen in de speciale ondergrondse zalen. Het Marmottan heeft de Impression, soleil levant. Het Met in New York heeft hooimijten. Ga voor een van hen staan en je ziet wat bijna honderdvijftig andere schilders probeerden na te doen, meestal tevergeefs. Hij is ook verreweg de langstlevende van de groep: hij stierf op zesentachtigjarige leeftijd en overleefde het impressionisme zelf met twintig jaar.
2. Pierre-Auguste Renoir, de schilder van zorgeloze zondagen

Geboren in Limoges in 1841, gestorven in Cagnes-sur-Mer in 1919. Renoir is de schilder die je het makkelijkst aardig vindt en het moeilijkst serieus neemt, en dat is oneerlijk tegenover hem, want op zijn best is hij een van de grote figuurschilders van de negentiende eeuw.
Hij begon op dezelfde manier als Monet: hij schilderde begin jaren 1860 in het bos van Fontainebleau buiten Parijs en exposeerde op de Salon als het lukte. Zijn doorbraak was Bal du moulin de la Galette, geschilderd in 1876 en getoond op de derde impressionistententoonstelling in 1877. Het doek is bijna twee meter breed en ruim een meter hoog en toont zo’n dertig Parijzenaars die dansen onder lampjes aan snoeren, op een zondags openluchtfeest op de Butte Montmartre. Het gespikkelde licht dat door de bladeren valt, laat ieders gezicht en kleren trillen. Het hele schilderij voelt als een volmaakte zondagmiddag. Het hangt vandaag in het Orsay en is een van de werken waar bezoekers het langst voor blijven staan.
Renoirs late werk, de zware naakten uit de jaren 1890 en 1900, is moeilijker te verdedigen. Hij kreeg in zijn zestiger jaren artritis en moest zijn penselen aan zijn hand laten vastbinden. De figuren werden week. Maar de schilder van de jaren 1870 en het begin van de jaren 1880, de schilder van Het ontbijt van de roeiers in de Phillips Collection in Washington en de Moulin de la Galette in het Orsay, is een van de weinigen die een zondagmiddag eruit konden laten zien als het belangrijkste wat ooit is gebeurd.
3. Edgar Degas, de impressionist die er een hekel aan had zo genoemd te worden

Geboren in Parijs in 1834, gestorven in Parijs in 1917. Degas is het lastige geval. Hij exposeerde op zeven van de acht impressionistententoonstellingen, meer dan wie ook behalve Pissarro. Hij staat op elke lijst van impressionisten die ooit is opgesteld. En hij had een hekel aan het label. Hij noemde zich liever ‘realist’ of ‘onafhankelijk’. Hij schilderde bijna nooit buiten. Hij tekende obsessief in zijn atelier. Zijn onderwerp was het menselijk lichaam onder kunstlicht, vooral de lichamen van dansers, jockeys, wasvrouwen en vrouwen in bad.
Degas is degene naar wie je moet kijken als je denkt dat impressionisme alleen landschappen betekent. Het Orsay heeft tientallen van zijn balletrepetities, geschilderd vanuit een standpunt dat bijna altijd net iets uit het midden ligt, net iets afgesneden is, net iets achter een zuil of een reling. Hij had in zijn twintiger jaren serieus de Italiaanse renaissance bestudeerd, en zijn tekenkunst ligt op een ander niveau dan die van iedereen in de groep. De pastels die hij in de jaren 1880 en 1890 maakte van vrouwen die zich wassen in ondiepe zinken tobbes, behoren tot de psychologisch meest intieme werken uit de negentiende-eeuwse schilderkunst.
Hij maakte ook een paar honderd beelden, allemaal in was, bijna allemaal dansers en paarden. Van zo’n zeventig ervan bestaan nu bronzen afgietsels, de meeste postuum. Het bekendste is de Kleine danseres van veertien jaar, het enige beeld dat Degas tijdens zijn leven ooit tentoonstelde, op de zesde impressionistententoonstelling in 1881. Ook zij staat in het Orsay, in een glazen vitrine, gekleed in een echte tutu die het museum om de paar jaar vervangt.
4. Camille Pissarro, de enige schilder op alle acht tentoonstellingen

Geboren op Sint-Thomas in 1830, gestorven in Parijs in 1903. Pissarro is de schilder zonder wie de groep niet bij elkaar blijft. Hij was de oudste. Hij was het meest betrokken bij de politieke en esthetische discussies. Hij was degene die Cézanne ‘een vader’ noemde en die volgens Cézanne hem had leren schilderen. Hij was de enige schilder die op alle acht impressionistische groepstentoonstellingen tussen 1874 en 1886 exposeerde.
Zijn onderwerp was het grootste deel van zijn loopbaan het Franse platteland. Boeren op het veld, marktdagen in kleine stadjes, het dorp Pontoise waar hij vijftien jaar woonde. Eind jaren 1890, toen hij leed aan een chronische ooginfectie die buiten werken gevaarlijk maakte, ging hij over op het schilderen van Parijse boulevards vanuit gehuurde hotelramen. De reeks gezichten op de Boulevard Montmartre die hij tussen 1897 en 1898 maakte, ongeveer een dozijn gezichten op dezelfde straat op verschillende momenten van de dag en bij verschillend weer, geschilderd vanuit hetzelfde raam op de vierde verdieping van het Grand Hôtel de Russie, is een van de grote documenten van het Parijs van het eind van de negentiende eeuw.
Pissarro is de schilder naar wie je kijkt als je wilt begrijpen hoe toegewijd de impressionisten aan een onderwerp waren. Hij schilderde dezelfde boerenhut in Pontoise twintig keer. Hij schilderde de boulevard in Montmartre veertien keer. De variaties zijn niet klein.
5. Alfred Sisley, de Engelsman die Frankrijk nooit verliet

Geboren in Parijs in 1839 als kind van Engelse ouders, gestorven in Moret-sur-Loing in 1899. Sisley is de meest ondergewaardeerde van de groep. Hij schilderde alleen landschappen. Hij kwam nooit binnen op de officiële Salon. Hij verkocht tijdens zijn leven bijna niets. Hij stierf arm, op negenenvijftigjarige leeftijd, aan keelkanker, een jaar voordat de prijzen van zijn schilderijen vertienvoudigden.
Zijn beste werk is een reeks doeken die hij in 1876 maakte van een kleine overstroming in het dorp Port-Marly aan de Seine. Het water kwam tot aan de ramen van de eerste verdieping en bleef een paar dagen staan. Sisley schilderde het vanuit een roeiboot en vanaf de droge kant van de kade, zes schilderijen in een week. Het water is het onderwerp, maar het echte onderwerp is hoe de kleine winkel van de wijnhandelaar er half verdronken in staat, en hoe de weerspiegelingen van de bovenramen de hele scène een onderwatergevoel geven, of je nu naar de droge of naar de natte delen kijkt.
Hij is de schilder die het sterkst betoogde dat het landschap het centrale onderwerp van het impressionisme is. Hij hield er dertig jaar aan vast, ook toen niemand iets kocht. Het Orsay heeft zes van zijn overstromingen in Port-Marly. Je loopt er makkelijk langs, in een zijzaal op de vijfde verdieping. Doe dat niet.
6. Berthe Morisot, de schilder die de mannen bleven onderschatten

Geboren in Bourges in 1841, gestorven in Parijs in 1895. Morisot was de eerste vrouw die zich bij de impressionisten aansloot en een van slechts twee vrouwen op de lijst van beroemde impressionisten die de meeste mensen ooit zullen tegenkomen; de andere is Mary Cassatt. Ze exposeerde op zeven van de acht impressionistententoonstellingen en miste alleen de vierde, in 1879, omdat ze net een kind had gekregen.
Haar onderwerp was het huiselijke leven. Lezende vrouwen. Moeders met hun kinderen. Zussen die elkaar aankleden voor een avondje uit. Een jonge vrouw op een bal. De wieg, haar bekendste werk, maakte ze in 1872. Het toont haar zus Edma die over de slaap van haar pasgeboren dochter waakt. Het hangt in het Orsay. Het meet zesenveertig bij zesenvijftig centimeter, ongeveer zo groot als vier vellen briefpapier in een vierkant gelegd, en het is een van de psychologisch meest beladen schilderijen van de hele beweging.
Morisot was ook de leerling van Édouard Manet, zijn model, zijn vriendin en na 1874 zijn schoonzus. Ze trouwde met Manets broer Eugène, en door de familiebanden met Édouard bleven de Manets en de impressionisten de hele jaren 1870 met elkaar verweven. Zij is de schilder die liet zien dat het impressionisme ook binnenshuis werkte, dat je de losse penseelvoering van de buitenlucht kon toepassen op een stil huiselijk tafereel en iets kon vinden wat de academische schilders nooit hadden geprobeerd. Het Orsay heeft meer van haar werk dan de meeste bezoekers beseffen.
7. Mary Cassatt, de Amerikaanse

Geboren in Pittsburgh in 1844, gestorven bij Parijs in 1926. Cassatt is het Amerikaanse buitenbeentje in een Franse beweging, een vrouw uit de hogere middenklasse van Pennsylvania die in 1874 naar Parijs verhuisde, in 1877 Degas leerde kennen en vanaf de vierde tentoonstelling werd uitgenodigd om met de impressionisten te exposeren. Ze exposeerde op vier van de acht.
Haar onderwerp was het grootste deel van haar loopbaan hetzelfde als dat van Morisot. Vrouwen, moeders, kinderen, dochters. Ze schilderde hen met een directheid en een structurele hardheid waar Morisot niet altijd naar streefde. De boottocht, gemaakt in 1893 en 1894 en nu in de National Gallery in Washington, is een bijna twee meter breed doek van een Catalaanse roeier in een bootje met een vrouw en een baby. De rug van de man beslaat het halve schilderij. Het gezicht van de vrouw is bijna en profil. De compositie is ontleend aan Japanse prenten, die Cassatt in die tijd intensief bestudeerde, en het geheel leest meer als een filmstill dan als een schilderij.
Cassatt is ook de schilder die het impressionisme feitelijk naar de Verenigde Staten bracht. Haar broer Alexander was president van de Pennsylvania Railroad en een groot verzamelaar. Via zijn verzamelwoede en via haar advies aan Amerikaanse vrienden, met name de Havemeyers in New York, kwam een aanzienlijk deel van het impressionistische werk dat begin twintigste eeuw in Amerikaanse musea belandde via Cassatt binnen. Zonder haar zouden de muren van het Met, het Museum of Fine Arts in Boston en het Art Institute of Chicago er vandaag heel anders uitzien.
8. Gustave Caillebotte, de ingenieur die zijn vrienden verzamelde

Geboren in Parijs in 1848, gestorven in Gennevilliers in 1894. Caillebotte is de schilder die het bijna niet haalde op de lijst van impressionistische schilders, omdat hij het grootste deel van de twintigste eeuw vooral als verzamelaar werd herinnerd en pas in tweede instantie als schilder, en de schilder in hem werd gezien als hooguit verdienstelijk. De herwaardering van zijn werk in de jaren 1970 en 1980 veranderde dat allemaal. Vandaag staat hij op elke lijst.
Hij kwam uit een rijke familie, en dat hoort bij het verhaal. Hij studeerde eerst rechten, daarna voor scheepsbouwkundig ingenieur en vervolgens schilderkunst aan de École des Beaux-Arts. Toen zijn vader in 1874 stierf, erfde hij een fortuin. De rest van zijn leven wijdde hij aan twee parallelle projecten: zijn eigen schilderijen maken van het arbeiders- en burgerlijke Parijs om hem heen, en in stilte schilderijen van Monet, Renoir en Degas opkopen die niemand anders wilde, tegen prijzen die zijn vrienden het hoofd boven water hielden. Hij betaalde twee jaar lang de huur van Monets atelier. Hij betaalde de derde impressionistententoonstelling uit eigen zak.
Zijn eigen schilderijen behoren tot de vreemdste van de beweging. Straat in Parijs, regenachtige dag, geschilderd in 1877 en nu in het Art Institute of Chicago, is bijna drie meter breed. Het toont één kruispunt tussen de nieuwe boulevards van Haussmann bij het Gare Saint-Lazare, op een regenachtige dag, met figuren die onder paraplu’s onder net iets scheve hoeken lopen. Het perspectief is bijna gewelddadig geforceerd. De kinderkopjes zijn geschilderd met de precisie van een technisch tekenaar. De kleren zijn geschilderd als impressionisme. Het schilderij voelt bijna als een foto genomen met een groothoeklens. Caillebotte schilderde het moderne Parijs voordat iemand anders doorhad hoe dat moest. Chiaro leest de beschrijving voor die hij in zijn testament van 1894 schreef, waarin hij zevenenzestig impressionistische doeken aan de Franse staat naliet: het legaat waarvoor vijf jaar strijd nodig was voordat het Louvre het aanvaardde, en dat de basis werd van wat nu de impressionistische collectie van het Orsay is.
De mannen die soms meetellen en soms niet
Een korte lijst van schilders die geregeld opduiken op lijsten van belangrijke impressionisten, maar er niet goed in passen:
-
Édouard Manet (1832-1883) is de schilder wiens Olympia en Le déjeuner sur l’herbe Parijs in 1863-65 schokten en het pleidooi voor losse penseelvoering en het moderne leven voerden dat de jongere schilders daarna oppakten. Hij exposeerde op geen van de acht impressionistententoonstellingen en weigerde dat omdat de officiële Salon volgens hem nog altijd de enige legitieme plek was. Hij wordt meestal gezien als een voorloper van het impressionisme in plaats van als lid ervan.
-
Paul Cézanne (1839-1906) exposeerde op de eerste en de derde tentoonstelling en hield er daarna grotendeels mee op. Hij trok zich terug in Aix-en-Provence om steeds weer dezelfde berg te schilderen. Hij wordt ingedeeld bij het postimpressionisme.
-
Vincent van Gogh (1853-1890) staat vaak op de lijsten van beroemde impressionisten in toeristengidsen. Hij kwam in 1886 in Parijs aan en leerde in twee jaar alles wat hij kon van het werk van de impressionisten, maar zijn eigen korte loopbaan hoort bij het postimpressionisme. De verwarring over Van Gogh en het impressionisme is een van de hardnekkigste in alles wat er losjes over de beweging wordt geschreven.
-
Frédéric Bazille (1841-1870) was een goede vriend van Monet en de eerste geldschieter van de vroege groep. Hij sneuvelde in de Frans-Duitse Oorlog op achtentwintigjarige leeftijd, vier jaar voor de eerste impressionistententoonstelling. Hij staat op elke lijst als de ontbrekende zevende schilder die een grote naam zou zijn geworden als hij was blijven leven.
Wat hen uiteindelijk verbindt
De schilders van het impressionisme waren een kleine groep. Ze kenden elkaar persoonlijk. Ze leenden geld van elkaar en trouwden in elkaars families. Ze maakten ruzie over techniek en politiek. Ze schilderden allemaal, elk op hun eigen manier, dezelfde fundamentele stelling: dat de moderne wereld, met haar treinen, buitenwijken, dansfeesten in het weekend, repetitiezalen en nieuwe boulevards, een even waardig onderwerp was voor serieuze schilderkunst als de Griekse en Romeinse goden die de Académie twee eeuwen lang had geschilderd.
Ze doen ertoe omdat ze die discussie wonnen. Anderhalve eeuw later berust bijna alles wat je in de moderne vleugel van een groot kunstmuseum ziet op de technische en conceptuele stellingen die zij innamen. Foto’s van werkende havens zijn kunst. Snelle schetsen zijn voltooide schilderijen. Licht is het onderwerp. Het weer is het onderwerp. Het moderne leven, geschilderd terwijl het nog gebeurde, is het onderwerp.
De acht namen hierboven zijn degenen wier werk die stelling het krachtigst verdedigde.
De clou
Een vriendengroep van zo’n vijftien mensen. Acht van hen schilders die ertoe deden. Eén geïmproviseerde tentoonstelling op een geleende fotografenzolder. Eén flauwe grap van een satirische criticus die de schilders weigerden als belediging op te vatten en die ze tot naam maakten. Anderhalve eeuw later noemen we het nog altijd impressionisme, en de manier waarop de meeste mensen naar schilderijen van licht, water en zondagmiddagen kijken, komt uit diezelfde zolder aan de Boulevard des Capucines.
Beeldverantwoording
- Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg — Nadar (1820-1910). Bron, publiek domein.
- Auguste Renoir - Dance at Le Moulin de la Galette - Google Art Project.jpg — Pierre-Auguste Renoir (1841-1919). Bron, publiek domein.
- Edgar Degas - The Ballet Class - Google Art Project.jpg — Edgar Degas (1834-1917). Bron, publiek domein.
- Camille Pissarro - Boulevard Montmartre, Spring - Google Art Project.jpg — Camille Pissarro (1830-1903). Bron, publiek domein.
- Alfred Sisley (1839-1899) - The Flood at Port-Marly.jpg — Alfred Sisley (1839-1899). Bron, publiek domein.
- Berthe Morisot - The Cradle - Google Art Project.jpg — Berthe Morisot (1841-1895). Bron, publiek domein.
- Mary Cassatt - The Boating Party - Google Art Project.jpg — Mary Cassatt (1844-1926). Bron, publiek domein.
- Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg — Gustave Caillebotte (1848-1894). Bron, publiek domein.