İçeriğe geç

İzlenimciler Neden Çiçek Resmetmekten Vazgeçemedi?

Yayınlanma: • 11 dk okuma

Claude Monet'nin Nilüferler'i (1916); son otuz yılında resmettiği yaklaşık 250 nilüfer havuzu tuvalinden biri

Haziran 1883’te Parisli, kırk üç yaşında bir ressam, Normandiya’da, şehrin yaklaşık yüz kilometre aşağısında, Seine kıyısındaki Giverny adlı küçük bir köyde pembe sıvalı bir çiftlik evi için kira sözleşmesi imzaladı. Sekiz çocuğu, iki üvey çocuğu vardı ve neredeyse hiç parası yoktu. Bahçe yaklaşık dört dönümdü. Sonraki kırk üç yılı onu renk üzerine özel bir sera-laboratuvara dönüştürerek geçirdi: şeritler halinde süsenler, kendi kazdığı küçük bir havuzun kenarına salkım söğütler, gelincik tarhları, sarmaşık güller, hatmiler ve sonunda iki yüz elliden fazla tablosunu dolduracak olan, Mısır’dan ve Japonya’dan getirilmiş nilüferler dikti. Claude Monet 1926’da öldüğünde, Avrupa tarihindeki diğer tüm büyük sanatçılardan daha fazla çiçek resmetmişti. Üstelik bu konuda yalnız da değildi. Bir kategori olarak izlenimci çiçek resimleri, Monet’nin geç dönem nilüfer havuzlarından Renoir’ın buketlerine, Manet’nin şakayıklarına ve Fantin-Latour’un güllerine uzanır ve hepsi bütün grubun paylaştığı tek bir teknik inanca dayanır: Değişen ışıkta hızla resmedilen çiçekler, icat etmekte oldukları yeni çalışma biçimi için neredeyse kusursuz bir konuydu.

Bu yazı, en önemli sekiz izlenimci çiçek resmine bir rehber. Bazıları duvar boyutunda nilüfer panoları. Bazıları masa üstü buketler. Elli yıla ve dört farklı ressama yayılıyorlar. Birlikte, izlenimci çiçek resimlerinin neden bütün akımın merkezî türlerinden biri haline geldiğini ve bundan doğan izlenimci bahçe resmi geleneğinin neden 2026’da hâlâ yatak odası duvarlarında en çok röprodüksiyonu yapılan 19. yüzyıl sanatı kategorisi olduğunu gösteriyorlar.

Çiçekler yeni resim için neden işe yaradı?

İsimlere geçmeden önce kısa bir teknik not, çünkü izlenimci doğa resimleri kategorisinde örtük olan soruyu cevaplıyor. İzlenimciler neden bu kadar çok çiçek resmetti?

Üç neden var ve hepsi pratik. Çiçekler poz vermez. Onlara saat başı ücret ödeyemezsiniz, kıpırdamadan durmalarını isteyemezsiniz ve ışık değiştikçe, kesilmiş saplar soldukça gözünüzün önünde değişirler. Bu da Monet’nin zaten açık havada ulaşmaya çalıştığı çalışma hızına yakın bir hızı zorunlu kılar. İkincisi, çiçekler sanayi devriminin piyasaya yeni sürdüğü kimyasal pigment tüpleri için neredeyse kusursuz bir konudur. Kobalt mavisi, kadmiyum sarısı, ultramarin, viridyan, alizarin kırmızısı, krom yeşili — 1860 sonrası resmin bütün parlak paleti, kısmen artık bir laleyi gerçekte olduğu renkte resmedebileceğiniz savıyla pazarlanıyordu. Üçüncüsü, çiçekler açık hava kurallarına uyan bir iç mekân konusudur. Onları şubatta bir mutfak masasında, temmuzda bir saman yığını için kullanacağınız aynı serbest, hızlı tarzda resmedebilirsiniz. Bir İzlenimcinin programından vazgeçmeden içeride çalışmasını sağlarlar.

Ünlü İzlenimci sanatçılar listesindeki ressamların neredeyse hepsi çiçek resmetti. Aşağıdaki sekiz örnek, bilinmesi gerekenler.

1. Monet, Nilüferler (Nymphéas), 1916

Çiçek temalı izlenimci yağlı boya geleneğinin bütününü tanımlayan tek eser. Monet, yedi yıl kiraladıktan sonra Giverny’deki mülkü 1890’da satın aldı, ardından 1893’te bitişikteki bataklık şeridini aldı ve havuzu doldurmak için Epte nehrinin bir kolunu saptırmaya iki yıl ve küçük bir servet harcadı. İlk nilüferleri 1894’te dikti. 1897’de onları resmetmeye başladı. Sonraki otuz yılda aynı havuzun yaklaşık iki yüz elli tuvalini yaptı.

Yukarıdaki versiyon, Monet’nin yetmiş altı yaşında olduğu 1916’da resmedilmiş, duvar boyutundaki geç dönem tablolarından biri. Havuzun yüzeyini, görünür bir kıyı, ufuk çizgisi ya da sabit bir bakış noktası olmadan gösteriyor. Nilüfer yaprakları, yansıyan gökyüzünün ve söğüt yapraklarının derinliği boyunca süzülüyor. Tabloya bakarken havuza yukarıdan mı baktığınızı, yoksa havuzun içinden yukarı mı baktığınızı anlayamazsınız. Monet bu belirsizliği nasıl resmedeceğini yirmi yıl boyunca çözmeye çalışmıştı ve bunun gibi geç dönem tuvaller onun en uç versiyonudur.

Dünyadaki en büyük Nymphéas koleksiyonu, Paris’teki Musée de l’Orangerie’de asılı; Monet, ortalama yaklaşık iki metre yüksekliğinde ve dört metreden geniş en büyük sekiz panosunu barındırmak için iki oval salonu 1920’lerde bizzat tasarlamıştı. Marmottan daha küçük bir geç dönem grubuna sahip. Met’te üç tane var. Art Institute of Chicago’da bir tane. Herhangi birinin önünde durmak, çoğu ziyaretçinin izlenimci resim üslubunun neden bakılan şeyden çok bakma eylemiyle ilgili hale geldiğini anlamaya en çok yaklaşacağı andır.

2. Monet, Giverny’de Süsen Bahçesi, 1900 civarı

Monet'nin Giverny'de Süsen Bahçesi (1900 civarı); mülkünün orta yolu boyunca diktiği uzun süsen şeridini gösteren büyük tablolardan biri

Monet’nin süsenleri bazen nilüferlerin gölgesinde kalıyor ve bu haksızlık. 1890’ların başından itibaren her bahar, üst bahçenin Grande Allée denen orta yolu boyunca altmış metrelik bir sakallı süsen şeridi dikti. Süsenler mayıs sonu ve haziran başında yaklaşık üç hafta açardı. Her baharı tek bir çalışma seferi gibi ele aldı. 1900 civarına tarihlenen yukarıdaki tablo, tuvalin göz hizasına kadar yükselen süsenlerin arasından uzaklaşan yolu gösteriyor. Yeşiller, morlar ve mavi-morlar, tek tek okunamayacak kadar hızlı dikey fırça darbeleriyle üst üste biniyor.

Bu, izlenimci manzara resminin büyük örneklerinden biri ve Monet’nin bir çiçek tarhını dekoratif bir konu olarak değil, düzenli bir renk karşıtlığı alanı olarak nasıl düşündüğünün en açık gösterimlerinden biri. Turuncu-sarı yol tam ortadan yukarı uzanıyor. Süsenlerin tamamlayıcı mavi-moru iki yanında. Tablonun yapısı neredeyse matematiksel. Uygulaması ise hiç de öyle değil.

3. Renoir, Çiçek Buketi, 1878

Renoir'ın Çiçek Buketi (1878); büyük erken dönem dans sahneleriyle aynı yıl Montmartre'daki atölyesinde resmedildi

Renoir hayatı boyunca buket resmetti, ama en güçlüleri 1870’lerin sonundakiler. Yukarıdaki versiyon 1878’den; Moulin de la Galette dans tablosu üzerinde çalıştığı aynı aylarda Montmartre’daki küçük atölyesinde resmedildi. Mavi-gri bir duvarın önünde, örtülü bir masada şeffaf cam bir vazodaki yaklaşık otuz kesme çiçeği gösteriyor. Kompozisyon serbest. Taç yapraklarındaki fırça işçiliği o kadar hızlı ki neredeyse doğaçlama gibi.

Renoir, gruptaki çiçekleri canlı hissettirmeye en çok kendini adamış ressamdı. Bir keresinde, insan teninin resmedilmesini başka herhangi bir çalışmadan çok çiçek etütlerinden öğrendiğini yazmıştı. Bir şakayık yaprağının pembeleri, diyordu, bir kolun iç tarafının pembeleriyle aynıydı. İşin sırrı onları aynı hızla ve aynı serbest dokunuşla resmetmekti. Bu savın yukarıdaki bukette işlediğini görebilirsiniz. Çiçekler poz vermiyor. Vazodan taşıyorlar. Yarım saat önce dışarıdan getirilmiş ve yapraklarını dökmeye başlamak üzereymiş gibi görünüyorlar.

4. Manet, Şakayıklar, 1864-65 civarı

Édouard Manet'nin Laklı Tepsi Üzerinde Şakayık Vazosu (1864-65 civarı); Olympia skandalından hemen önceki yıllara ait küçük natürmortlarından biri

Sekiz İzlenimci grup sergisinin hiçbirine katılmamış, ama kapıyı açan ressam olarak herkesçe kabul edilen Édouard Manet, 1860’larda saplantılı bir şekilde şakayık resmetti. Onları Paris’in aşağısındaki Gennevilliers’deki bahçesinde yetiştiriyor, kesip atölyesine getiriyordu. Orsay, onun 1864-65 dönemine ait altı şakayık natürmortuna sahip. Ahşap üzerine yağlı boya olan yukarıdaki versiyon, siyah laklı bir Japon tepsisi üzerinde pembe ve beyaz şakayıklarla dolu bir vazoyu gösteriyor.

Bunlar bahçe resimleri değil. Kontrollü kuzey ışığıyla bir Paris atölyesinde resmedilmiş iç mekân eserleri. Ama fırça işçiliği şimdiden serbest. Taç yaprakları özet halinde. Siyah tepsi ve koyu fon, çiçeklerin tablodaki tek canlı şey olarak okunmasını sağlıyor. Şakayığı ciddi bir modern konu olarak yerleştiren ressam Manet’ydi. Ondan sonra gelen her İzlenimci — Renoir, Caillebotte, Fantin-Latour, hatta kendi tarzında Cézanne — Manet’nin, Olympia onu kötü bir şöhrete kavuşturmadan hemen önce bu küçük tuval grubunda tanımladığı türde çalışıyordu.

5. Fantin-Latour, Beyaz Güllü Natürmort, 1870’ler

Henri Fantin-Latour'un Beyaz Güllü Natürmort'u; İzlenimci kuşağın daha muhafazakâr kanadını temsil eden yüzlerce titiz çiçek etüdünden biri

Henri Fantin-Latour sıra dışı bir örnek. Manet’nin yakın bir arkadaşıydı, İzlenimci çevreyle birlikte resim yaptı, onları gösteren grup portrelerini sergiledi ve İzlenimciliğin önemli sanatçılarının her uzun listesinde yer alıyor. Ama kendi çiçek resimleri, bütün kuşağın en cilalı, en pürüzsüz işlenmiş ve en eski tarzdaki resimleri. Hayatı boyunca çoğu gül olmak üzere yaklaşık sekiz yüz çiçek natürmortu yaptı. Hepsini, çoğunlukla İngiliz koleksiyonculara sattı. Bugün daha çok tanındığı, daha deneysel grup portrelerini ve figür etütlerini yapabilmesinin maddi nedeni bunlardı.

Yukarıdaki beyaz güller temsili bir örnek. Taç yaprakları tek tek işlenmiş. Yapraklar arkaya doğru gölgelendirilmiş. Vazo tam perspektifle ve net bir ışık kaynağıyla verilmiş. Çiçeklerin kendisinde serbest İzlenimci fırça işçiliğinden neredeyse hiçbir şey yok. Yine de Fantin-Latour, sohbetlerinde ve arkadaş seçiminde avangardın tescilli bir üyesiydi. 1864 tarihli Delacroix’ya Saygı grup portresinde kendini Manet, Whistler ve Baudelaire’in yanına yerleştirdi.

Fantin-Latour’un gülleri, bir kategori olarak izlenimci çiçeklerin teknik açıdan tek tip olmadığının kanıtı. Serbest fırçalı radikallerle yan yana çalışan, aynı kuşağın muhafazakâr bir kanadı vardı ve 1870’ler ile 1880’lerin ticari açıdan en başarılı çiçek ressamı muhafazakâr olandı.

6. Monet, Nilüferler ve Japon Köprüsü, 1899 civarı

Monet'nin Nilüferler ve Japon Köprüsü (1899 civarı); köprü kadrajından kaybolmadan önceki, nilüfer havuzu resimlerinin erken evresi

Nilüfer havuzu serisi Orangerie’deki duvar boyutundaki panolarla başlamadı. Monet’nin 1895’te havuzun üzerine kurduğu Japon tarzı ahşap yaya köprüsünü de içeren, daha küçük ve daha sıkı bir formatla başladı. 1899 civarına ait yukarıdaki versiyon, 1899 ile 1900 arasında köprüyü konu alan yaklaşık on sekiz tuvalden biri. Kompozisyon geç dönem nilüferlerden daha geleneksel. Net bir ufuk var. Köprü havuzu bir kenardan öbürüne geçiyor. Nilüferler köprünün önüne ve arkasına yerleştirilmiş.

Bu, gidişatı anlamak için başlangıç noktası olan eser. Erken dönem havuz resimleri yapı içeriyor. Orta dönem köprüyü ve kıyıyı ortadan kaldırıyor. Geç dönem panolar, yüzen yapraklar ve yansıyan gökyüzü dışında neredeyse her şeyi ortadan kaldırıyor. Köprülü versiyonun önünde durmak, yazarın neyi dışarıda bırakacağını henüz çözemediği uzun bir romanın ilk bölümünü okumak gibi. Serbestlik daha sonra geliyor. Önce yapının kurulması gerekiyordu.

7. Caillebotte, Vazoda Sarı Güller, 1882

Gustave Caillebotte'un Vazoda Sarı Güller'i (1882); arkadaşlarının eserlerini de topladığı yıllarda Petit-Gennevilliers'deki kır evinde resmedildi

En çok yağmurlu Paris’i gösteren üç metre genişliğindeki tablosuyla ve erken dönem İzlenimcileri ayakta tutan sessiz koleksiyoncu olmasıyla tanınan Gustave Caillebotte, aynı zamanda ciddi bir çiçek ressamıydı. Onları Paris’in hemen aşağısında, Seine kıyısındaki Petit-Gennevilliers’deki mülkünde, hayatının son on iki yılını geçirdiği yerde yetiştirdi. Onları, arkadaşlarının buketlerinden çok farklı okunan, daha sıkı, neredeyse fotogerçekçi kompozisyonlarla resmetti.

1882 tarihli yukarıdaki sarı güller, neredeyse tek renkli krem rengi bir fonun önünde, şeffaf cam bir vazodaki altı kesme çiçeği gösteriyor. Vazo mühendislik hassasiyetiyle işlenmiş. Güllerin kendisi ise serbest fırçalı, İzlenimci. Tablo işe yarıyor, çünkü hassas vazo, serbest çiçekleri baştan sona serbest bir kompozisyonda olacaklarından daha canlı gösteriyor. Caillebotte yirmili yaşlarında gemi mühendisi olarak eğitim almıştı ve mühendis gözü yaptığı neredeyse her tabloda görülüyor.

8. Monet, Sanatçının Giverny’deki Bahçesi, 1900

Claude Monet'nin Sanatçının Giverny'deki Bahçesi (1900); baharda açmış süsenlerle dolu uzun yoldan, mülkün arkasındaki atölyeye doğru bakış

Sekiz tablonun sonuncusu yine bir Giverny bahçe resmi; bu kez 1900’den ve izlenimci bahçe resmi geleneğinde en çok röprodüksiyonu yapılan tablolardan biri. Görünüm, mayıs ortasında üst bahçenin orta yolu boyunca, en uçtaki pembe sıvalı eve doğru uzanıyor. Sarı, beyaz, mavi ve koyu mor şeritler halindeki süsenler yolun iki yanını sıralıyor. Işık, Monet’nin üst bahçe için en sevdiği, güneş süsenlerin mavi-morlarını düzleştirecek kadar yükselmeden önceki yumuşak geç sabah ışığı.

Bu, 20. yüzyılın büyük kısmına bir İzlenimci bahçenin neye benzediğini öğreten tablo. Binlerce yatak odası duvarı röprodüksiyonunun, mutfak havlusu deseninin ve müze hediyelik eşya dükkânı magnetinin kaynak görseli. İzlenimci doğa resimleri endüstrisinin ticari açıdan var olmasının nedeni büyük ölçüde bu tek tuval ve Monet’nin 1898 ile 1902 arasında yaptığı düzinelerce yakın varyasyonu.

Herhangi bir İzlenimci çiçek resminde nelere bakmalı

Bir dahaki sefere birinin önünde durduğunuzda kullanabileceğiniz kısa bir kontrol listesi.

Birincisi, başka bir şeye bakmadan önce taç yapraklarındaki fırça işçiliğine bakın. Fırça işçiliği ne kadar serbestse, ressam İzlenimci programa o kadar yakın zamanda inanmıştır. Üç dört fırça darbesiyle resmedilmiş bir taç yaprağı, Fantin-Latour’un güllerine getirdiği türden bir bitişle resmedilmiş bir taç yaprağından daha “İzlenimci”dir. İkisi de geçerli. Teknik fark saniyeler içinde görülür.

İkincisi, fona bakın. İzlenimci çiçek resimleri genellikle bilinçli olarak düz ya da düze yakın bir fonun önüne yerleştirilir. Manet’nin şakayıkları siyahın önünde. Renoir’ın buketi mavi-grinin önünde. Caillebotte’un gülleri kremin önünde. İşin sırrı, çiçeklerin renklerini, arkalarında onlarla yarışacak hiçbir şey bırakmayarak öne çıkarmaktır. Bunu, aynı dönemin ayrıntılı kumaş ya da perde fonlar kullanan Salon çiçek resmi geleneğiyle karşılaştırın; İzlenimci yaklaşımın modernliği hemen göze çarpar.

Üçüncüsü, ışığın nasıl verildiğine bakın. Gerçek bir İzlenimci çiçek resminde ışık kaynağı neredeyse her zaman gösterilmez, sezdirilir. Belirgin bir gölge yoktur. Soldan aydınlatılmış olduğu belli olan bir işleyiş yoktur. Çiçekler içeriden ışıldıyor gibi görünür. Bu, açık hava manzaralarının kullandığı numaranın aynısıdır. Işık her yerdedir. Tablo ışığın kendisidir.

Orangerie’de geç dönem Nymphéas’lardan birinin önünde durup iki metrelik yüzen yapraklara bakarken Chiaro, Monet’nin 1909’da tüccar Paul Durand-Ruel’e yazdığı ve nilüfer havuzunu “fazla uzun süren bir saplantı” olarak tanımladığı mektubu size okur.

Son söz

Bir ressam, Paris’teki kirası gecikmiş olduğu için 1883’te Normandiya’da küçük bir çiftlik evi kiralar. Bir bahçe eker. Bahçe onun işini ele geçirir. 1926’da öldüğünde, kendi kazdığı nilüfer havuzu iki yüz elli tablo doğurmuştur ve izlenimci çiçek resmi türü, dünyada en çok röprodüksiyonu yapılan 19. yüzyıl sanatı kategorisi haline gelmiştir. Hepsi Paris’in yaklaşık yüz kilometre aşağısında, Seine kıyısındaki iki yüz kişilik bir köyde, dört dönümlük bir mülkten.

Görsel kaynakları