
Dwa obrazy, dwadzieścia lat różnicy. Pierwszy jest mały, namalowany w Hawrze w mglisty listopadowy poranek 1872 roku. Przedstawia pracujący port z pomarańczowym słońcem wschodzącym nad wodą i trzema czarnymi łodziami wypływającymi na cały dzień. Malarzem był Claude Monet, tytuł brzmiał Impression, soleil levant, a satyryczny krytyk, który oglądał go w 1874 roku, myślał, że rzuca obelgę, kiedy nazwał malarzy tworzących takie rzeczy „impresjonistami”. Drugi też jest mały, namalowany w Oslo podczas wieczornego spaceru w styczniu 1893 roku przez norweskiego artystę Edvarda Muncha. Przedstawia człekokształtną postać na moście nad fiordem, z dłońmi przy twarzy i otwartymi ustami, a niebo za nią krwawi pomarańczą i czerwienią, a woda oddaje te same kolory. Malarz zapisał w dzienniku, że niebo było jak „nieskończony krzyk przenikający naturę”. Dziś obraz nazywa się Krzyk i to on stanie przed oczami większości ludzi w 2026 roku, jeśli poprosisz ich, żeby wyobrazili sobie obraz ekspresjonistyczny. Pytanie o impresjonizm i ekspresjonizm sprowadza się więc do dwóch obrazów, oba z pomarańczowym niebem płonącym nad wodą, namalowanych w odstępie dwudziestu lat, w dwóch różnych krajach, zadających dwa zupełnie różne pytania o to, do czego służy malarstwo.
Na tym polega różnica między impresjonizmem a postimpresjonizmem, między impresjonizmem a ekspresjonizmem i między impresjonizmem a niemal wszystkim, co przyszło po nim. Trzy ruchy, wizualnie na tyle podobne, że łatwo je pomylić, wszystkie wyłaniające się w mniej więcej pięćdziesięcioletnim oknie między 1870 a 1920 rokiem we Francji i w Niemczech. Tabela, którą większość stron internetowych podaje, żeby je rozróżnić, myli się w najważniejszym punkcie. Oto tabela, która naprawdę działa.
Test jednego pytania
Pytanie o impresjonizm i ekspresjonizm w sztuce sprowadza się do jednego pytania, a tabela, której wszyscy używają, je pomija. Standardowa tabela mówi, że impresjonizm jest „plenerowy”, a ekspresjonizm „wnętrzowy”. Albo że impresjonizm jest „radosny”, a ekspresjonizm „smutny”. Oba te podziały wprowadzają w błąd. Degas malował we wnętrzach, a Kirchner sceny uliczne, więc podział według miejsca upada. Późne pejzaże Muncha są radosne, a późne bulwary Pissarra ponure, więc upada też podział według nastroju.
Prawdziwa różnica jest taka. Impresjonizm to malowanie tego, co widzą twoje oczy. Ekspresjonizm to malowanie tego, co czują twoje nerwy.
To cały test. Przyłóż do tego pytania dowolny obraz z któregokolwiek ruchu, a odpowiedź wypadnie czysto. Wschód słońca Moneta to obraz konkretnego poranka w konkretnym porcie, z pomarańczowym słońcem wschodzącym pod konkretnym kątem. Malarz próbuje zapisać swoje fizyczne, optyczne doświadczenie patrzenia. Krzyk Muncha to obraz uczucia, które nie ma nic wspólnego z tym, jak fiord naprawdę wyglądał tamtego wieczoru. Niebo nie było naprawdę czerwone. Postać na moście nie ma naprawdę owalnej głowy bez rysów twarzy. Malarz próbuje zapisać reakcję swojego układu nerwowego na chwilę grozy.
Impresjonizm ufa oku. Ekspresjonizm oku nie ufa. Na tym polega cała różnica. Wszystko inne – technika, kolor, temat, epoka, kraj – wynika z tej jednej niezgody.
Kiedy i gdzie się wydarzyły
Dwie krótkie osie czasu, bo daty mają znaczenie dla tego, jak te ruchy mają się do siebie.
Impresjonizm: Paryż, mniej więcej od 1860 do 1886 roku. Pierwsza wystawa impresjonistów odbyła się w kwietniu 1874 roku w pożyczonym atelier fotograficznym przy Boulevard des Capucines. Ósma i ostatnia wystawa grupy odbyła się w 1886 roku. Do tego czasu większość pierwotnych malarzy przeszła do innych rejestrów albo po prostu wchłonęła te techniki w metodę pracy, która nie potrzebowała etykiety. Malarze byli niewielką grupą około piętnastu przyjaciół, w większości z Paryża, a około 1880 roku wszyscy malowali mniej więcej w tym samym kierunku. Claude Monet był najbardziej oddany sprawie. Pierre-Auguste Renoir był najpopularniejszy. Edgar Degas był najambitniejszy technicznie. Camille Pissarro był jedynym, który wystawiał na każdej z ośmiu wystaw grupy.
Ekspresjonizm: Niemcy i północna Europa, mniej więcej od 1905 do 1925 roku. Obie główne grupy ekspresjonistów powstały w Niemczech na początku XX wieku. Die Brücke, „Most”, założyło w Dreźnie w 1905 roku czterech studentów architektury, wśród nich Ernst Ludwig Kirchner. Der Blaue Reiter, „Błękitnego Jeźdźca”, założyli w Monachium w 1911 roku Wassily Kandinsky i Franz Marc. Edvarda Muncha w Norwegii i Oskara Kokoschkę w Wiedniu zwykle też zalicza się do ekspresjonistów, choć poprzedzali obie niemieckie grupy i nigdy do nich nie należeli. Cały ruch został w praktyce zdławiony przez nazistów w 1937 roku, kiedy wystawa Entartete Kunst napiętnowała niemal każdego malarza ekspresjonistę jako „zdegenerowanego” i nakazała usunięcie jego prac z niemieckich muzeów.
Impresjonizm jest więc mniej więcej o pokolenie starszy. Rozegrał się głównie we Francji. Skończył się do 1890 roku. Ekspresjonizm jest mniej więcej o pokolenie młodszy. Rozegrał się głównie w Niemczech. Skończył się w 1937 roku, siłą.
Co właściwie robi obraz impresjonistyczny

Stań przed Balem w Moulin de la Galette Renoira w Musée d’Orsay i popatrz, jak plamiste popołudniowe światło przesącza się przez liście na tańczących. Obraz stawia konkretną tezę optyczną. W niedzielne popołudnie 1876 roku, na potańcówce pod gołym niebem na Montmartrze, ze słońcem przebijającym się przez drzewa z lewej góry, mniej więcej to byś zobaczył, gdybyś tam był. Twarze nie są idealnie narysowane. Ubrania nie są wykończone. Ale światło jest dostrzegalnie prawdziwe, tańczący są dostrzegalnie ludźmi, a cały obraz ufa, że uczciwe zapisanie tych wizualnych obserwacji wystarczy.
Oto program impresjonistów. Patrz na świat. Maluj go tak, jak naprawdę wygląda w chwili, w której na niego patrzysz. Nie idealizuj. Nie symbolizuj. Nie wymyślaj. Światło przesączające się przez liście jest naprawdę najważniejszą rzeczą na obrazie, a malarz nie próbuje nasycić go żadnym znaczeniem poza jego własną fizyczną prawdą.
Znaki techniczne, które wynikają z tego zobowiązania, są przewidywalne. Swobodny pędzel, bo jeśli pracujesz szybko w zmieniającym się świetle, nie możesz sobie pozwolić na wypolerowaną powierzchnię. Jasny kolor, bo nowe chemiczne pigmenty pozwalają naprawdę malować kolory, które masz przed sobą, zamiast je stłumić do brązowej akademickiej palety. Tematy plenerowe, bo tam działają eksperymenty ze światłem. Tematy współczesne – pociągi, przedmieścia, sale taneczne, weekendowi wioślarze, próby baletowe, nowe paryskie bulwary – bo to tematy, które istnieją w twojej widzialnej teraźniejszości. Przycięte, przesunięte od środka kompozycje zaczerpnięte z fotografii i japońskich drzeworytów, bo tak wygląda twoje rzeczywiste doświadczenie wzrokowe, zanim malarz salonowy je wygładzi.
Projekt impresjonistów to projekt zaufania własnym oczom.
Co właściwie robi obraz ekspresjonistyczny

Teraz spójrz na Ulicę, Berlin Kirchnera z 1913 roku, wiszącą w MoMA w Nowym Jorku. Przedstawia berliński chodnik nocą z dwiema prostytutkami na pierwszym planie, kilkoma mężczyznami w kapeluszach wokół nich i tłumem przechodniów ściśniętym w tle. Postacie są zniekształcone. Twarze przypominają maski. Kolory są niewłaściwe – róż, kwaśna zieleń i brudny turkus, żaden z nich nie pasuje do jakiegokolwiek prawdziwego berlińskiego chodnika. Kompozycja jest przechylona w pionie, jakby całą ulicę oglądał przez obiektyw typu rybie oko ktoś, kto wpada w panikę.
Kirchner nie kłamie o Berlinie. Maluje to, jak on sam przeżywał bycie na berlińskim chodniku w 1913 roku. Niepokój miejskiej nowoczesności. Transakcyjny charakter spotkań. To, jak przedwojenny Berlin zdawał się balansować na krawędzi czegoś strasznego. Obraz nie jest zapisem miejsca. Jest zapisem uczucia wobec miejsca. Zniekształcenia i niewłaściwe kolory nie są błędami obserwacji. Są całym sensem.
Oto program ekspresjonistów. Nie patrz na świat. Patrz na to, co świat w tobie wywołuje. A potem to namaluj. Zniekształć wszystko, co trzeba zniekształcić, żeby uczucie stało się widoczne. Użyj niewłaściwego koloru, jeśli właściwy nie niesie właściwego ładunku. Wygnij perspektywę. Zrób za duże oczy. Rozciągnij usta. Tematem jest układ nerwowy malarza. Świat na obrazie jest tylko metaforą tego, co robi układ nerwowy.
Znaki techniczne ekspresjonizmu też są przewidywalne i w większości są odwróceniem znaków impresjonizmu. Mocny kontur zamiast rozmytych krawędzi. Agresywny, nienaturalny kolor zamiast koloru z obserwacji. Zniekształcone postacie zamiast uczciwie zachowanych proporcji. Tematy symboliczne zamiast przypadkowych. Malarz ogłasza znaczenie, zamiast pozwolić, by dostarczył je widzialny świat.
Chwileczkę – to czym jest postimpresjonizm?
Tu pojawia się pytanie o impresjonizm i postimpresjonizm, i to na nim myli się większość autorów pospiesznie sklejanych tabel.
Postimpresjonizm jest pomostem. To termin, który historycy sztuki ukuli w latach 10. XX wieku, z perspektywy czasu, żeby opisać pokolenie malarzy, którzy zaczynali w obrębie impresjonizmu w latach 80. i 90. XIX wieku, ale wyszli poza jego granice w różnych kierunkach. Cézanne poszedł w stronę konstrukcji i formalnej analizy tego, jak obraz trzyma się w całości. Vincent van Gogh poszedł w stronę intensywności emocjonalnej i nasyconego koloru. Paul Gauguin poszedł w stronę symbolizmu i niezachodnich systemów barw. Georges Seurat poszedł w stronę naukowych wzorów z kropek – puentylizmu, zwanego też neoimpresjonizmem. Żaden z nich nie robi tego, co robił Monet. Żaden z nich nie robi tego, co robi Munch. Są pomiędzy.
Różnica między impresjonizmem a postimpresjonizmem w jednym zdaniu jest taka. Impresjonizm ufa oku. Postimpresjonizm wciąż używa wypracowanego przez impresjonizm zestawu narzędzi – swobodnego pędzla i jasnego koloru – ale zaczyna go używać, żeby wyrazić coś innego niż czystą prawdę optyczną: konstrukcję w przypadku Cézanne’a albo emocję w przypadku Van Gogha. Postimpresjonizm nie jest spójnym ruchem. To termin, którego używamy dla czterech czy pięciu wielkich malarzy, którzy wyszli z impresjonizmu, ale już zmierzali w stronę stanowiska ekspresjonistów, zanim ekspresjonizm istniał jako etykieta.
Zwłaszcza Van Gogh to malarz, który najbardziej bezpośrednio zapowiadał ekspresjonizm. Gęsty, wirujący pędzel w jego późnych obrazach z Saint-Rémy robi coś, co jest bliższe Munchowi niż Monetowi. Niemieccy ekspresjoniści w latach 1900-1919 czytali jego listy do brata Theo jako swego rodzaju dokument założycielski. To, co sami próbowali robić, widzieli już zrobione w Gwiaździstej nocy Van Gogha, dziesięć czy piętnaście lat wcześniej.
Krótka odpowiedź na pytanie, czy neoimpresjonizm i postimpresjonizm to to samo: nie. Neoimpresjonizm to węższy termin na puentylistyczne podejście Seurata, nazywane czasem dywizjonizmem, w którym małe kropki czystego koloru mieszają się w oku z pewnej odległości. Postimpresjonizm to szerszy termin parasolowy, obejmujący neoimpresjonizm, konstrukcyjny projekt Cézanne’a, emocjonalny projekt Van Gogha i symbolistyczny projekt Gauguina. Wszystkie cztery gałęzie wyrosły z impresjonizmu w latach 80. XIX wieku. Dwie z nich (Van Gogha i w mniejszym stopniu Gauguina) zasiliły bezpośrednio ekspresjonizm na początku XX wieku.
Drugie porównanie, na które wszyscy trafiają
Skoro już porządkujemy etykiety, pytanie o impresjonizm i realizm zasługuje na akapit, bo to drugie, które się pojawia.
Realizm w malarstwie to ruch, który poprzedzał impresjonizm we Francji w latach 40., 50. i 60. XIX wieku. Jego czołową postacią był Gustave Courbet. Zwykle zalicza się do niego też Jean-François Milleta, Honoré Daumiera i Jean-Baptiste’a-Camille’a Corota. Program realistów polegał na malowaniu zwykłego współczesnego życia – chłopów, robotników, miejskiej biedoty – z powagą i bez idealizacji. Wykonanie techniczne wciąż było stosunkowo wypolerowane, ale tematyka była świadomym odrzuceniem upodobania Salonu do mitologii i historii. Realizm był politycznie lewicowy, a wizualnie konserwatywny.
Impresjonizm odziedziczył po realizmie przywiązanie do współczesnych tematów – dworca, przedmieścia, bulwaru, sali tanecznej – ale odrzucił jego wypolerowaną powierzchnię. Tam, gdzie Courbet oddałby dłonie chłopa z pełnym światłocieniem dawnych mistrzów, Monet oddałby stóg siana jako trzy czy cztery luźne plamy kolorów dopełniających. Jak – jest inne. Dlaczego – jest podobne. Realizm jest bezpośrednim przodkiem impresjonizmu, a granica między nimi jest rozmyta.
Czym impresjonizm różni się od realizmu? Zmienił sposób kładzenia farby, zachował tematy, dodał pracę w plenerze i przyjął kontrast barw. Realizm i impresjonizm stanowią ciągłość. Realizm i ekspresjonizm nie.
Dwa obrazy obok siebie

Oto test obok siebie. Wyobraź sobie Impression, soleil levant Moneta na ścianie, a obok na tej samej ścianie Kompozycję VII Kandinsky’ego. Oba namalowane w tym samym czterdziestoletnim oknie. Oba o kolorze i rytmie. Oba celowo odwracające się plecami do akademickiego wykończenia.
Monet, namalowany w 1872 roku, to rozpoznawalnie port w Hawrze w konkretny listopadowy poranek. Możesz wskazać słońce, łodzie, kominy, wodę. Wykonanie jest swobodne, ale temat jest prawdziwy i dostrzegalny. Malarz każe pracować swojemu oku i ufa jego relacji.
Kandinsky, namalowany w 1913 roku, to rozpoznawalnie nic konkretnego. Kolorowe kształty nie przedstawiają przedmiotów. Kompozycja nie odnosi się do prawdziwego miejsca. Sam Kandinsky był synestetą, który słyszał muzykę, gdy widział kolor, a jego Kompozycje to w istocie próby namalowania doświadczenia muzyki. Nie ma dostrzegalnego tematu. Jest tylko wewnętrzne doświadczenie malarza, uczynione widzialnym.
Oto przepaść między impresjonizmem a ekspresjonizmem na jednej ścianie. Monet ufa, że tematem jest świat. Kandinsky uznał, że tematem nie jest świat, tylko wewnętrzne życie malarza. Malarze pomiędzy nimi – Van Gogh, Munch, Kirchner, Marc – wypracowują konsekwencje.

Niebieski koń I Franza Marca, namalowany w 1911 roku, stawia ten sam argument na niecałym metrze płótna. Koń jest niebieski. Nie ma niebieskich koni. Błękit nie jest obserwacją, jest uczuciem – wobec niewinności, wobec wewnętrznego życia zwierząt, wobec duchowej powagi, która zdaniem Marca mieszkała w zwierzęciu, a którą ludzie przytępili aż do niewidzialności. Obraz był jednym z dzieł założycielskich Der Blaue Reiter, monachijskiej grupy ekspresjonistów, którą Marc i Kandinsky założyli w 1911 roku. Nazwali grupę od niebieskiego konia i jeźdźca, którzy powracają we wczesnych ekspresjonistycznych pracach obu malarzy. Tematem jest zwierzę. Błękit to malarz mówiący ci, co to zwierzę znaczy.
Krótka ściąga
Ponieważ pytanie, czym impresjonizm różni się od ekspresjonizmu, pojawia się tak często, oto porównanie sprowadzone do jednej linijki na każdy wymiar.
- Epoka: impresjonizm ok. 1860-1886, głównie Francja. Ekspresjonizm ok. 1905-1925, głównie Niemcy.
- Główne pytanie: impresjonizm pyta „jak wygląda świat?”. Ekspresjonizm pyta „jak świat się czuje?”.
- Logika koloru: impresjonizm używa koloru zaobserwowanego. Ekspresjonizm używa koloru symbolicznego albo emocjonalnego.
- Rysunek: impresjonizm rozpuszcza kontury. Ekspresjonizm je przywraca.
- Temat: impresjonizm bierze za temat przypadkowe współczesne życie. Ekspresjonizm bierze za temat wewnętrzne życie emocjonalne.
- Zniekształcenie: impresjonizm zniekształca tylko tyle, ile robi to oko (kadrowanie, kompozycja przesunięta od środka). Ekspresjonizm zniekształca celowo, żeby nasycić obraz ładunkiem.
- Pędzel: w obu przypadkach swobodny. Swoboda impresjonistów zapisuje obserwację, swoboda ekspresjonistów zapisuje uczucie.
- Polityka: impresjonizm jest w większości apolityczny. Ekspresjonizm często jest otwarcie polityczny i został oficjalnie zakazany przez nazistów jako „zdegenerowany”.
- Bezpośredni przodek: impresjonizm wyrasta z francuskiego realizmu. Ekspresjonizm wyrasta z postimpresjonistów: Van Gogha, Gauguina i Muncha.
Na co zwrócić uwagę następnym razem, gdy staniesz przed takim obrazem
Trzy szybkie rzeczy.
Po pierwsze, spójrz na kolor. Jeśli mógłby być prawdopodobnym kolorem prawdziwej sceny, najpewniej patrzysz na impresjonizm. Jeśli niebo jest kwaśnozielone albo twarz różowa na tle morskiego turkusu, najpewniej patrzysz na ekspresjonizm.
Po drugie, spójrz na linię. Jeśli krawędzie przedmiotów rozpływają się w otaczającej atmosferze, to impresjonizm. Jeśli krawędzie są mocno obrysowane albo wycięte twardymi pociągnięciami, to ekspresjonizm.
Po trzecie, spójrz na postać. Czy proporcje są mniej więcej takie, jakie zwykle bywają? Impresjonizm. Czy oczy są za duże, głowa zdeformowana, ciało wygięte? Ekspresjonizm. Chiaro odczytuje zapis Muncha ze stycznia 1893 roku o „nieskończonym krzyku przenikającym naturę”, gdy stoisz przed jedną z litografii Krzyku i patrzysz na krwawiące czerwienią niebo.
Większość zamieszania wokół impresjonizmu i ekspresjonizmu w potocznym pisaniu bierze się z patrzenia wyłącznie na pędzel. Oba ruchy używają swobodnego pędzla. Pędzel nie jest różnicą. Różnicą jest to, co ten pędzel zapisuje.
Puenta
Mglisty port w Hawrze w listopadzie 1872 roku. Postać na moście w Oslo w styczniu 1893 roku. Dwadzieścia lat między nimi, dwa różne kraje, dwa różne pokolenia. Na obu pomarańczowe niebo płonie nad wodą. Pierwszy malarz próbuje ci powiedzieć, jak wyglądał poranek. Drugi malarz próbuje ci powiedzieć, jak czuł się wieczór. Oto całe pytanie o impresjonizm i ekspresjonizm, w dwóch obrazach, oba małe, oba z tym samym kolorem na niebie.
Źródła ilustracji
- Edvard Munch, 1893, The Scream.jpg — Edvard Munch (1863-1944). Źródło, domena publiczna.
- Auguste Renoir - Dance at Le Moulin de la Galette - Google Art Project.jpg — Pierre-Auguste Renoir (1841-1919). Źródło, domena publiczna.
- Ernst Ludwig Kirchner, 1913, Street, Berlin.jpg — Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938). Źródło, domena publiczna.
- Vassily Kandinsky, 1913 - Composition 7.jpg — Wassily Kandinsky (1866-1944). Źródło, domena publiczna.
- Marc, Franz - Blue Horse I - Google Art Project.jpg — Franz Marc (1880-1916). Źródło, domena publiczna.