Przejdź do treści

Ośmioro przyjaciół, którzy stworzyli impresjonizm: przewodnik po malarzach

Opublikowano: • 15 min czytania

Claude Monet sfotografowany przez Nadara w 1899 roku, dwadzieścia pięć lat po pierwszej wystawie impresjonistów

W kwietniu 1874 roku, w pożyczonym atelier fotograficznym przy Boulevard des Capucines w Paryżu, trzydziestu malarzy otworzyło wystawę. Swoją grupę nazwali Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. – celowo urzędniczą nazwą, która miała drwić z oficjalnego Salonu. Wystawa trwała cztery tygodnie. Wstęp kosztował franka. Nie przyniosła prawie żadnych pieniędzy, przyciągnęła niewielkie tłumy i zebrała recenzje od zdezorientowanych po złośliwe. Wśród trzydziestu malarzy było ośmioro ludzi, którzy przez następne dwadzieścia lat zmienili to, jak cały zachodni świat patrzy na światło, pogodę, wodę, weekendy, próby baletowe i przedmieścia Paryża. Malarze impresjoniści nie byli szkołą. Nie byli manifestem. Byli paczką około piętnastu przyjaciół, którzy w latach 60. i 70. XIX wieku malowali obok siebie i niemal przypadkiem wymyślili malarstwo na nowo.

To przewodnik po ośmiu najważniejszych nazwiskach. Tych, których prace naprawdę zobaczysz, jeśli przejdziesz przez Musée d’Orsay, Orangerie, Marmottan albo XIX-wieczne galerie dowolnego dużego muzeum. Nie cały skład. Skład liczy około dwudziestu pięciu nazwisk, a specjalista może bronić i trzydziestu. Ale lista słynnych impresjonistów, której naprawdę każdy potrzebuje, sprowadza się do tych ośmiorga. Pójdziemy mniej więcej w kolejności, w jakiej spotkasz ich w Orsay, od parteru w górę.

Co właściwie znaczy „impresjonista”

Zanim przejdziemy do nazwisk, krótka definicja, bo tego terminu używa się dość swobodnie. Malarz impresjonista w ścisłym sensie to ktoś, kto wystawiał na co najmniej jednej z ośmiu wystaw grupy impresjonistów zorganizowanych w Paryżu w latach 1874-1886. To jedyne obiektywne kryterium. Cézanne wystawiał na pierwszej i trzeciej. Édouard Manet, malarz najbardziej kojarzony z zapoczątkowaniem ruchu, nie wystawiał na żadnej i odmawiał nazywania siebie impresjonistą. Seurat wystawiał na ósmej i zwykle zalicza się go do postimpresjonizmu. Oficjalna lista kluczowych impresjonistów z tych ośmiu wystaw jest bardziej zagmatwana, niż pamięta to potoczna wiedza.

To, co łączy ich stylistycznie, da się opisać krócej i łatwiej. Malowali w plenerze, kiedy tylko się dało, en plein air, na przenośnych płótnach. Pracowali szybko, często kończąc obraz w jednym albo dwóch podejściach, żeby uchwycić zmieniające się światło. Zostawiali widoczne pociągnięcia pędzla, zamiast je zacierać. Brązowo-beżowej akademickiej palecie woleli jasne kolory prosto z nowych tubek z chemicznymi pigmentami, które rewolucja przemysłowa właśnie wprowadziła na rynek. Zamiast mitologii i historii malowali zwykłe współczesne tematy – dworce kolejowe, podmiejskie ogrody, weekendowych wioślarzy, tancerki na próbach, nowe bulwary, które Haussmann przeciął przez Paryż. I wieszali swoje prace tam, gdzie publiczność mogła je zobaczyć, poza oficjalnym Salonem.

To cały program techniczny. Reszta to biografia.

1. Claude Monet, założyciel z przypadku

Urodzony w Paryżu w 1840 roku, wychowany w Hawrze, zmarł w Giverny w 1926 roku. Jeśli impresjonizm ma założyciela, to jest nim Monet, i to tylko dlatego, że jego niewielkie studium portu Impression, soleil levant, namalowane w 1872 roku i pokazane na wystawie w 1874 roku, dało ruchowi nazwę, gdy satyryczny krytyk użył słowa „impresjonista” jako drwiącej etykiety, a malarze ją zatrzymali.

Monet to ten, który doprowadził te zasady do absolutnej skrajności. Malował ten sam motyw – stogi siana, topole, katedrę w Rouen, staw z liliami wodnymi w Giverny – raz za razem, o różnych porach dnia i przy różnej pogodzie, traktując każde płótno jako pojedyncze zatrzymanie jednego stanu światła. Sama seria katedr w Rouen to trzydzieści płócien. Nenufarów jest około dwustu pięćdziesięciu. Pod koniec życia był niemal wyłącznie malarzem światła na wodzie i kamieniu.

Najlepszy Monet na początek to ten obraz z jego serii, który jest najbliżej ciebie. Orsay ma pięć katedr w Rouen powieszonych obok siebie. Orangerie ma osiem ogromnych paneli Nymphéas w specjalnych podziemnych salach. Marmottan ma Wschód słońca. Metropolitan w Nowym Jorku ma Stogi siana. Stań przed którymkolwiek z nich, a zobaczysz to, co blisko stu pięćdziesięciu innych malarzy próbowało naśladować i w większości poniosło porażkę. Jest też zdecydowanie najdłużej żyjącym członkiem grupy: zmarł w wieku osiemdziesięciu sześciu lat i przeżył sam impresjonizm o dwadzieścia lat.

2. Pierre-Auguste Renoir, malarz przyjemnych niedziel

Bal w Moulin de la Galette Renoira (1876), niedzielny obraz, który zdefiniował impresjonistyczne spojrzenie na paryski wypoczynek

Urodzony w Limoges w 1841 roku, zmarł w Cagnes-sur-Mer w 1919 roku. Renoir to malarz, którego najłatwiej polubić i najtrudniej potraktować poważnie, co jest wobec niego niesprawiedliwe, bo w najlepszej formie jest jednym z wielkich malarzy postaci XIX wieku.

Zaczynał tak samo jak Monet: na początku lat 60. malował w lesie Fontainebleau pod Paryżem i wystawiał na Salonach, kiedy mógł. Przełomem był Bal w Moulin de la Galette, namalowany w 1876 roku i pokazany na trzeciej wystawie impresjonistów w 1877 roku. Ma prawie dwa metry szerokości i ponad metr dwadzieścia wysokości i przedstawia około trzydziestu paryżan tańczących pod girlandami lampionów na niedzielnej zabawie pod gołym niebem na wzgórzu Montmartre. Plamiste światło przesączające się przez liście sprawia, że twarze i ubrania wszystkich drgają. Cały obraz jest jak idealne niedzielne popołudnie. Wisi dziś w Orsay i jest jednym z dzieł, przed którymi zwiedzający stoją najdłużej.

Późniejsze prace Renoira, ciężkie akty z lat 90. XIX wieku i pierwszych lat XX wieku, trudniej obronić. Po sześćdziesiątce zachorował na artretyzm i musiał przywiązywać pędzle do dłoni. Postacie zrobiły się miękkie. Ale malarz lat 70. i początku lat 80., malarz Śniadania wioślarzy z Phillips Collection w Waszyngtonie i Moulin de la Galette z Orsay, jest jednym z nielicznych, którzy potrafili sprawić, że niedzielne popołudnie wygląda jak najważniejsza rzecz, jaka kiedykolwiek się wydarzyła.

3. Edgar Degas, impresjonista, który nienawidził tego określenia

Lekcja tańca Degasa (1874), jeden z obrazów z sal prób, które zdefiniowały impresjonistyczne podejście do miejskich wnętrz

Urodzony w Paryżu w 1834 roku, zmarł w Paryżu w 1917 roku. Degas to przypadek kłopotliwy. Wystawiał na siedmiu z ośmiu wystaw impresjonistów, więcej niż jakikolwiek inny malarz poza Pissarrem. Jest na każdej liście impresjonistów, jaką kiedykolwiek napisano. I nienawidził tej etykiety. Wolał „realista” albo „niezależny”. Prawie nigdy nie malował w plenerze. Obsesyjnie rysował w pracowni. Jego tematem była ludzka postać w sztucznym świetle, zwłaszcza ciała tancerek, dżokejów, praczek i kobiet przy kąpieli.

Degas to malarz, na którego warto spojrzeć, jeśli myślisz, że impresjonizm to tylko pejzaże. Orsay ma dziesiątki jego scen z prób baletowych, malowanych z punktu widzenia, który prawie zawsze jest lekko przesunięty od środka, lekko przycięty, lekko schowany za kolumną albo poręczą. Jako dwudziestolatek poważnie studiował włoski renesans, a jego rysunek jest na zupełnie innym poziomie niż u kogokolwiek innego w grupie. Pastele, które w latach 80. i 90. XIX wieku robił z kobietami kąpiącymi się w płytkich blaszanych baliach, należą do najbardziej intymnych psychologicznie dzieł XIX-wiecznego malarstwa.

Zrobił też kilkaset rzeźb, wszystkie w wosku, niemal wszystkie przedstawiające tancerki i konie. Istnieją dziś odlewy z brązu około siedemdziesięciu z nich, w większości pośmiertne. Najsłynniejsza jest Mała czternastoletnia tancerka, jedyna rzeźba, jaką Degas wystawił za życia, pokazana na szóstej wystawie impresjonistów w 1881 roku. Ona też jest w Orsay, w szklanej gablocie, ubrana w prawdziwą tiulową spódniczkę, którą muzeum wymienia co kilka lat.

4. Camille Pissarro, jedyny malarz obecny na wszystkich ośmiu wystawach

Bulwar Montmartre wiosną Pissarra (1897), malowany z okna hotelowego pięć dni w tygodniu przez prawie rok

Urodzony na Saint Thomas w 1830 roku, zmarł w Paryżu w 1903 roku. Pissarro to malarz, bez którego grupa by się nie trzymała. Był najstarszy. Był najbardziej zaangażowany w spory polityczne i estetyczne. To jego Cézanne nazywał „ojcem” i jemu przypisywał to, że nauczył go malować. Był jedynym malarzem, który wystawiał na wszystkich ośmiu wystawach grupy impresjonistów w latach 1874-1886.

Przez większą część kariery jego tematem była wiejska Francja. Chłopi na polach, dni targowe w małych miasteczkach, wieś Pontoise, gdzie mieszkał przez piętnaście lat. Pod koniec lat 90. XIX wieku, kiedy cierpiał na przewlekłe zapalenie oka, przez które praca w plenerze stała się niebezpieczna, zaczął malować paryskie bulwary z wynajętych okien hotelowych. Seria obrazów Bulwaru Montmartre, którą stworzył w latach 1897-1898 – kilkanaście widoków tej samej ulicy o różnych porach dnia i przy różnej pogodzie, malowanych z tego samego okna na czwartym piętrze Grand Hôtel de Russie – jest jednym z wielkich dokumentów Paryża końca XIX wieku.

Pissarro to malarz, na którego warto spojrzeć, jeśli chcesz zrozumieć przywiązanie impresjonistów do motywu. Namalował tę samą chatę rolnika w Pontoise dwadzieścia razy. Namalował bulwar Montmartre czternaście razy. Różnice nie są małe.

5. Alfred Sisley, Anglik, który nigdy nie opuścił Francji

Powódź w Port-Marly Sisleya (1876), jeden z jego wielkich obrazów wody zalewającej małe miasteczko nad Sekwaną

Urodzony w Paryżu w 1839 roku w rodzinie angielskiej, zmarł w Moret-sur-Loing w 1899 roku. Sisley to najbardziej niedoceniany członek grupy. Malował wyłącznie pejzaże. Nigdy nie przebił się na oficjalny Salon. Za życia nie sprzedał prawie niczego. Zmarł w biedzie na raka gardła w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat, rok przed tym, jak ceny jego obrazów wzrosły dziesięciokrotnie.

Jego najlepsze prace to seria płócien, które namalował w 1876 roku podczas niewielkiej powodzi w nadsekwańskiej wsi Port-Marly. Woda podeszła do okien pierwszego piętra i stała przez kilka dni. Sisley malował ją z łodzi wiosłowej i z suchej strony nabrzeża, sześć obrazów w tydzień. Tematem jest woda, ale prawdziwym tematem jest to, jak mały sklep handlarza winem stoi w niej na wpół zatopiony, i to, jak odbicia górnych okien sprawiają, że cała scena wydaje się podwodna, niezależnie od tego, czy patrzysz na suche, czy na mokre fragmenty.

To malarz, który najmocniej dowodził, że pejzaż jest centralnym tematem impresjonizmu. Trzymał się go przez trzydzieści lat, nawet kiedy nikt nie kupował. Orsay ma sześć jego powodzi w Port-Marly. Łatwo je minąć, w bocznej galerii na piątym piętrze. Nie mijaj.

6. Berthe Morisot, malarka, którą mężczyźni ciągle nie doceniali

Kołyska Berthe Morisot (1872), obraz, który wprowadził ją do kręgu impresjonistów

Urodzona w Bourges w 1841 roku, zmarła w Paryżu w 1895 roku. Morisot była pierwszą kobietą, która dołączyła do grupy impresjonistów, i jedną z zaledwie dwóch kobiet na liście słynnych impresjonistów, na które większość ludzi kiedykolwiek trafi – drugą jest Mary Cassatt. Wystawiała na siedmiu z ośmiu wystaw impresjonistów, opuściła tylko czwartą, w 1879 roku, bo właśnie urodziła dziecko.

Jej tematem było życie domowe. Kobiety czytające. Matki z dziećmi. Siostry ubierające się nawzajem na wieczorne wyjście. Młoda kobieta na balu. Kołyska, jej najbardziej znane dzieło, powstała w 1872 roku i przedstawia jej siostrę Edmę czuwającą nad śpiącą nowo narodzoną córką. Wisi w Orsay. Ma czterdzieści sześć na pięćdziesiąt sześć centymetrów, mniej więcej tyle, co cztery arkusze papieru listowego ułożone w kwadrat, i jest jednym z najbardziej nabrzmiałych psychologicznie obrazów całego ruchu.

Morisot była też uczennicą Édouarda Maneta, jego modelką, przyjaciółką, a od 1874 roku szwagierką. Wyszła za brata Maneta, Eugène’a, a więzy rodzinne z Édouardem splatały Manetów z impresjonistami przez całe lata 70. To malarka, która pokazała, że impresjonizm może wejść do wnętrz i nadal działać, że plenerową swobodę pędzla można zastosować do cichej domowej sceny i znaleźć coś, czego malarze akademiccy nigdy nie próbowali. Orsay ma więcej jej prac, niż zdaje sobie sprawę większość zwiedzających.

7. Mary Cassatt, Amerykanka

Przejażdżka łodzią Mary Cassatt (1893-94), jej najbardziej ambitne wielkoformatowe płótno impresjonistyczne

Urodzona w Pittsburghu w 1844 roku, zmarła pod Paryżem w 1926 roku. Cassatt to amerykański wyjątek we francuskim ruchu: Pensylwanka z zamożnej klasy średniej, która przeniosła się do Paryża w 1874 roku, poznała Degasa w 1877 roku i od czwartej wystawy była zapraszana do wystawiania z impresjonistami. Wystawiała na czterech z ośmiu.

Przez większą część kariery jej temat był taki sam jak u Morisot. Kobiety, matki, dzieci, córki. Malowała je z bezpośredniością i konstrukcyjną twardością, po które Morisot nie zawsze sięgała. Przejażdżka łodzią, namalowana w latach 1893-1894 i wisząca dziś w National Gallery w Waszyngtonie, to płótno szerokie na prawie dwa metry, przedstawiające katalońskiego wioślarza w małej łodzi z kobietą i dzieckiem. Plecy mężczyzny zajmują pół obrazu. Twarz kobiety jest niemal z profilu. Kompozycja jest zapożyczona z japońskich drzeworytów, które Cassatt wtedy intensywnie studiowała, a całość wygląda bardziej jak kadr z filmu niż obraz.

Cassatt to także malarka, która w praktyce sprowadziła impresjonizm do Stanów Zjednoczonych. Jej brat Alexander był prezesem Pennsylvania Railroad i ważnym kolekcjonerem. Dzięki jego kolekcjonerstwu i jej radom dla amerykańskich przyjaciół – zwłaszcza Havemeyerów z Nowego Jorku – znaczna część dzieł impresjonistów, które na początku XX wieku trafiły do amerykańskich muzeów, przyszła przez Cassatt. Bez niej ściany Metropolitan, bostońskiego MFA i Art Institute of Chicago wyglądałyby dziś zupełnie inaczej.

8. Gustave Caillebotte, inżynier, który kolekcjonował swoich przyjaciół

Ulica Paryża w deszczowy dzień Caillebotte'a (1877), obraz, który zdefiniował nowoczesny paryski bulwar dla wszystkich, którzy przyszli później

Urodzony w Paryżu w 1848 roku, zmarł w Gennevilliers w 1894 roku. Caillebotte to malarz, który prawie nie trafił na listę impresjonistów, bo przez większą część XX wieku pamiętano go przede wszystkim jako kolekcjonera, a dopiero potem jako malarza, a jego malarską połowę uważano za jedynie poprawną. Ponowne odczytanie jego twórczości w latach 70. i 80. XX wieku wszystko to zmieniło. Dziś jest na każdej liście.

Pochodził z bogatej rodziny, co jest częścią tej historii. Kształcił się na prawnika, potem na inżyniera marynarki, a potem malarstwa w École des Beaux-Arts. Kiedy w 1874 roku zmarł jego ojciec, odziedziczył fortunę. Resztę życia spędził na dwóch równoległych projektach: malował własne obrazy robotniczego i mieszczańskiego Paryża wokół siebie i po cichu wykupywał obrazy Moneta, Renoira i Degasa, których nikt inny nie chciał kupić, po cenach, które pozwalały jego przyjaciołom utrzymać się na powierzchni. Przez dwa lata płacił czynsz za pracownię Moneta. Trzecią wystawę impresjonistów sfinansował z własnej kieszeni.

Jego własne obrazy należą do najdziwniejszych w całym ruchu. Ulica Paryża w deszczowy dzień, namalowana w 1877 roku i znajdująca się dziś w Art Institute of Chicago, ma prawie trzy metry szerokości. Przedstawia jedno skrzyżowanie nowych bulwarów Haussmanna w pobliżu Gare Saint-Lazare w deszczowy dzień, z postaciami idącymi pod parasolami pod lekko przekrzywionymi kątami. Perspektywa jest wymuszona niemal brutalnie. Bruk jest namalowany z precyzją kreślarza. Ubrania są namalowane jak impresjonizm. Obraz wygląda niemal jak fotografia zrobiona obiektywem szerokokątnym. Caillebotte malował nowoczesny Paryż, zanim ktokolwiek inny wymyślił, jak to robić. Chiaro odczytuje opis, który zawarł w swoim testamencie z 1894 roku, zapisując sześćdziesiąt siedem płócien impresjonistów państwu francuskiemu – zapis, o którego przyjęcie przez Luwr trzeba było walczyć pięć lat i który stał się kolekcją założycielską dzisiejszej galerii impresjonistów w Orsay.

Ci, którzy czasem się liczą, a czasem nie

Krótka lista malarzy, którzy regularnie pojawiają się na listach kluczowych impresjonistów, ale pasują do nich niezręcznie:

Co ich w końcu łączy

Malarze impresjoniści byli niewielką grupą. Znali się osobiście. Pożyczali od siebie pieniądze i wżeniali się w swoje rodziny. Kłócili się o technikę i politykę. Wszyscy na różne sposoby malowali to samo fundamentalne twierdzenie: że współczesny świat – pociągi, przedmieścia, weekendowe potańcówki, sale prób, nowe bulwary – jest równie godnym tematem poważnego malarstwa jak greccy i rzymscy bogowie, których Akademia malowała przez dwa stulecia.

Liczą się, bo wygrali ten spór. Półtora wieku później niemal wszystko, co widzisz w skrzydle sztuki nowoczesnej dowolnego dużego muzeum, opiera się na technicznych i koncepcyjnych twierdzeniach, które sformułowali. Fotografie pracujących portów są sztuką. Szybkie szkice są skończonymi obrazami. Światło jest tematem. Pogoda jest tematem. Współczesne życie, malowane, gdy jeszcze się toczy, jest tematem.

Osiem nazwisk powyżej to ci, których prace dowodziły tego najmocniej.

Puenta

Paczka około piętnastu przyjaciół. Ośmioro z nich to malarze, którzy się liczyli. Jedna improwizowana wystawa w pożyczonym atelier fotograficznym. Jeden kiepski żart satyrycznego krytyka, którego malarze nie chcieli uznać za obelgę i zamienili w nazwę. Półtora wieku później wciąż nazywamy to impresjonizmem, a sposób, w jaki większość ludzi patrzy na obrazy światła, wody i niedzielnych popołudni, wyszedł z tego samego atelier przy Boulevard des Capucines.

Źródła ilustracji