İçeriğe geç

Sanattan Hiç Anlamıyorken Sanatı Nasıl Anlarsınız?

Yayınlanma: • 7 dk okuma

Diego Velázquez, Las Meninas (1656), Prado Müzesi, Madrid

“Sanattan anlamıyorum” diyenlerin çoğu bir tablonun önünde durur, bunun doğru bir cevabı olduğunu hisseder ve salondaki herkesin o cevabı bildiğini varsayar. Bilmiyorlar. Yanınızda duvar etiketini okuyan kişi de bilmediği için okuyor.

Bir tabloyu anlamak için sanat tarihi diploması gerekmez. Bir bakma biçimine, sorulacak birkaç soruya ve ideal olarak, size bütün resmi bir anda anlamlı kılan o tek bilgiyi söyleyecek birine ihtiyacınız var. Bu yazı size ilk ikisini veriyor. Üçüncüsü için Chiaro var.

Önce yavaşlayın

Beyaz bir galeri duvarındaki çerçeveli bir tabloya yakından, dikkatle bakan bir kadın.

Fotoğraf: Pauline Loroy, Unsplash

Yapabileceğiniz en faydalı şey hiçbir şeye mal olmaz: orada daha uzun durun. Müze ziyaretçileri üzerine yapılan araştırmalar hep aynı sonuca varıyor. İnsanlar sıradan bir sanat eserinin önünde yarım dakikadan çok daha az zaman geçiriyor ve bunun azımsanmayacak bir kısmı etiketi okumakla geçiyor. Bir kısa mesajı okumaktan daha kısa süre baktığınız bir şeyi anlayamazsınız.

O yüzden yirmi değil, tek bir tablo seçin ve bir şey okumadan önce ona tam iki dakika verin. Uzun gelecek. Amaç da bu. Gözünüz kendiliğinden resmin üzerinde dolaşmaya başlayacak ve ilk seferde önünden geçip gittiğiniz şeyleri fark edeceksiniz.

Her tabloda işe yarayan beş soru

Bir kurama ihtiyacınız yok. Sorulara ihtiyacınız var. Bu beş soru bir Rönesans sunak resminde, bir Empresyonist manzarada ve modern soyut bir tuvalde aynı şekilde işe yarar.

1. Ne görüyorum? Telefondaki bir arkadaşınıza anlatır gibi tarif edin. İnsanlar, nesneler, bir yer, günün bir saati. Anlamı şimdilik bir kenara bırakın. Sadece envanter çıkarın.

2. Gözüm önce nereye gidiyor ve neden? Ressamlar sizi yönlendirir. En parlak nokta, en keskin kenar, herkesin baktığı figür. Nereye gönderildiğinizi fark ettiğinizde resmin nasıl kurulduğunu görmeye başlarsınız.

3. Tuhaf olan ne? Her büyük tablonun içinde tuhaf bir şey vardır: doğrudan size bakan bir figür, yanlış yöne düşen bir gölge, oraya ait olmayan bir ayrıntı. Tuhaf olan şey neredeyse her zaman anlama açılan kapıdır.

4. Ne zaman ve kimin için yapıldı? Bir tablo bir işti. Birisi parasını ödedi ve bir şey istiyordu: bir sunak için bir aziz, müstakbel bir geline gönderilecek bir portre, bir sergide dikkat çekecek bir skandal. Müşterinin kim olduğunu bilmek şaşırtıcı ölçüde çok şeyi açıklar.

5. Ne hissediyorum ve ressam bunu bana nasıl hissettirdi? Beğenmemekte özgürsünüz. Sadece bunu size neyin hissettirdiğini sorun. Renk, boyut, bir yüzdeki ifade. Zanaat budur.

Üç tablo, adım adım

Beş sorunun pratikte ne yaptığını görelim.

Las Meninas, Velázquez (1656)

Tuhaf olan ne? Ressam resmin içinde; dev bir tuvalin başında durmuş, doğrudan size bakıyor. Küçük bir prenses ve nedimeleri de orada. Arka duvardaki bir aynada ise küçük ve bulanık iki kişi daha var: İspanya kralı ve kraliçesi.

Kapı o aynadır. Kral ve kraliçe orada yansıyorsa, sizin durduğunuz yerde duruyor olmalılar. Velázquez sizi kraliyet çiftinin yerine koymuş ve bütün oda size bakıyor. Bunu bir kez gördünüz mü, artık görmemek elde değil. Her figürü Las Meninas yazımızda tek tek ele aldık; tabloyu Prado’da görebilirsiniz.

Claude Monet, Impression, soleil levant (1872), bugün Paris'teki Musée Marmottan Monet'de asılı

İzlenim, Gün Doğumu, Monet (1872)

Ne görüyorum? Sis içinde bir liman, birkaç koyu renkli tekne, turuncu bir güneş ve yansıması. Tuhaf olan ne? Yarım kalmış gibi görünüyor. Fırça darbeleri görünür ve gevşek, tekneler birkaç lekeden ibaret.

Ne zaman ve kimin için? O yarım kalmış görüntü bilerek seçilmişti ve 1874’te bir eleştirmen, tablonun adını ödünç alarak onunla alay etti: Bu ressamlar olsa olsa “izlenimci”ydi. Hakaret yapıştı ve akımın adı oldu. Eskiz gibi görünen bu tablo, o kelimenin var olma nedenidir. Hikâyenin tamamı İzlenim, Gün Doğumu yazımızda.

3 Mayıs 1808, Goya (1814)

Francisco de Goya, 3 Mayıs 1808 (1814), Prado Müzesi, Madrid

Gözüm önce nereye gidiyor? Kollarını kaldırmış, yerdeki bir fenerle aydınlanan beyaz gömlekli adama. Tuhaf olan ne? Onu vuran askerlerin yüzü yok. Bir sıra sırt ve tüfekten ibaretler.

Ne hissediyorum ve nasıl? Goya kurbana bir yüz vermiş, katillerden ise yüzlerini almış; bu da birini insan, diğerlerini bir makine yapıyor. Kaldırılmış kollar bir çarmıha germeyi hatırlatıyor. Bunu hissetmek için tarihi bilmeniz gerekmez; tarihi öğrendiğinizde ise daha da sert vurur. Gerisi tablo hakkındaki yazımızda.

Kilidi açan o tek bilgi

Beş soru sizi epey uzağa götürür. Ama bazı tabloların bakarak elde edemeyeceğiniz tek bir bilgisi vardır ve o olmadan asıl meseleyi kaçırırsınız.

Michelangelo’nun Âdem’in Yaratılışı’na bakın; Tanrı’nın Âdem’e uzandığını görürsünüz. Bazı doktorların Tanrı’nın çevresindeki kırmızı şeklin bir insan beyni gibi çizildiğini öne sürdüğünü öğrenin; bir daha asla aynı gözle bakamazsınız. Michelangelo bunu kastetmiş olsun ya da olmasın (bunu Âdem’in Yaratılışı yazımızda tartıştık), tabloya daha dikkatli bakmanızı sağlar.

Michelangelo'nun Sistina Şapeli tavanındaki Âdem'in Yaratılışı; Tanrı'yı çevreleyen kırmızı pelerinle Âdem'e uzanan Tanrı

O bilgi, iyi bir rehberin size verdiği şeydir. Duvar etiketinin genellikle dışarıda bıraktığı şey de odur; çünkü etiketin kırk kelimesi var ve herkese hizmet etmek zorunda.

Chiaro, neye baktığınızı anlamanıza nasıl yardım ediyor

Chiaro'nun Gustav Klimt'in Öpücük tablosu için rehberi; altın varak ve ayrıntılar hakkında önerilen sorularla.

Chiaro tam da bu an için yapıldı: Bir tablonun önündesiniz, baktınız ve birinin size neler olup bittiğini anlatmasını istiyorsunuz.

Bir fotoğraf girer, bir hikâye çıkar. Kameranızı bir tabloya, heykele ya da bir freske doğrultun. Chiaro onu tanır ve size ne olduğunu, kimin yaptığını ve neden önemli olduğunu sesli olarak, saniyeler içinde anlatır. Gözleriniz ekranda değil, tabloda kalır.

Cebinizde özel bir sanat tarihçisi. Bir müzede Chiaro daha derine iner: kompozisyon, semboller, eserin ardındaki hikâye. Beş sorunun kapsadığı alanın aynısı, bilgiler doldurulmuş olarak.

Merak mı ettiniz? Sorun yeter. Doğru kelimeleri bilmeniz gerekmez. Herhangi bir soruyu yazın ya da söyleyin, “bu neden ünlü?” ya da “neye bakmam gerekiyor?” bile olsa; Chiaro sesli olarak cevap verir. Cevap bugüne bağlıysa, örneğin tablonun ödünç verilip verilmediği gibi, web’e bakar.

Size uyum sağlar. Basit versiyonu istiyorsanız söyleyin; sonraki her rehber buna göre şekillenir. Hep teknik hakkında sorarsanız, daha çok teknik anlatır. Daha önce dinlediğiniz bir tablonun fotoğrafını çekerseniz Chiaro kendini tekrarlamak yerine kaldığı yerden devam eder.

Kendi dilinizde. Chiaro 18 dil konuşur; bir kadın ya da erkek sesiyle, İngilizce, İspanyolca ve Portekizce için aksan seçeneğiyle. Sanat, bir de kafanızda çeviri yapmadan da yeterince zor.

Noktaları birleştirir. Chiaro her akşam gördüklerinizi kısa bir gün hikâyesine dönüştürür. Sabah gördüğünüz Caravaggio ile öğleden sonra önünden geçtiğiniz kilisenin aynı hikâyeye ait olduğu orada ortaya çıkar. Herhangi bir konuda Daha derine inin’e dokunun ve yeniden bulmak istediğiniz her şeyi sabitleyin.

Müzeden önce pratik yapın

Bakmayı öğrenmenin en iyi zamanı, kalabalık bir galeriye girmeden öncesidir. Chiaro web sitesindeki müze sayfaları uygulamanın nasıl çalıştığının bir demosu: her müzede beş durak; Chiaro’yu bir tabloya doğrulttuğunuzda oluşturduğu türden bir rehber, hesap gerekmeden tarayıcınızda çalıyor. Louvre’u, Prado’yu, National Gallery’yi, Musée d’Orsay’yi ya da Rijksmuseum’u deneyin. Birini evde dinleyin, sonra beş soruyu gerçeğinin önünde deneyin; uygulama da önünde durduğunuz her tablo için aynısını yapsın.

SSS

Tamamen yeni başlayan biri olarak sanatı anlamaya nasıl başlarım?

Bir tablo seçin, bir şey okumadan önce iki dakika ona bakın ve sorun: Ne görüyorum, gözüm nereye gidiyor, tuhaf olan ne, kimin için yapıldı ve bana ne hissettiriyor? Sonra onunla ilgili tek bir bilgi öğrenin. Yöntemin tamamı bu.

Bir müzeden keyif almak için sanat tarihi bilmem gerekir mi?

Hayır. Sanat tarihi yardımcı olur, ama dikkatle bakarak bir tablonun pek çok yönünü anlayabilirsiniz. Bir rehber, göremeyeceğiniz bilgileri tamamlar: figürlerin kim olduğu ya da tablonun neden skandal yarattığı gibi.

Tabloları açıklayan bir uygulama var mı?

Evet. Chiaro bir tabloyu fotoğraftan tanır ve onu 18 dilde bir sesli rehberle anlatır; yazabileceğiniz ya da sesli sorabileceğiniz devam sorularıyla birlikte.

Ya bir tabloyu hiç beğenmiyorsam?

Sorun değil. Nedenini sorun. Bir şeyi adını koyabildiğiniz bir nedenle beğenmemek, onu zaten anlamak demektir.

Başınızı kaldırın

Sanatı anlamak geçilecek bir sınav değil. Bir alışkanlık: yavaşlayın, sorular sorun, tuhaf olanı bulun, tek bir bilgi öğrenin. Bunu yeterince tablonun önünde yapın; bir gün salonda nereye bakacağını bilen kişinin siz olduğunu fark edeceksiniz.

Chiaro, İtalyancada “açık, berrak” demek. App Store’dan indirin, anlamadığınız bir sonraki tabloya doğrultun ve dinleyin.

Çekin. Dinleyin. Keşfedin.