
Ekim 1990’da Indianapolisli Frank Lynn Meshberger adlı bir kadın doğum uzmanı, Journal of the American Medical Association’da iki sayfalık bir makale yayımladı ve bin sanat tarihçisinin dört yüz yetmiş sekiz yıl boyunca yapamadığı bir şeyi yaptı. Sistina Şapeli’nin tavanına baktı ve Adem’in Yaratılışı’nda Tanrı’yı çevreleyen dalgalı kırmızı biçimin insan beyninin bir kesiti olduğunu fark etti.
Belli belirsiz bir benzerlik değil. Dindarca bir metafor da değil. Anatomik olarak doğru bir şema: oluklar doğru yerlerde, beyin sapı beyin sapının indiği yerden iniyor, hipofiz sapı da tam bir beyin cerrahının onu bulmayı bekleyeceği yerden aşağı sarkıyor. Bunu bir kez gördüğünüzde fresk dini bir sahne olmaktan çıkar ve bir argümana dönüşür. Soru, bu argümanın neyle ilgili olduğu ve üç buçuk yıldır sırtüstü yatarak resim yapan bir adamın Vatikan’ın ortasına bir insan beynini nasıl kaçırdığı, üstelik neredeyse yarım bin yıl boyunca kimse fark etmeden.
Bir doktorun fark ettiği Adem’in Yaratılışı’nın gizli anlamı
Meshberger bir sanat tarihçisi değildi. Günlerini Indiana’da bebek doğurtarak, akşamlarını Michelangelo hakkında okuyarak geçiren, çalışan bir kadın doğum uzmanıydı. Boş saatlerini yiyip bitiren bilmecenin basit bir kaynağı vardı: Panele bakıp duruyor ve Tanrı’nın arkasındaki kırmızı kumaşın bir kumaşa benzemediğini düşünüyordu. Tıp fakültesinde disekte ettiği bir şeye benziyordu.
Bunun üzerine kenarlarını çizdi. Pelerinin dış hatlarını bir ders kitabındaki sagittal beyin kesiti çiziminin üzerine yerleştirdi ve eşleşme neredeyse utandırıcıydı. Ön lob, Tanrı’nın omzunun öne doğru itildiği yerde duruyor. Şakak lobu, dizini Tanrı’nın kaburgalarına dayamış meleğin altında şişkinlik yapıyor. Beyin sapı, kendisi de vertebral arterin izini süren yeşil kuşağa doğru iniyor. Pelerinin alt ortasında hipofiz bezine karşılık gelen küçük bir çıkıntı var. Tanrı’nın arkasındaki boş alan, Michelangelo’nun freski neredeyse çıplak bıraktığı o karanlık boşluk ise pons.
“Usta bir anatomist olan Michelangelo’nun,” diye yazdı Meshberger, “Tanrı tasvirinin içine beynin görüntüsünü gizlediğini ve böylece tanrısallığın doğası hakkında bir şey söylediğini öne sürüyorum.” Makale üç sütundu, tek bir şema içeriyordu ve her ciddi ziyaretçinin Sistina Şapeli’nde yukarıya bakışını değiştirdi. Sapkınlık olarak karşılanmadı. Başından beri orada saklanan bir şey olarak karşılandı.
Resim yapması emredilen bir heykeltıraş
Adem’in Yaratılışı’ndaki beynin neden orada durduğunu anlamak için, Michelangelo Buonarroti’nin aslında iskelede olmayı hiç istemediğini anlamanız gerekir. 1508’de otuz üç yaşındaydı, Aziz Petrus’taki Pietà ve Floransa’daki Davut ile çoktan ünlenmişti ve kendini bir heykeltıraş olarak görüyordu. Resim başkalarının işiydi. Neredeyse hiç resim yapmamıştı, bir şapel tavanı ölçeğinde hiç yapmamıştı; Papa II. Julius onu Roma’ya çağırıp Sistina’nın tonozuna fresk yapacağını bildirdiğinde Michelangelo bundan kurtulmaya çalıştı.
Siparişin, rakibi, yeni Aziz Petrus’un mimarı Donato Bramante tarafından kurulmuş bir tuzak olduğuna inanıyordu; Bramante’nin, onun bilmediği bir teknikte başarısız olmasını istediğini düşünüyordu. Bir arkadaşına kendisine tuzak kurulduğunu yazdı. Papa bunu dinlemedi. Julius savaşçı bir papaydı, tam zırh içinde orduları bizzat sahaya sürmüş bir adamdı ve bir şeyin olmasına karar verdiğinde o şey olurdu. Michelangelo 1508 baharında iskeleye tırmandı ve pigmenti sıvayla karıştırmaya başladı.
Üç buçuk yıl boyunca resim yaptı. Sırtüstü yatarak resim yaptı; ayakta durduğu efsanesine rağmen bu kısım doğru. Gözlerine ve sakalına sıva damlarken, boynu öyle geriye bükülmüşken resim yaptı ki bir Suriye yayına, bükülmüş bir şeye dönüştüğünden, yüzünün tavandan damlayanlar için mozaik bir zemin olduğundan yakındığı bir sone yazdı. Bir sabah öfkeyle yardımcılarını kovdu ve çoğunu tek başına boyadı. Parası taksitle ve geç ödendi.
Bitirdiğinde, şapelin boyunca sunaktan kapıya uzanan dokuz merkezi panelde, Yaratılış’ın hikâyesini tersten anlatan üç yüzü aşkın figür boyamıştı. İçeri hikâyenin sonundan, Nuh’un sarhoşluğundan girersiniz ve fresk zamanda geriye, başlangıca doğru yürür. Adem’in Yaratılışı sunak ucundan dördüncü panel. En dramatik olanı değil. Işığın Karanlıktan Ayrılması’nda daha çok ateş var. Tufan’da daha çok insan var. Ama bir buzdolabı magnetinde, bir tişörtte, bir iPhone kılıfında gördüğünüz, Adem’in Yaratılışı.
Adem’in Yaratılışı’nda hiç dokunmayan parmaklar
Neredeyse birbirine dokunan iki parmak; aralarında belki dört santimlik bir boşluk. Bu boşluğun resmin ta kendisi olduğunu fark eden tek yazar Meshberger değil. Parmaklar dokunsaydı resim bitmiş olurdu. Adem canlı olurdu. Hikâye sona ererdi. Boşluk, hemen önceki andır. Michelangelo’nun dondurmayı seçtiği an budur, çünkü neredeyse anı, varış anından daha ilginçtir.
Ama parmakların kendisine bakın. Tanrı’nın sağ işaret parmağı gergin, uzanmış, ulaşmaya çalışıyor. Adem’in sol parmağı gevşek, cansız, düşüyor. Standart okumaya göre Tanrı hayat verir, Adem onu alır. Tabelalarda yazan budur ve yüz milyon turiste anlatılan da budur. Aynı zamanda, neredeyse kesinlikle, yanlıştır.
Adem panelde zaten canlı. Gözleri açık. Bedeni kaslı ve biçimlenmiş. Bir yamaçta genç bir kral gibi uzanmış, Tanrı’ya tam olarak tapınma olmayan, daha çok tanıma gibi bir şeyle bakıyor. Resim biyolojik hayat armağanıyla ilgili olsaydı, Adem kıvılcım gelene kadar cansız olurdu. Cansız değil. Bekliyor.
Meshberger’in pelerini okuduğu gibi okursanız, Tanrı’nın verdiği şey başka bir şey. Adem’i hayvan değil insan yapan şeyi veriyor. Bir zihin veriyor.
Sistina Şapeli’nde bir pelerine gizlenmiş anatomi
Beyin tam burada devreye giriyor. Resim bir ruh armağanıyla ilgili olsaydı, ruhun görünür bir yerde olmasını beklerdiniz: bir güvercin, bir ışık huzmesi, bir alev. Bunların hiçbiri yok. Orada olan, meleklerle çevrili, organ biçimli kırmızı bir kumaş bulutunun içine yerleşmiş Tanrı.

Meshberger yapıları tek tek ele aldı. Pelerinin dış hattı, ön lob ile şakak lobunu ayıran Sylvius yarığının oluşturduğu çok belirgin bir çukur da dahil, beynin dış yüzeyini izliyor. Tanrı’nın hemen altındaki, bedeni Tanrı’nın sağ kolunun altında kıvrılan melek, beyinciğin konumunda. İkinci bir meleğin bacağı, beyin sapının indiği yerden sarkıyor. Bir ayak, omuriliğin olacağı yere uzanıyor. Optik kiazma, hipofiz, hipotalamus: Her birinin kumaşta karşılık gelen bir unsuru var. Pelerinin arkasından dışarı süzülen yeşil eşarp ise vertebral arter.
Alt ortada küçük bir ayrıntı da var, ufak bir çıkıntı; Meshberger onu endokrin sistemi yöneten ana bez olan hipofiz bezi olarak tanımladı. Freskte bir çocuk meleğin bacağı, bileği ve ayağı şemadaki hipofizin konumuyla tam olarak çakışacak şekilde yerleştirilmiş. Tesadüfle açıklayamayacağınız türden bir şey bu. Michelangelo, büyümeyi ve üremeyi yöneten bezin olacağı yere bir çocuğun ayağını koydu ve bunu 1511’de, Avrupa’da hipofizin modern anatomisini yayımlayan kimse çıkmadan üç yüz yıl önce yaptı.
Sistina Şapeli’ndeki beyin, döngüdeki tek gizli anatomi parçası da değil. 2010’da Johns Hopkins’ten Ian Suk ve Rafael Tamargo adlı iki nöroanatomist, başka bir panelde, Işığın Karanlıktan Ayrılması’nda bir beyin sapı tespit eden bir devam makalesi yayımladılar. Onlara göre o paneldeki Tanrı’nın boynu, insan beyin sapının bir kesiti olarak, yapılar gerilmiş bir deri zarının ardından görünecek şekilde resmedilmiş. İki makaledeki argüman da aynı. Anatomi süs değil. Konunun ta kendisi.
Anatomist Michelangelo
Bir ressam beynin içeriden neye benzediğini nereden biliyordu? Çünkü birini kesip açmıştı.
1508’e gelindiğinde Michelangelo neredeyse yirmi yıldır insan cesetleri disekte ediyordu. Bir genç olarak Floransa’da, Santo Spirito hastanesinin morgunda başlamıştı; başrahip ona, cesetlerini sahiplenecek ailesi olmadan ölen hastaların bedenlerini kesme izni vermişti. Karşılığında ahşap bir çarmıh oydu. Michelangelo’nun anatomi sırrı, eğer hiç sır olduysa, yüzyılının herhangi bir ressamından daha çok insan içi görmüş olmasıydı.

Gördüğünü çizdi. Kırmızı ve siyah tebeşirle yapılmış, kasları soyulmuş, eklemleri açığa çıkarılmış düzinelerce anatomik çizimi günümüze ulaştı; bazıları o kadar ayrıntılı ki yirminci yüzyıl cerrahları onları ders malzemesi olarak kullandı. Karın kaslarının dizilişini, trapez kasının kürek kemiğine nasıl tutunduğunu, gerilim altındaki omurganın kıvrımını anlıyordu. Beyni anlıyordu. Elinde bir beyin tutmuştu.
Bu önemli, çünkü standart okumanın standart savunması (pelerin sadece bir pelerindir, Meshberger örüntü avcılığı yapıyor) sizden şuna inanmanızı ister: İnsan bilincinin yaratılışı hakkında bir sahne tasarlama özgürlüğü verilmiş eğitimli bir anatomist, tesadüfen bilincin organına uyan bir kumaş boyamıştır. İmkânsız değil. Sadece inanılması zorlaşacak kadar olasılık dışı.
Michelangelo’nun yüksek sesle söyleyemedikleri
Michelangelo pelerine beyni bilerek koyduysa, soru neden koyduğu. En iyi cevap da Meshberger’in açıkça söylemeden ima ettiği cevap: çünkü bunu kelimelerle söyleyemezdi.
1511’in teolojik iklimi, Tanrı’nın insanlığa armağanının ruh değil bilinç olduğu iddiasına yer bırakmıyordu. Ruh, Kilise’nin çoktan karara bağladığı bir kategoriydi. Döllenme anında bedene üflenirdi. Maddi değildi. Kafatasının içindeki pembe peltelerle hiçbir ilgisi yoktu. İlahi kıvılcımın bir beyin kimyası meselesi olduğunu ima etmek, en iyi ihtimalle felsefi bir skandal olurdu. En kötü ihtimalle sapkınlık olurdu ve 1511’de Roma’da sapkınların ömrü kısaydı.
Ama Michelangelo bir Yeni Platoncuydu; Lorenzo de’ Medici’nin sarayında büyümüş, Marsilio Ficino ve Pico della Mirandola ile birlikte eğitim görmüştü. Tanrısallığın kendini insanın akıl yürütme yetisi aracılığıyla ifade ettiği yolundaki Yeni Platoncu düşünce marjinal değildi; Michelangelo’nun içinde büyüdüğü Floransalı hümanist çevrenin entelektüel mobilyasıydı. Pico’nun 900 Tez’ini ve insanlığı hayvanlardan ayıran şeyin akıl, düşünme gücü, zihin olduğunu savunan İnsanın Onuru Üzerine Söylev’i okumuş olmalıydı.
1511’de bir şapel tavanına böyle bir argümanı resmedemezdiniz. Ama bir beyin resmedebilirdiniz. Hem de tavana bakan bir âlimin tanıyacağı, yanından geçen bir kardinalin ise yalnızca kumaşı ve melekleri göreceği şekilde. Galileo’nun daha sonra teleskobuyla kullanacağı strateji de buydu: tartışmalı şeyi yalnızca erbabının okuyabileceği bir biçimde söylemek.
Meshberger’i ciddiye alan tarihçilerin çoğunun bugün kabul ettiği okuma bu. Boşluğun üzerinden verilen armağan genel bir hayat gücü değil. Bilme yetisi.
Adem’in Yaratılışı’nda Tanrı’nın arkasında ne var
Tanrı’nın arkasındaki figürleri sayın. On bir tane var: melekler ve çocuklar, uzanmış kolunun altında toplanmış, kırmızı pelerinin içine sıkışmışlar. Sanat tarihçileri yüzyıllardır onların kim olduğunu tartışıyor. En yaygın okumaya göre Tanrı’nın sol kolunun altından dışarı bakan kadın, henüz yaratılmamış, bir sonraki panelde ortaya çıkmadan önce Tanrı’nın zihninde var olan Havva. Tanrı’nın sol elinin omzuna dayandığı çocuk ise bazen bedenlenmeyi bekleyen İsa olarak tanımlanıyor.
Meshberger’in okuması bunu değiştiriyor. Pelerin bir beyinse, içindeki figürler düşüncelerdir. Yaratılış anında Tanrı’nın kafasından geçenlerdir. Havva ve gelecek olan Mesih gerçek varlıklar değil; fikirler, gelecek, plan. Kadın Adem’e bakıyor, çünkü o Adem’in eşinin düşüncesi. Tanrı’nın elinin altındaki çocuk ise Adem’in birazdan yanlış yapacağı şeyi geri almak için gerekecek çocuğun düşüncesi.
Michelangelo’nun sahneyi bir eylem anı olarak değil de bir tefekkür anı olarak resmetmesinin nedeni bu. Tanrı büyü yapmıyor. Düşünüyor. Adem canlandırılmıyor. Tasarlanıyor.
Chiaro tam da bu okumanın vardığı noktada işe yarıyor. Sunaktan dördüncü panelin altında durun, boynunuzu uzatın ve Meshberger’in makalesi kulağınızda anlatılırken Tanrı’nın sol dirseğinin yakınındaki hipofiz çıkıntısını bulun. Ayrıntı ancak bakmadan önce nereye bakacağınızı biliyorsanız işe yarar; tavan da çok yüksek, salon da birinin size bunu anında göstermesi için fazla kalabalık.
Renkleri geri getiren restorasyon
Yirminci yüzyılın büyük bölümünde kimse Meshberger’in gördüğünü göremezdi, çünkü tavan bir çamur birikintisinin rengindeydi. Dört yüzyıllık mum dumanı, tütsü, kandiller ve milyonlarca ziyaretçinin vücut ısısı, freski öyle kalın bir kir tabakasıyla kaplamıştı ki âlimler Michelangelo’nun “soluk, ağırbaşlı paleti” hakkında koca kitaplar yazmıştı. Tarif ettikleri şey kirdi.
1980 ile 1994 arasında Gianluigi Colalucci’nin yönettiği bir Vatikan restoratör ekibi, kiri çözücüler ve pamuk tamponlarla, santim santim temizledi. Altından çıkan şey soluk değildi. Freski tempera konusunda uzmanlaşmış bir Floransa atölyesinde öğrenmiş ve freskin ağırbaşlı olması gerektiğini bilmeyen bir adamın pembesi, yeşili ve keskin sarısıydı. Michelangelo bir renk ustası gibi resim yapıyordu. Restorasyon tartışmasız değildi: Amerikalı sanat tarihçisi James Beck’in başını çektiği küçük ama gürültülü bir eleştirmen grubu, temizleyicilerin Michelangelo’nun bizzat eklediği son koruyucu sır katmanını söküp attığını, modelajı düzleştirdiğini ve kontrastları Michelangelo’nun amaçladığının ötesinde parlattığını savundu.
Beck zamanla bu tartışmayı kaybetti. Kanıtların ağırlığı bugün çıkanın gerçekten kir olduğunu ve Colalucci’nin ortaya çıkardığı renklerin Michelangelo’nun boyadıklarına yakın olduğunu gösteriyor. Dikkat çekici olan, Meshberger’in makalesinin restorasyonun tam ortasında yazılmış olması. Pelerini on altıncı yüzyıldan bu yana herhangi bir izleyiciden daha net görmüş olması mümkün.
Yine parmak, ama bu kez arkadan
Parmaklara geri dönün. Beyin argümanını takip ettiyseniz, ikinci bir ayrıntı da yerine oturur. Tanrı’nın bileğinin koluna göre konumuna bakın. Ön kol, pelerinden tam olarak gerçek bir insan beyninde motor korteksin bulunduğu noktadan çıkıyor; yani kolda, elde ve parmaklarda istemli hareketi kontrol eden doku şeridinden. Nörologlar bu bölgeye presentral girus der. Meshberger’in çakıştırmasında Tanrı’nın kolu presentral girustan uzanıyor ve parmağı ulaşmaya çalışıyor.
Başka bir deyişle Tanrı’nın eli, beynin elleri kontrol eden bölümünden çıkıyor. Kavrandığında, pelerin benzerliğinin tesadüf olup olmadığına dair tartışmayı bitiren ayrıntı bu. Kol, beyinden tam olarak bir nöroanatomistin çıkış noktası olarak çizeceği yerden çıkıyor. Süs değil. Bir şema; Michelangelo da ölü bir dilde yazan bir adamın inceliğiyle, Tanrı’nın elinin aslında ne olduğunu düşündüğünü size gösteriyor.
Gördüğünüzde nelere bakmalı
Freski hayatınızda en fazla iki kez göreceksiniz. Bir kez okul gezisinde, bir kez balayında. Belki üçüncü kez de Roma’ya bir iş seyahatinde boş kalan bir öğleden sonra. Görevli size sessiz olmanız için tıslayacak, tavan on beş metre yukarıda olacak ve arkanızdaki sıra taşmadan önce yaklaşık dokuz dakikanız olacak.
O dokuz dakikada bulmaya değer üç şey var.
Birincisi, parmakların arasındaki boşluk. Parmaklar değil, boşluk. Adem’in parmağının düştüğüne, Tanrı’nınkinin uzandığına dikkat edin. Asimetri meselenin ta kendisi.
İkincisi, pelerin. Dış hattını arayın. Gözünüzle izini sürün. Tanrı’nın omzunun olduğu yerde ön lob, bacağını geriye kıvırmış meleğin altında şakak lobu, yeşil kuşağa doğru inen beyin sapı. On beş metreden hipofizi göremezsiniz ama silueti görebilirsiniz.
Üçüncüsü, Adem’in gözleri. Zaten Tanrı’ya bakıyor. Kendinize ne gördüğünüzü sorun: hayata getirilen bir beden mi, yoksa kendisine bir düşünce uzatılan bir zihin mi?
Tavanı görmenin özelliği, önceden okumasını yapmış ziyaretçiyi ödüllendirmesi. Hazırlıksız giren kişi bir tavan görür. Kafasında Meshberger ile giren kişi ise bir insanı insan yapan şeyin ne olduğuna dair, aslında orada olmak bile istemeyen bir heykeltıraşın Engizisyon’un gözünden kaçırdığı bir argüman görür.
Michelangelo tonozu 1512’de bitirdikten altı hafta sonra Papa Julius öldü. Michelangelo bunu ağır karşıladı. Papa ile sürekli kavga etmişti, tavanı baskı altında boyamıştı ve iş bittiğinde siparişten azat edildi; Julius’un asıl istediği proje olan, kırk mermer figürlü dev mezarı hiçbir zaman bitirmek zorunda kalmadı. Heykele geri döndü. O ölçekte bir daha hiç resim yapmadı; bir kez hariç: yirmi iki yıl sonra başka bir papa ona alttaki duvara Kıyamet Günü’nü yaptırdığında. O resmin de kendi gizli bedenleri ve kendi anatomik şakaları var. Ama hiçbirinde tavandaki beynin o sessiz küstahlığı yok.
Pelerin hâlâ orada. Beş yüz on dört yıldır orada. Frank Meshberger bebek doğurtmaya geri döndü. Michelangelo ise bir yerlerde, bunu fark etmemizin bu kadar uzun sürmesinden muhtemelen pek memnun.