İçeriğe geç

Size Geri Bakan Tablo: Velázquez'in Las Meninas'ı

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Diego Velázquez, Las Meninas (Nedimeler) (1656), Museo del Prado, Madrid

1656 yazında, Madrid’deki Alcázar sarayının zemin katında dönüştürülmüş bir kabul salonunda Diego Velázquez kendini kralını ve kraliçesini boyarken resmetti. Kral ve kraliçe tabloda yok. Arka duvardaki küçük dikdörtgen bir aynada, belli belirsiz yansıyorlar. Odada şövalesinin başındaki Velázquez; geniş, gümüş ve pembe bir elbise içindeki beş yaşındaki İnfanta Margarita Teresa; Portekizce unvanları tabloya adını veren iki nedime (meninas); Maria Barbola adında bir saray cücesi; ayağıyla iri, uyuyan bir mastifi dürten İtalya doğumlu cüce Nicolas Pertusato; adı bilinmeyen bir korumanın yanında dul kıyafetli bir rahibe ve odanın arka tarafında, bir kapı aralığında, bir elini perdeye koymuş, bir basamakta duraklamış kraliçenin mabeyincisi José Nieto var. Las Meninas ne anlatıyor? Bir ressamın tuvalinden başını kaldırdığı, İspanya kralı ve kraliçesinin arkasındaki odaya girdiğini gördüğü ve onlar hariç odadaki herkesi boyamaya karar verdiği anı.

Üç metre yüksekliğinde ve iki metre yetmiş beş santim genişliğinde bir tablo bu ve karşısına geçtiğinizde sizi durdurmasının nedeni, tablonun zemininin galerinin zeminiyle aşağı yukarı kesintisiz devam etmesi. Prado’nun 12 numaralı salonunda doğru mesafede durun; artık sahneye bakmıyorsunuz. Sahnenin içindesiniz. İnfanta göz hizanızda. Velázquez sizin ötenize, arka duvardaki aynaya, yani kralla kraliçeye, yani size bakıyor. Bütün tablo kimin nerede durduğuna dair bir soru.

İki kraliyet portresi ve çalışan bir atölye

Velázquez’in bu numarayı neden kurduğunu anlamak için nasıl bir odaya baktığınızı bilmeniz gerekir. Mekân, cuarto del Príncipe; kralın ilk oğluna, çocuk 1646’da ölmeden önce ait olan daire. Prensin ölümünden sonra odalar atölye olarak Velázquez’e verildi; bu bir saray ressamı için olağanüstüydü, çünkü Alcázar’da atölye alanı genellikle bir koridorun kenarındaki bir dolaptı. Velázquez, yirmi dört yaşındayken Kral IV. Felipe’nin siyah arka planlı tek bir portresinin gücüyle Sevilla’dan geldiği ve bir daha eve dönmediği 1623’ten beri İspanyol sarayının maaş bordrosundaydı. 1656’ya gelindiğinde elli yedi yaşındaydı; kralın yatak odası beyefendisi, kraliyet hanesinin mabeyincisiydi ve ölümünden iki yıl önce nihayet alacağı Santiago şövalyeliği için sıradaydı.

Tablonun içindeki tuval (Velázquez’in arkasında durduğu, gerilmiş dev tuval) Las Meninas’ın kendisiyle aynı boyutta. Üzerine ne boyadığını göremiyoruz. Bize dönük olan tuvalin arkası. Ama ayna ne gördüğünü söylüyor. Aynada, hafifçe bulanık ve küçük, Kral IV. Felipe ile Avusturyalı Kraliçe Mariana’nın baş ve omuzları var; aşağı yukarı izleyicinin durduğu yerde duruyorlar. O halde gizli tuval onların çift portresi. Velázquez, göremediğimiz bir portreyi boyamanın ortasındaki anı, modelleri şimdi bizim bulunduğumuz konumda olacak şekilde resmetmiş.

Bunun bir salon numarası olmamasının nedeni, figürlere yaptığı etki. İnfanta, nedimeleri, cüceler, köpek, merdivendeki mabeyinci; bize poz vermiyorlar. Ressamın çevresindeki insanlar onlar; küçük bir prensesin, babasının ressamını çalışırken ziyaret etmesinin yarattığı küçük telaşın içinde donup kalmışlar. Soldaki nedime Maria Agustina Sarmiento, eğilip Margarita’ya içi kokulu suyla dolu, bucaro denen küçük kırmızı bir kil kap uzatıyor. Kokulu kil, İspanyol sarayının hanımları tarafından tenlerine soluk, mat bir ton vermek için yenirdi; dönemin hekimleri bu alışkanlığa karşı durmadan uyarıda bulunuyordu. Sağdaki nedime Isabel de Velasco reverans yapmak üzere çöküyor, çünkü kral ve kraliçe az önce içeri girdi. Arka merdivendeki mabeyinci de aynı nedenle adımının ortasında durmuş. Ressam dışında odadaki herkes, bizim içinde bulunduğumuz o girişe tepki veriyor.

Ayna tartışması

Sanat tarihçileri üç yüz yıldır aynanın kral ve kraliçeyi bizim konumumuzda dururken mi yansıttığını, yoksa görünmeyen tuvalin üzerindekini mi yansıttığını tartışıyor. İki okuma tabloya farklı bir fizik veriyor. Ayna odayı yansıtıyorsa, krallar oradadır ve tablo bir enstantanedir. Ayna tuvali yansıtıyorsa, krallar odada hiç yoktur ve bütün kompozisyon temsilin kendisi üzerine bir tefekkürdür; bu görüşün en güçlü versiyonunu Amerikalı sanat tarihçisi Jonathan Brown, 1986’da Velázquez üzerine yazdığı kitapta ortaya koydu. Aynanın açısı ve Velázquez’in arkasındaki duvarın geometrisi dahil teknik kanıtlar çoğunlukla ilk okumadan yana. Kral ve kraliçe sizin olduğunuz yerde duruyor, ressam onlara bakıyor ve siz onları yerinden ederken ayna onları yakalıyor.

Odanın geometrisini, şövaleyi ve arka aynayı gösteren bir Las Meninas perspektif diyagramı

Tablonun “durun, gerçekten mi?” anı bu. Avrupa’nın en güçlü adamı ve kraliçesi, arka duvardaki bir aynada on santimlik bir yansımaya indirgenmiş ve saray protokolü gereği onları boyarken asla doğrudan yüzlerine bakmaması gereken ressam, kendi mesleğinin kurallarını kendini öne, onları arkaya koymak için kullanmış. Soldan sağa okuduğunuzda odanın hiyerarşisi şöyle: ressam, prenses, nedimeler, cüceler, köpek, mabeyinci, kral. Kral, bulduğunuz son figür. Velázquez’i tanımış insanlarla görüşen ve 1724’te onun ilk biyografisini yazan İspanyol ressam ve sanat yazarı Antonio Palomino, tabloya “resmin teolojisi” dedi. Bu aşağı yukarı doğru. Argüman şu: Bakan ressam teolojik bir şey yapıyor. Görüneni yaratıyor.

Odayı bir arada tutan İnfanta

Tuvalin geometrik merkezindeki çocuk, 12 Temmuz 1651’de doğan, IV. Felipe ile Avusturyalı Mariana’nın kızı Margarita Teresa. Beş yaşında. Velázquez onu iki yaşından beri, Kutsal Roma İmparatoru’nun gelininin büyümesini izleyebilmesi için iki yılda bir Viyana’daki amcası ve müstakbel kocası I. Leopold’e gönderilen bir dizi portrede boyuyordu. Viyana’daki Kunsthistorisches Museum’da bulunan, 1659 civarında boyanmış mavi elbiseli Margarita, bu güncellemelerin en ünlüsü. Las Meninas’ta ise daha sert, gümüş ve pembe bir guardainfante içinde (İspanyol prenseslerine kendine özgü siluetlerini veren geniş çemberli üst etek), sarı saçları yanlardan düz taranmış ve yüzü göremediğimiz bir pencereden aydınlanıyor. 1666’da on beş yaşında Leopold ile evlenecek ve dört hamilelik ve hayatta kalan tek bir kızın ardından altı yıl sonra yirmi bir yaşında ölecekti. Las Meninas’ın hüznü kısmen geriye dönük. Ortadaki küçük kızın hayatının ne kadar kısa olacağını biliyoruz.

Diego Velázquez, Mavi Elbiseli İnfanta Margarita Teresa (1659), Kunsthistorisches Museum, Viyana

Tablodaki iki cüce süs değil. Maria Barbola, İnfanta’ya eşlik etmek üzere tutulan, saygın rütbeli bir Habsburg saray hizmetlisiydi; Nicolas Pertusato ise yaklaşık on yaşında, ileride normal boya ulaşan ve kariyerini Avusturya sarayının kâhyası olarak bitiren küçük bir İtalyan çocuktu. Velázquez cüceleri ayrı ayrı da boyamıştı (beşi tam portre olarak günümüze ulaştı); onlara kraliyet modellerine verdiği ağırbaşlılığın aynısını veren kompozisyonlarda. Las Meninas’ta Barbola, tablodaki en sakin ifadeyle doğrudan izleyiciye bakıyor. Odada size dikkat eden ikinci kişi o. Birincisi ressamın kendisi.

Las Meninas’ı bir gösteriş numarası olarak okumaya karşı çıkan bir ayrıntı: köpek. Ön planda yatan mastif doldurulmuş bir aksesuar değil. Nefes alıyor, uyuyor; tüyün ve ağırlığın taklit edilemeyecek bir kesinlikle boyanmış. Velázquez tablosunun zeminine yaklaşık otuz beş kiloluk uyuyan bir köpek yüklemiş ve ressamın şaka yapmadığını size söyleyen şey de bu köpek. Bu, 1656’da gerçek bir öğleden sonra, içinde gerçek insanların olduğu gerçek bir oda.

Kendi üzerine ne boyuyordu

Velázquez’in göğsündeki kırmızı haç, Santiago Tarikatı’nın haçı, tablonun en açık şekilde sonradan eklenmiş kısmı. Kral, Velázquez’i Las Meninas bittikten üç yıl sonra, Kasım 1659’da Santiago Şövalyesi yaptı; ressam ise Ağustos 1660’ta öldü. Haç ya Velázquez tarafından hayatının son aylarında ya da Palomino’nun 1724 tarihli biyografisine göre Velázquez’in ölümünden sonra bizzat IV. Felipe tarafından, kendi eliyle eklendi. Prado’daki röntgen çekimleri haçın zaten kurumuş yeleğin üzerine boyandığını doğruladı, ama fırçayı kimin elinin tuttuğunu söyleyemiyor. Her iki durumda da haç ölüm sonrası bir düzeltme. Velázquez yalnızca bir ressam olarak değil, bir şövalye olarak hatırlanmak istiyordu ve kral onu yükselterek tabloyu tamamladı.

O haçın oraya nasıl geldiğinin hikâyesi, Velázquez’in bütün kariyerinin hikâyesi. Saraydaki İspanyol ressamlar teknik olarak zanaatkârdı; araba tekerleklerini boyayan yaldızcılarla ve mahalle şapelleri için dinî imgeler boyayan esnafla aynı loncaya aitlerdi. Velázquez otuz yıl boyunca kralın sarayında soylu olarak tanınmak için, yani elleriyle ücret karşılığı çalışmayan bir beyefendi olarak tanınmak için kulis yaptı. Santiago Tarikatı’na girmek için her iki taraftan dört kuşak soylu kan kanıtlaması gerekiyordu: Yahudi ya da Mağribi atası olmayacak, mahkûm olmuş suçlu olmayacak ve ailesinde hiç kimse “aşağılık bir zanaat” icra etmemiş olacaktı; bu da para karşılığı resim yapmayı içeriyordu. Soruşturmacılar yüz kırk sekiz tanık dinledi ve Velázquez’in zaman zaman sipariş kabul ettiği sonucuna vardı; bu onu diskalifiye ederdi. Kral onu yine de, papalık muafiyetiyle içeri soktu. Las Meninas’ta göğsündeki haç, kazanması otuz yılını alan bir saray bürokrasisi sorusunun cevabı.

Hâlâ içinde durabileceğiniz oda

Las Meninas’ın boyandığı oda artık yok. Eski Alcázar, 1734 Noel arifesinde, aralarında Velázquez’in kral portrelerinin çoğunun da bulunduğu, İspanyol kraliyet koleksiyonundan yaklaşık beş yüz tabloyu yok eden bir yangında kül oldu. Las Meninas bir pencereden dışarı atılarak kurtarıldı. Hasar envanterine göre tuval karda, sağ alt köşeden İnfanta’nın sağ yanağına kadar uzanan bir yırtıkla bulundu ve kraliyet sarayındaki bir atölye onu o kış onardı. Onarım, tablonun sağ kenarına yandan vuran ışıkta bakarsanız görülebiliyor. Prado’da Las Meninas’ın önünde durduğunuzda bir hayatta kalana bakıyorsunuz.

Prado, Napolyon’un birliklerinin Madrid’den ayrılmasından altı yıl sonra, 1819’da Juan de Villanueva’nın neoklasik binasına taşındı ve Las Meninas o zamandan beri orada. Villanueva binasının 12 numaralı salonunda, ışığı ve oranları özellikle asıl odaya uyacak şekilde seçilmiş bir galeride asılı. Chiaro ayna tartışmasını, köpeği ve Santiago haçını tablonun tam önünde size okur; böylece görmeniz gereken özel ayrıntılar (Maria Sarmiento’nun elindeki bucaro, İnfanta’nın yanağının yakınındaki yama onarımı, mabeyincinin arka basamaktaki duraklaması), ancak anlam kazandıkları tek yerde dururken size gösterilir.

Las Meninas'tan Diego Velázquez'in otoportre detayı, şövalesinin başındaki ressam

Picasso’nun elli sekiz versiyonu

Ağustos 1957’de, o sırada yetmiş beş yaşında olan Pablo Picasso, Cannes’ın yukarısındaki La Californie villasının üçüncü kattaki atölyesine kapandı ve Las Meninas’ı boyamaya başladı. Onu elli sekiz kez boyadı. Dizi dört ayını aldı. Bütün kompozisyonu, yalnızca İnfanta’yı, kapı aralığındaki mabeyinciyi, köpeği, nedimeleri, şövalesinin başındaki ressamı yeniden boyadı. Bazı versiyonlar gri tonlamalı, bazıları çığlık atan turuncular ve asit sarıları; bazıları figürleri Picasso’nun otuz yıldır ciddi olarak kullanmadığı Kübist düzlemlere bölüyor. Bütün dizi bugün Barselona’daki Picasso Müzesi’nde; Picasso onu 1968’de tek bir bütün olarak, tek bir koşulla bağışladı: asla birbirlerinden ayrılmayacaklar. Biyografi yazarı Roland Penrose’a “Velázquez’i kendi gözüme göre yeniden kurmaya” çalıştığını söyledi. On dokuzuncu yüzyıldan kalma bir eleştirmen genç Picasso’ya eski ustaları kopyalamanın resmi öğrenmenin tek yolu olduğunu söylemişti. Elli yıl sonra Velázquez’i kopyaladı. Velázquez’in Las Meninas’ı ile Picasso’nunkileri karşılaştırmak, Picasso’nun hayatının sonlarında Velázquez’in 1656’da ne yaptığını tam olarak bildiğini ve buna cevap vermek zorunda hissettiğini görmenin en kolay yolu.

Cevap, Picasso’nun neyi koruduğu yüzünden ilginç. Elli sekiz versiyonun her birinde odanın geometrisi aynı. Ayna arka duvarda. Mabeyinci kapı aralığında duruyor. Ressam ve İnfanta yerlerini koruyor. Picasso insanları, paleti ve ışığı karıştırdı ama mimariyi korudu, çünkü mimari argümanın kendisi. Las Meninas’ı, arka merdivendeki mabeyincinin dirseğinin kıvrımında buluşan perspektif çizgilerine saygı göstermeden yeniden yorumlayamazsınız; orası odanın kaçış noktası ve bütün kompozisyonun gözü.

Neye bakmalı

Galerinin en uzak ucunda, yaklaşık altı metre geride durun. Tablonun zemini ayakkabılarınızın altındaki zeminle kesintisiz görünmeli. Ressamın gözlerini bulun. Size bakıyor. Küçük aynayı bulun. Kral ve kraliçe size bakıyor. Şimdi arka merdivendeki mabeyinciyi bulun; perdenin önünde durmuş, çünkü o da sizi görebiliyor. Odada sizi gören üç çift göz var, artı cüce Maria Barbola; o da dördüncüsü. Çoğu tablonun bir ya da hiç yoktur. Yaklaşın. İnfanta büyüyor. Ayna küçülüyor. Köpeğin ağırlığı aynı kalıyor. Velázquez’in fırçayı tutan sağ eline bakın. Fırça boyalı ama henüz tuvale değmemiş. Resmini henüz boyamadı. Boyamak üzere.

Ressamın Las Meninas’ta yaptığı şey bu. Size henüz olmamış bir anı gösteriyor. Kral ve kraliçenin portresi, şövalede sırtı size dönük olan o tablo, bu öğleden sonra bu elle yapılacak ve üç yıl sonra, başlamak üzere olduğu bu tablo gibi tablolar sayesinde Santiago şövalyesi olacak. Baktığımız tablo, onun başlamak üzere olduğu tablonun bir tanığa ihtiyacı olduğu için var. Tanık Velázquez ve biziz.