Naar de inhoud

Zo begrijp je kunst als je er niets van weet

Gepubliceerd: • 9 min lezen

Diego Velázquez, Las Meninas (1656), Museo del Prado, Madrid

De meeste mensen die zeggen dat ze kunst ‘niet snappen’, staan voor een schilderij met het gevoel dat er een goed antwoord bestaat, en gaan ervan uit dat iedereen in de zaal dat antwoord kent. Dat is niet zo. De persoon naast je die het bordje aan de muur leest, leest dat bordje omdat hij het ook niet weet.

Je hebt geen studie kunstgeschiedenis nodig om een schilderij te begrijpen. Je hebt een manier van kijken nodig, een paar vragen om te stellen en, het liefst, iemand die je het ene feit vertelt waardoor het hele schilderij op zijn plek valt. Dit artikel geeft je de eerste twee. Voor het derde is Chiaro er.

Begin met vertragen

Een vrouw staat dicht bij een ingelijst schilderij aan een witte museummuur en bekijkt het aandachtig.

Foto van Pauline Loroy op Unsplash

Het allernuttigste wat je kunt doen, kost niets: blijf langer staan. Onderzoek naar museumbezoekers komt steeds op hetzelfde uit. Mensen staan ruim minder dan een halve minuut voor een gemiddeld kunstwerk, en een flink deel daarvan gaat op aan het lezen van het bordje. Je kunt niets begrijpen waar je korter naar keek dan het duurt om een berichtje te lezen.

Kies dus één schilderij, geen twintig, en geef het twee volle minuten voordat je iets leest. Dat voelt lang. Daar gaat het om. Je oog gaat vanzelf door het beeld dwalen en je ziet dingen waar je de eerste keer langs liep.

Vijf vragen die bij elk schilderij werken

Je hebt geen theorie nodig. Je hebt vragen nodig. Deze vijf werken bij een renaissancealtaarstuk, een impressionistisch landschap en een modern abstract doek.

1. Wat zie ik? Beschrijf het alsof je een vriend aan de telefoon hebt. Mensen, voorwerpen, een plek, een tijd van de dag. Laat de betekenis nog even. Maak gewoon een inventaris.

2. Waar gaat mijn oog als eerste heen, en waarom? Schilders sturen je. Het helderste punt, de scherpste rand, de figuur naar wie iedereen kijkt. Zodra je merkt waar je naartoe werd gestuurd, begin je te zien hoe het schilderij in elkaar zit.

3. Wat is vreemd? Elk groot schilderij heeft iets raars: een figuur die je recht aankijkt, een schaduw die de verkeerde kant op valt, een detail dat er niet thuishoort. Het vreemde is bijna altijd de deur naar de betekenis.

4. Wanneer en voor wie werd het gemaakt? Een schilderij was een opdracht. Iemand betaalde ervoor, en die wilde iets: een heilige voor een altaar, een portret om naar een toekomstige bruid te sturen, een schandaal om op een tentoonstelling op te vallen. Weten wie de opdrachtgever was, verklaart verrassend veel.

5. Wat voel ik, en hoe zorgde de schilder daarvoor? Je mag het lelijk vinden. Vraag je alleen af waardoor je je zo voelt. Kleur, formaat, de uitdrukking op een gezicht. Dat is het vakmanschap.

Drie schilderijen, uitgewerkt

Zo werken de vijf vragen in de praktijk.

Las Meninas, Velázquez (1656)

Wat is vreemd? De schilder staat zelf in het schilderij, voor een enorm doek, en kijkt je recht aan. Net als een prinsesje en haar hofdames. En in een spiegel op de achterwand, klein en wazig, staan nog twee mensen: de koning en koningin van Spanje.

Die spiegel is de deur. Als de koning en koningin daarin weerspiegeld worden, moeten ze staan waar jij staat. Velázquez heeft je op de plek van het koningspaar gezet, en de hele zaal kijkt naar jou. Als je dat eenmaal ziet, kun je het niet meer niet zien. We bespraken elke figuur in ons artikel over Las Meninas, en je kunt het schilderij zien in het Prado.

Claude Monet, Impressie, zonsopgang (1872), dat nu hangt in het Musée Marmottan Monet in Parijs

Impressie, zonsopgang, Monet (1872)

Wat zie ik? Een haven in de mist, een paar donkere bootjes, een oranje zon en haar weerspiegeling. Wat is vreemd? Het ziet er onaf uit. De penseelstreken zijn zichtbaar en los, de bootjes zijn een paar vegen.

Wanneer en voor wie? Die onaffe uitstraling was juist de bedoeling, en in 1874 dreef een criticus er de spot mee door de titel te lenen: deze schilders waren maar ‘impressionisten’. De belediging bleef hangen en werd de naam van de stroming. Het schilderij dat eruitziet als een schets, is de reden dat het woord bestaat. Het hele verhaal staat in ons artikel over Impressie, zonsopgang.

De derde mei 1808, Goya (1814)

Francisco de Goya, De derde mei 1808 (1814), Museo del Prado, Madrid

Waar gaat mijn oog als eerste heen? Naar de man in het witte hemd, met opgeheven armen, verlicht door een lantaarn op de grond. Wat is vreemd? De soldaten die op hem schieten, hebben geen gezicht. Ze zijn een rij ruggen en geweren.

Wat voel ik, en hoe? Goya gaf het slachtoffer een gezicht en nam dat de moordenaars af, waardoor de een een mens wordt en de anderen een machine. De opgeheven armen doen denken aan een kruisiging. Je hoeft niets van de geschiedenis te weten om het te voelen, en als je de geschiedenis kent, komt het harder aan. Ons artikel over het schilderij vertelt de rest.

Het ene feit dat alles ontsluit

De vijf vragen brengen je een heel eind. Maar bij sommige schilderijen is er één feit dat je niet uit het kijken haalt, en zonder dat feit mis je de kern.

Kijk naar Michelangelo’s Schepping van Adam en je ziet God die naar Adam reikt. Hoor dat sommige artsen hebben betoogd dat de rode vorm rond God getekend is als een menselijk brein, en je ziet het nooit meer hetzelfde. Of Michelangelo het nu zo bedoelde of niet, waarover we discussieerden in ons artikel over de Schepping van Adam, het laat je beter naar het schilderij kijken.

Michelangelo’s Schepping van Adam op het plafond van de Sixtijnse Kapel, met God die naar Adam reikt, omringd door de rode mantel

Dat feit is wat een goede gids je geeft. Het is ook wat het bordje aan de muur meestal weglaat, want dat bordje heeft veertig woorden en moet iedereen bedienen.

Hoe Chiaro je helpt begrijpen waar je naar kijkt

De gids van Chiaro bij De kus van Gustav Klimt, met voorgestelde vragen over het bladgoud en de details.

Chiaro is precies voor dit moment gemaakt: je staat voor een schilderij, je hebt gekeken, en je wilt dat iemand je vertelt wat er aan de hand is.

Eén foto erin, een verhaal eruit. Richt je camera op een schilderij, een beeld of een fresco. Chiaro herkent het en vertelt je wat het is, wie het maakte en waarom het ertoe doet, hardop, binnen een paar seconden. Je ogen blijven op het schilderij gericht, niet op het scherm.

Een eigen kunsthistoricus in je broekzak. In een museum gaat Chiaro dieper: de compositie, de symbolen, het verhaal achter het werk. Dat is hetzelfde terrein als dat van de vijf vragen, met de feiten ingevuld.

Nieuwsgierig? Vraag het gewoon. Je hoeft de juiste woorden niet te kennen. Typ of spreek elke vraag in, zelfs ‘waarom is dit beroemd?’ of ‘waar moet ik eigenlijk naar kijken?’, en Chiaro antwoordt hardop. Als het antwoord van vandaag afhangt, zoals of het schilderij is uitgeleend, kijkt het op het web.

Het past zich aan jou aan. Wil je de eenvoudige versie, zeg het dan, en elke gids daarna wordt daarop afgestemd. Blijf je vragen naar techniek, dan krijg je meer techniek. Maak je een foto van een schilderij waar je al over hebt gehoord, dan gaat Chiaro verder waar het was gebleven in plaats van zichzelf te herhalen.

In jouw taal. Chiaro spreekt 18 talen, met een vrouwen- of mannenstem, en met een keuze uit accenten voor Engels, Spaans en Portugees. Kunst is al lastig genoeg zonder dat je ook nog in je hoofd moet vertalen.

Het verbindt de puntjes. Elke avond maakt Chiaro van wat je zag een kort verhaal van je dag. Daar blijken de Caravaggio die je ’s ochtends zag en de kerk waar je ’s middags langsliep bij hetzelfde verhaal te horen. Tik op Duik dieper bij elke draad, en zet alles vast wat je wilt terugvinden.

Oefen voor het museum

Je leert het best kijken voordat je in een drukke zaal staat. De museumpagina’s op de website van Chiaro zijn een demo van hoe de app werkt: vijf stops per museum, het soort gids dat Chiaro maakt als je het op een schilderij richt, af te spelen in je browser zonder account. Probeer het Louvre, het Prado, de National Gallery, het Musée d’Orsay of het Rijksmuseum. Luister thuis naar een ervan, en probeer de vijf vragen daarna in het echt, terwijl de app hetzelfde doet voor elk schilderij waar je stilstaat.

Veelgestelde vragen

Hoe begin ik kunst te begrijpen als complete beginner?

Kies één schilderij, kijk er twee minuten naar voordat je iets leest, en vraag je af: wat zie ik, waar gaat mijn oog heen, wat is vreemd, voor wie werd het gemaakt en wat voel ik erbij. Zoek dan één feit erover op. Dat is de hele methode.

Moet ik iets van kunstgeschiedenis weten om van een museum te genieten?

Nee. Kunstgeschiedenis helpt, maar je kunt veel van een schilderij begrijpen door goed te kijken. Een gids vult de feiten in die je niet kunt zien, zoals wie de figuren zijn of waarom het schilderij een schandaal veroorzaakte.

Is er een app die schilderijen uitlegt?

Ja. Chiaro herkent een schilderij vanaf een foto en legt het uit in een audiogids, in 18 talen, met vervolgvragen die je kunt typen of hardop kunt stellen.

Wat als ik een schilderij gewoon niet mooi vind?

Dat is prima. Vraag je af waarom. Iets niet mooi vinden om een reden die je kunt benoemen, is het al begrijpen.

Kijk omhoog

Kunst begrijpen is geen examen waarvoor je slaagt. Het is een gewoonte: vertraag, stel vragen, zoek het vreemde, leer één feit. Doe dat voor genoeg schilderijen en op een dag merk je dat jij degene in de zaal bent die weet waar je moet kijken.

Chiaro is Italiaans voor ‘helder’. Haal het in de App Store, richt het op het volgende schilderij dat je niet begrijpt, en luister.

Klik. Luister. Ontdek.