İçeriğe geç

Beyaz Gömlekli Adam: Goya'nın 3 Mayıs 1808'i

Yayınlanma: • 7 dk okuma

Francisco de Goya, 3 Mayıs 1808 (1814), Museo del Prado, Madrid

Karanlıkta bir sıra asker sırtı bize dönük duruyor; tüfekler tek bir yatay çizgi hâlinde kaldırılmış, yüzler gizli. Önlerinde üst üste yığılmış cesetler toprağa kan akıtıyor. Ve ortada, yerdeki kare bir fenerin aydınlattığı, beyaz gömlekli ve sarı pantolonlu bir adam kollarını iki yana açmış diz çökmüş; ağzı açık, gözlerini dümdüz namlulara dikmiş. Sağ avucunda bir yara var. Bütün tablo, önce ona, sonra tüfeklere bakmanız ve bir sonraki saniyede öleceğini anlamanız için kurulmuş. Bu, Francisco de Goya’nın 1814’te yaptığı 3 Mayıs 1808 ve sanatın geri kalanına savaşı zafer olarak değil dehşet olarak resmetmeyi öğreten tablo. Madrid’deki Prado’nun 64 numaralı salonunda, eşi olan tablonun yanında asılı ve şimdiye kadar yapılmış en etkili tablolardan biri.

Goya’dan önce bir savaşı resmetmenin standart yolu bir zaferi resmetmekti: şaha kalkmış bir atın üzerinde bir general, bir bayrak, kahramanca bir pozda soylu bir ölüm; hepsi savaşı en yüce insan etkinliği gibi göstermek için düzenlenmiş. Goya bunların hepsini bir kenara attı. Kaybedenleri resmetti. Karanlıkta, yüzleri olmayan askerlerden oluşan bir makine tarafından vurulan isimsiz sivilleri resmetti; kurbanı bir kahraman değil, köylü gömleği giymiş bir hiç kimse yaptı ve o hiç kimseye çarmıha gerilmiş İsa’dan ödünç alınmış bir poz verdi. 3 Mayıs 1808, Avrupa sanatının savaşın neye benzediği konusunda yalan söylemeyi bıraktığı an.

2 ve 3 Mayıs’ta ne oldu

Tablo Madrid’de yaşanmış iki gerçek günü kaydediyor. 1808’de Napolyon’un ordusu bir ittifak bahanesiyle İspanya’yı işgal etmişti ve 2 Mayıs’ta Madrid halkı sokaklarda Fransız birliklerine karşı ayaklandı; kendiliğinden gelişen bir halk isyanıydı bu. Çatışma acımasız ve kısa sürdü. Ertesi gün, 3 Mayıs’ta, Fransız komutan Mareşal Murat toplu misilleme emri verdi. Gece boyunca ve sabaha kadar Fransız idam mangaları, çoğu silahla yakalanmış ya da yalnızca şüphelenilen sıradan yurttaşlar olan yüzlerce İspanyolu topladı ve şehrin dışındaki tepelerde, bu sahnenin geçtiği Príncipe Pío tepesi de dahil, kurşuna dizdi. Ayaklanma ve kanlı bastırılışı, sonunda Fransızları kovan İspanyol Bağımsızlık Savaşı’nın, o gerilla savaşı yıllarının — “küçük savaş” anlamına gelen gerilla kelimesi bu çatışmada türetildi — kurucu travması oldu.

Francisco de Goya, 2 Mayıs 1808 (1814); Madrid ayaklanmasını gösteren eş tablo, Museo del Prado

Goya iki günü bir çift olarak resmetti. 2 Mayıs 1808 ayaklanmanın kendisini gösteriyor: Madridli sivillerin, Napolyon’un Memlük süvarilerini, yani Mısırlı birliklerini, bıçaklardan ve şaha kalkan hayvanlardan oluşan bir yumağın içinde atlarından çekip indirdiği kaotik bir girdap. Gürültülü, karmakarışık ve hareketle dolu. 3 Mayıs ise onun sessiz, korkunç cevabı; kaosun yerini infazın soğuk mekanizmasının aldığı ertesi sabah. Prado’da olduğu gibi birlikte asıldıklarında neden ve sonuç olarak okunuyorlar: halkın öfkesi ve halkın ödediği bedel.

Beyaz gömlekli adam neden her şeyi değiştirdi

Ortadaki figüre bakın. İki kolunu da yukarı ve dışa doğru açmış, avuçları öne dönük diz çökmüş; aydınlatılmış sağ avucunda koyu bir iz, bir yara var. Bu bir tesadüf değil. Goya isimsiz bir İspanyol işçiyi, çarmıha gerilmiş İsa’nın duruşunda, stigmatayı andıran bir yarayla birlikte konumlandırmış ve onu fenerle öyle parlak aydınlatmış ki kahverengi karanlığın içinde bir sunak tablosundaki bir aziz gibi ışıldıyor. Goya, isimsiz bir kurbana Hristiyan sanatındaki en kutsal ölüme ayrılmış ikonografiyi vererek gerçekten yeni olan bir iddiada bulunuyor: Bir işgal ordusu tarafından karanlıkta vurulan sıradan, önemsiz bir insanın ölümü, bir tanrının ölümü kadar huşuya ve kedere layıktır. Kurbanın ne adı ne rütbesi var. Asıl mesele de bu. O, idam mangalarının öldürdüğü herkes ve Goya onun mutlak surette önemli olduğunda ısrar ediyor.

Çevresindeki diğer kurbanlar mesajı tamamlıyor. Solunda bir adam yumruklarını sıkıp başını eğiyor. Bir keşiş dua ediyor. Bir adam izlemek zorunda kalmamak için ellerini yüzüne kapatıyor. Diz çökmüş adamın ayaklarının dibinde, çoktan vurulmuş bir ceset yüzüstü, yayılan bir kan gölünün içinde yatıyor; kolları hâlâ iki yana açık, yaşayan adamın pozunun bir yankısı, bir sonraki saniyenin önizlemesi. Arkada, bir sıra başka tutsak aynı sona doğru tepeyi tökezleyerek tırmanıyor; biri şimdiden gözlerini saklıyor. Goya kurbanlara bireysellik, korku, dua, meydan okuma, umutsuzluk veriyor. Askerlere hiçbirini vermiyor.

Yüzsüz makine

Tablodaki en radikal karar, Goya’nın idam mangasına yaptığı şey. Onları arkadan, tek bir karanlık kütle olarak resmediyor: aynı şapkalar, aynı sırt çantaları, kesintisiz tek bir yatay çizgi oluşturan aynı kaldırılmış tüfekler; yüzleri tamamen gizli. Onlar insan değil. Bir mekanizma. Bu, kendisinden önce gelen ve ressamın kendi tarafındaki askerlerin görünür, soylu yüzlü kahramanlar olduğu her savaş tablosunun bilinçli bir tersine çevrilişiydi. Goya öldürenleri isimsiz, öldürülenleri birey yapıyor ve bunu yaparken bütün insanlığı fenerin bir yanına, bütün insanlık dışılığı da öbür yanına yerleştiriyor. Tüfeklerin köşegeni ve yamacın köşegeni gözünüzü doğrudan beyaz gömleğe sürüklüyor; böylece bakmaya nereden başlarsanız başlayın, kompozisyon sizi ölmek üzere olan adama teslim ediyor.

Resmin hiçbir yerinde zafer yok. Işık kaynağı gökyüzü değil, yerde duran kutu biçimli demir bir fener, bir askerî teçhizat parçası; bir devlet cinayetinin üzerine sert, işlevsel bir ışık düşürüyor. Madrid şehri arka planın uzağında, kulelerden oluşan siyah bir silüet; uykuda, kayıtsız. Toprak çiğnenmiş. Bu, savaşa bakıp onu yumuşatmak için sunulan hiçbir telafi edici soyluluk olmadan yalnızca zalimliğini gören ilk tablo ve o günden bu yana neredeyse her dürüst savaş imgesi — Manet’nin idamları, şehrin öbür ucundaki Reina Sofía’da asılı olan Picasso’nun Guernica’sı, her modern çatışmanın fotoğrafları — ondan türüyor.

Altı yıl gecikmeyle resmedildi ve bunun Goya’ya bedeli

Goya bunları 1808’de resmetmedi. Olaylardan altı yıl sonra, 1814’te, Fransızlar nihayet kovulup İspanya Kralı VII. Fernando tahtına geri döndükten hemen sonra resmetti. Önceki kralın saray ressamı olan ve Fransız işgali boyunca çalışmayı sürdüren Goya, yeni hükümete, kendi sözleriyle, Avrupa’nın tiranına karşı şanlı ayaklanmanın en kayda değer ve kahramanca eylemlerini resmetmek için ödenek başvurusunda bulundu. İki Mayıs tablosu bunun sonucuydu. Goya’nın işgal sırasındaki kendi sadakati konusunda biraz belirsizlik var — Madrid’i hangi güç elinde tutuyorsa ona hizmet eden bir adamdı — ve bazıları 1814 tablolarını kısmen, vatanseverliğini kanıtlaması gereken bir ressamın bunu kamuoyu önünde kanıtlaması olarak okuyor. Bunların hiçbiri eserin değerini azaltmıyor. Onu inançla kendini koruma arasındaki hangi karışım yönlendirmiş olursa olsun, ortaya koyduğu şey propagandanın tam tersiydi; çünkü propaganda yüceltir, bu ise yalnızca yas tutar.

Tablolara daha sonra olanlar da çok şey anlatıyor. On dokuzuncu yüzyılın büyük bölümünde 3 Mayıs fazla ham, fazla çirkin, kamuya açık sergilenmek için fazla rahatsız edici bulunarak neredeyse hiç gösterilmedi; yıllarını depoda geçirdi ve rivayete göre, muhtemelen İspanya İç Savaşı sırasında taşınırken zarar gördü; yakından incelendiğinde kayıp bölgelerin görülmesinin nedeni bu. Sanat dünyasının, Goya’nın başarısız bir tarih tablosu değil, tamamen yeni bir tür tablo yaptığını anlaması onlarca yıl sürdü.

Yandaki karanlık salon

3 Mayıs, Prado’nun en rahatsız edici bölümü olan Kara Resimler’e açılan kapı. Yaşlılığında, sağır, hasta ve öfkeli Goya, Madrid dışındaki kendi çiftlik evinin iç duvarlarını siyah, kahverengi ve kan tonlarında on dört özel duvar resmiyle kapladı; hiçbir zaman sergilemediği ve görünüşe göre yalnızca kendisi için yaptığı imgeler. Bunlar daha sonra tuvale aktarıldı ve Prado’ya verildi; 67 numaralı salonda asılılar. En ünlüsü Oğlunu Yiyen Satürn: Zamanın tanrısı kendi çocuğunun kanlı bedenini vahşi, dehşet dolu gözlerle ağzına tıkıştırıyor; hiçbir anlatı tesellisi sunmayan saf bir dehşet görüntüsü.

Francisco de Goya, Oğlunu Yiyen Satürn (1819-1823); Kara Resimler'den biri, Museo del Prado

3 Mayıs’tan Satürn’e uzanan çizgi dosdoğru. İkisi de ülkesinin kendini parçalayışını izlemiş, savaşın vahşetini Savaşın Felaketleri adlı özel bir gravür dizisinde belgelemiş ve insan şiddetinin dibi olmadığı sonucuna varmış bir adamdan geliyor. İdam mangası ve çocuk yiyen tanrı, aynı görüntünün iki farklı tonu: biri kamusal, biri özel. Prado’da, yan yana salonlarda ikisinin de önünde durmak, Goya’nın son on yılındaki zihninin içine girebileceğiniz en yakın nokta.

Nelere bakmalı

Fenerle başlayın, çünkü bütün tablonun motoru o; bu sahnedeki tek ışığın herhangi bir gökyüzünden değil, yerdeki bir askerî donanım parçasından geldiğine dikkat edin. Işığı beyaz gömleğe kadar izleyin ve sağ avuçtaki yarayı bulun, sonra pozu tanıyın. Ayaklarının dibindeki cesede bakın ve onda kendi geleceğinizi görün: kollar çoktan iki yana açılmış, yüz çoktan toprağa gömülmüş. Sonra askerlere dönün ve tek bir yüz bulmaya çalışın. Bulamazsınız. Son olarak arkada tepeyi tırmanan tutsak sırasına bakın; her biri dakikalar içinde beyaz gömleğin durduğu yerde duracak bir adam; ve Goya’nın bir anı değil, bir üretim bandını resmettiğini anlayın. Chiaro, İsa pozunu, stigmatayı, yüzsüz mangayı ve feneri tuvalin tam önünde sesli anlatır; böylece bunu ilk modern savaş tablosu yapan ayrıntılar, onları görebileceğiniz yerde dururken size gösterilir.

Goya’yı bir dizi İspanyol kralının koleksiyonuna kattığı ressamlar arasına yerleştirmek için, Prado’da neler görülmeli başlıklı öne çıkanlar turu 3 Mayıs’ı Bosch’un cehenneminin ve Tiziano’nun imparatorunun yanına koyuyor; Prado ziyaret rehberi ise Goya salonlarını ve Kara Resimler’i kaçırmadan nasıl bulacağınızı anlatıyor.